Kúnes óńiri erte zamannan beri qazaq halqynyń atategi bolyp esepteletin taipalyq odaqtar men patshalyq, handyqtardyń ata qonysy bolyp keldi. Búl jerde Ǵún, Saq, Úisin, Túrki, Túrkesh, Naiman patshalyǵynyń izi qaldy. Olar qazir osy ólkede áli de sairap jatyr. Tas betindegi jazular, suretter, balbal tastar men sym tastar, úisin qabirleri, saq qorǵandary erte dáuirdiń erekshe belgileri. Búl óńirdi eń alǵash kóshpendi úisin malshylary mekendep, óziniń qonysyna ainaldyrǵan. Keiin saqtar kúsheiip, olar eki baǵytqa bóline kóshkendi bir baǵyty osy óńirge kelip taban tirep, úisinderdi yǵystyrady. Al jańa eranyń 5-6-ǵasyrlarynda Batys Túrik qaǵanatynyń qaramaǵynda bolyp, keiin Túrkesh handyǵy, Qarlyq qaǵanaty, Moǵolstan memleketi men Qazaq handyǵynyń qarastylyǵyndaǵy qazaq últyn qúraǵan úlys-taipalardyń qonysy boldy.
XVIII ǵasyrdyń orta sheninde búl óńirdegi qazaq halqy jońǵar shapqynshylarynyń ayausyz qyryp-joyuuy men búlap-talauyna úshyrady. Torǵaidai tozyp, atamekeninen aiyrylyp, bas sauǵalap basqa óńirlerge bosyp ketti. Jońǵar shapqynshylary joiylǵannan keiin Qazaq halqy altyn besik atamekenine qaita oralyp, óziniń ejelgi mekene kelip irge kómdi. Myńdaǵan jyldyq tarihqa ie Kúnes alqabynda jasaǵan júrty úlan-ǵaiyr tarihi oqiǵalardy bastan keshirdi. Búl oqiǵalardy el kózine túsken sańlaq sarbaz, batyr qolbasy, el bastaǵan basshylardyń bastamasymen qazyq ata-babalarymyz ntymaqtasyp jasady. Olar úlysy, taipasy, eli úshin igilikti ister atqaryp, tarihqa qattaldy.
Ile ózeniniń shyǵys basyna ornalasqan Kúnes óńiri ońtústigi Tyanь-SHanь tauynyń asqar shyńdarymen iyqtasyp, baǵzydan beri «Alty qala» atalyp, Muzart, Narat, Qonjan asulary arqyly kórshiles óńirlermen barys-kelis jasap, baǵyn ashyp keledi. Óńirdiń tarihi, geografiyalyq, klimattyq, taǵy da basqa jaǵdaiyna qarai, búl jerde erte zamannan-aq adamdar qonystanyp, mal men ań-qúsy tel ósip, óneri men mádenieti órkendep, saltanat qúrǵan baiyrǵy júrt ekenin moiyndaisyń.
Kúnes óńiriniń on boiynda tau-tóskeileri, jailau-qystaulary, qolǵat, ańǵar, sailar da derlik úlkendi-kishili tóbe, degerster Kúnes basy delinetin Jeldi kezeń men Arasan qatarly jerlerde óte kóp kezdesedi. Esimde qaluynsha, 1981 jyldary SHinjan qoǵamdyq ǵylymdar akademiyasy tarih-arheologiya zertteu bóliminiń mamandary Temirlik, SHuyrma siyaqty jerlerdegi 23 tóbeni qazyp, zertteu júrgizip, nátijesinde búl tóbelerdiń 2, 3 myń jyldyń aldynda osy óńirdi úisinder, saqtar mekendep, tirshilik etkenin anyqtap edi. Olardyń deni úisinderdiń qabiri men saqtardyń ata qonysynyń belgisi retinde qaldyrǵan tarihi belgileri bolatyn. Múndai tóbeler Kúnes óńirinde óte kóp. Kúnes audanynyń ortalyǵy Bestóbe qalasynyń atauy da qala mańynda jatqan 5 úlken tóbeniń, naqtylap aitqanda, úisin qabiriniń qúrmetine qoiylǵan atau. Bir qyzyǵy, búl bes tóbeniń úlkendigi-kishiligi, kólemi, ornalasu reti, ainalasyndaǵy jerdiń jaǵdaiy, tipti basyna úiilgen tas-topyraqtary da birdei. Alaida, onyń astynda ne jatqanyn anyqtai almasaq ta ejelgi ata-baba tarihynyń anyq belgisi dep júrt qúrmetpen qaraidy.
«Hannama. Batys óńir shejiresi» atty kitapta: «Úisin memleketiniń orny ásilinde saqtar qonystanǵan oryn edi. Úly YUzyler batysqa betalyp, saqtardy jeńip, hanyn kúiretti. Saqtardyń hany ońtústiktegi SHuandudy basyp ótip, kóship ketti. Úly yuziler olardyń jerin mekendep, keiin Úisin kúnbii Úly yuzilerdi talqandady. Úly yuziler batysqa auyp baryp, Bakteriyany talqandady. Al Úisin kúnbii olardyń jerin iemdendi. Sondyqtan úisinderdiń qúramynda saqtar da, Úly yuziler de bar», – dep jazylǵan. Demek, osydan Ile óńiriniń ejelde saqtardyń mekeni bolǵanyn, keiin úisyn memleketiniń osy jerde qúrylǵanyn ańǵaruǵa bolady.
Zekti qyzyl qorym jartas sureti.
Arheologtar 1963 jyly Aqtas №1 molasyn qazu barysynda bir dana úshbúryshty tas tapty. Onyń betinde birtalai belgi oiylǵan. Ǵalymdar ony erte zaman jazuy boluy múmkin degen boljam aitty. 1968 jyly Qaratúma molasynan shyqqan tas qúraldardan da erte zaman jazuynyń belgisi baiqalady. Zekti qalashyǵynyń mańynan tabylǵan «Qyzylqorym» jartas suretteri men jazularyn 1986 jyly arnaiy zerttei kelgen japoniyalyq ǵalym 2500 jyldyń aldyndaǵy úisin jazu-syzulary dep túraqtandyrǵan. 1983 jyly tamyzda Kúnes ózeniniń ońtústik jaǵyndaǵy Bestóbe qalashyǵynan 20 shaqyrym jerdegi «Tudún» obasynan eki myń jyldyń aldyndaǵy baǵaly qola búiymdar tabyldy. Sonyń ishindegi úsh siraǵyn haiuanattyń ayaǵyna úqsatyp jasaǵan salmaǵy 12 kele qola qazan, qola qońyrau, bir-birine qarap jatqan eki jolbarys músini salynǵan qola sheńber, biiktigi 24 sm keletin qola shyraq jáne qoladan jasalǵan jauynger músini bar. Al Kúnesten tabylǵan jartas tańbalaryn zerdelep kórgende, ondaǵy tańbalar qazaq ru taipalaryndaǵy búgingi úisin, dulat, siqym, alban, suan, shynqoja, qoralas, botbai, sambet, arǵyn, sadyr, matai, tabyn, teristańbaly, on tańbaly tabyn, kerderi qatarly 69 ru-taipanyń tańbasymen úqsas ekendigi anyqtaldy. Demek, Kúnes óńiri ejelgi qazaq halqynyń tegin qúraǵan arǵy ata-babalardyń qútty qonysy, qasietti mekeni dep jasyrmai-aq aituǵa bolady.
Zekti qalashyǵynyń shyǵys soltústigindegi 5 shaqyrym jerde Qyzyltas tauynyń jartastarynda syzylǵan suretterdiń tarihy da tym aryda jatyr. Búl Kúnes audanynyń 4 jerindegi jartas suretiniń eń úlkeni. Suretterdiń naqtyly syzylǵan uaqytyn tereńdep zertteuge tura keledi. Bir qyzyǵy, búl óńirdegi jartas suretteri túsi qyzyl qońyr, beti maida jartastarǵa oiylǵan. Suret shyǵystan batysqa qarai syzylǵan. Jartas suretiniń eń úlkeniniń úzyndyǵy 10 metr, keńdigi 2 metr, kishkeneleriniń úzyndyǵy men eni birneshe santimetr keledi. Keibireuiniń kólemi 80-120 sm ainalasynda. Qazirge deiin saqtalyp qalǵan jartas betinde eshki, búǵy, it, jylqy, túie qatarly januarlardyń, ań aulaǵan, bi bilegen adamdardyń qimylyn baiqauǵa bolady. Suretter ashyq, jandy, sheberlikpen syzylǵan. Kúnes jartas suretterindegi bir erekshelik – ondaǵy Kún beinesi erekshe bederlengen. Sondai-aq, Kúnniń ainalasyna júldyzdardy syzyp, tastyń aq jaltyr, aqsúr túsinen paidalanyp kilkip aqqan sudyń beinesin salynady. Kún kóterilgende tastyń beti jarqyrap, ásem kórinis qalyptasady. Búl tútas tabiǵattyń ortalyǵy Kún degen úǵymdy bildirse kerek. Osyndai beineli suretter tek Kúnes ózeniniń boiynada jii kezdesetindikten «Kúnes» degen atau osyǵan bailanysty shyqqan boluy múmkin.
Qytailyq tarihshy, professor Jańьchiyanьnyń «Úisin qazaq iri ister kórsetkishi» degen kytabynda: «Men han patshalyǵy dáuirindegi «Úisin jergilikti tili» degen kitapty oqyǵan soń, sol kezde úisinderde jazu bolǵanyna kózim ábden jetti. Búl jazu túbinde bir baiqalady», – degen edi Bir qyzyǵy, 2003 jyly Zekti qalashyǵyna qarasty jerdi qazyp júrgen júmysshylar betinde jazu men tańbalar oiylǵan qairaq tasty tauyp alady. Auyl adamdary túrǵyn úi salu úshin jer tegistep, jer tóle qazyp júrgende osyndai qairaq tastardyń birnesheuin tauyp alady. Al 1990 jyldary Keńesu auylyna jol salu júmysy júrip jatqanda kezdeisoq úlken oljaǵa kezikken júmysshylar kóptegen tarihi jádigerlerdi tauyp aldy. Onyń ishinde altynmen aptalǵan, kúmispen kúptelgen talai áshekei búiym, altyn, kúmis, qola teńgelerdiń bolǵanyn kórdik. Ol búiymdarǵa bederlengen jazulardyń da bar ekenin baiqadyq. Ókinishtisi, sol jádigerler turaly jazular men tańbalarǵa qazirge deiin naqty ǵylymi anyqtama berilmegenimen, olardyń kóbi ejelgi qazaq halqyn qúraǵan ru-taipalardyń tańbasyna úqsap ketetinin kóruge bolady. Onyń ishinde Úly júz, Orta júz, Kishi júz qazaqtarynyń tańbalary da bar. Búl dúnie ǵalymdar jaǵynan odan ary zerdelenip, naqty qorytyndy jasalatyn shyǵar. Demek, Kúnes jartas jazbalary sol úisin tilinde jazylǵan tas kitaptyń paraqtary boluy ábden múmkin. Al Qazaqstannyń Esik qorǵan molasynan tabylǵan kúmis tostaǵandaǵy jazular da Jańьchiyan myrza aitqan «Úisin jazuy» boluy ábden múmkin degen oilaimyn. Ony tereńdep zerdelep, el múrasyna ainaldyru keiingilerdiń enshisinde.
Tańjaryq pen Áshimniń eskertkishi Kúnes músin tasy.
SHaqpy ózeniniń boiynan tabylǵan qazdyń júmyrtqasyndai aq tasqa oiylyp-syzylǵan suret te sanany san-saqqa júgirtedi. Tastaǵy sudyń, su betindegi úsh jelkendi qaiyqtyń sureti jáne qaiyqtardyń arasyn qosyp túrǵan (=) qos syzyq, onyń ústindegi ek úlken qaraqústyń sureti, kóterilgen kún, sondai-aq tańbalar men órnek jazular tarihtyń taǵy bir jańa paraǵyn ashqandai boldy. Joǵarydaǵy tańbalar men jazulardy zerdelep kórgende olardyń taǵy da Úsh júzdi qúraǵan ru, taipalardyń tańbasy ekendigin kóruge bolady. Al kún, jelkendi qaiyq, qara qús, qos syzyq – búl óńirdi olardyń Kún táńiriniń qoldauymen, qaiyqpen tauyp kelgenin beinelegeni dep túidik. Al Bestóbe qalashyǵynna oryn tepken «Tańjaryq pen Áshimniń eskertkishi» ornatylǵan aumaqtaǵy eki symtastaǵy jazularda qazaq Úsh júzin qúraityn ru-taipalardyń tańbasy ekenin kóresetip túr. Narat auylynan tabylǵan tańbaly tastyń da sherter syry kóp. Búl tastyń biiktigi 20, eni 19, ortasy 12, ústińgi eni 11, qalyńdyǵy 7 sm. Tastyń túsi aqsúr, ár jerinde tabiǵi shúqyrlary bar. Tastyń betine qyzyl kúreń túspen salynǵan belgiler anyq kórinedi. Ol belgiler Kúndi, Kún júiesin, Júldyzdar shoǵyryn kórsetedi. Búl sol dáuirdegi adamdardyń kúnge tabynu dástúrinen bizge jetken bir belgi dep qabyldauǵa bolady.
Kúnes óńirinde áigili múralar saqtalǵan birneshe oryn bar. Búginge deiin ony el-júrt kóziniń qarashyǵyndai qorǵap keldi. Eń aldymen ejelgi eskertkish retinde «Altyn qorǵandy» atauǵa bolady. Kúnes audanynyń ortalyǵy Bestóbe qalasynan 8,5 shaqyrym jerde, SHaqpy ózeniniń ońtústik jaǵasyna ornalasqan. Aitularǵa qaraǵanda, búl SHaǵatai handyǵy túsyndaǵy qala qorǵany dep esepteledi. Kólemi 70 myń sharshy metr, biiktigi 10 metr. Qorǵan ishinde úi, búthana bar. Búlar búginde tolyqtai qiraǵan. Biraq qorǵan tamdarynyń irgesi áli bar. Qorǵan syrtyndaǵy qorǵanys ornyn áli de paryqtauǵa bolady. Qorǵannyń ishi tegis emes. Topyraǵy bos, ejirden qúiylǵan kirpishterdiń synyqtaryn barlyq jerden tabuǵa bolady. Búrynǵy aty Qatynqorǵan. Búl at qorǵannyń shyǵys jaǵyndaǵy bir tas áieldiń suretine bailanysty qoiylǵan. Aitularǵa qaraǵanda, 1938 jyly syrttan kelgen kópester búl jerden altyn ekshegen. Kóptegen túrmystyq búiymdar, altyn jambylar, kúmis jarmaqtar, kóne qysh ydystar tabylǵan. Negizinen altynnan jasalǵan dúnieler kóp bolǵan. Sonymen qatar Telǵara ózeni men Kúnes ózeniniń qúiǵanynyń soltústik jaǵasynda «Tas qorǵan» dep atalatyn qorǵan, Araltóbe qalashyǵynyń batys jaǵalauynda jáne soǵan tústas Kúnes ózeniniń jaǵasynda, Narat auylynyń Toǵyzqúmalaq degen jerinde kóne qorǵandardyń belgileri saqtalǵan. Olardyń osylai ataluy sol jerdegi jer jaǵdaiyna bailanysty keiingilerdiń qoiǵan atauy. Múmkin, búrynǵy, óz dáuirindegi aty basqa shyǵar.
Kúnes óńirinde bút, búttas dep atalatyn adam músindi tastar da jii úshyraidy. Aitalyq, SHaqpy ózeniniń joǵarǵy kópiriniń janyndaǵy áiel músindi tas, Jautoǵai, qazirgi Alma ferma ornalasqan jerdegi áiel músindi tas, Sarymsaqty tauynyń Aqbúlaq jotasynda, Jauyr tauynyń ońtústik betkeiinde aq Búrhan dep atalatyn adam músindi oiylǵan tastar da san tarihtyń syryn búgip jatyr. Ókinishtisi, Aqbúrhandaǵy tasty keiingi kezde bireuler úrlap áketip, qazir aty ǵana qaldy. Kúnestegi tas músinderdiń kóbine áiel beinesi oiylǵanyn da aita ketken jón shyǵar.
Taǵy bir tarihi oryn – Narat qalashyǵynyń ońtústigindegi 2 shaqyrym jerde jatyr. Ańyzdarǵa qaraǵanda, búl jer Saq, Ǵún, Úisin patshalyǵy túsyndaǵy áskeri bekinis bolǵan delinedi. Ár dáuirde qorǵanys áskerleri ornalastyrylyp, qauipsizdik qyzmetin atqarǵan. 1930 jyly Maqsút Sasanúly Daǵyty asuyn qorǵau úshin áskerin osy jerge ornalastyrylǵan. 1944 jyly Gomendań ókimeti 22 bólmeli úi saldyryp, áskeri túrǵyzǵan. Jergilikti túrǵyndar búl jerden ertedegi áskeri qúraldar: sadaq, jebe, semser jáne mystan jasalǵan qúraldar men tayau zamanǵy áskeri qúraldardyń bólshekterin tauyp alǵan. Búginde búl jer «Iińpań» (Áskeri túraq) dep atalady.
Áńgimemizdiń basynda aitqandai Kúnes óńiri ejelgi úisin qabyrlarynyń jinaqtalǵan mekeni. Jalpy, Kúnestiń 19 jerinde úisin qabyry bar. Ǵalymdardyń anyqtauynsha, olardyń jalpy sany 2 myńǵa juyqtaidy. Kóp bóligi Kúnes ózeniniń eki jaǵalauyna ornalasqan. SHyǵysy búgingi Narat sayahat ornynan bastalyp, batysy Aqqoi fermasyna deiingi 150 shaqyrym jerge sozylyp jatyr. Olardyń deni Aqqoi fermasynan Zekti qalashyǵyna deiingi Abyraly tau-jotalarynda shoǵyrlanǵan. Mólshermen 1600-ge juyq qabyr topyraqpen úilip, taspen qalanyp, sandyqsha formasynda jasalǵan. Úlken-kishiligi úqsamaidy. Úlkeniniń biiktigi shamamen 10 metr, diametri 80 metr ainalasynda. 1970 jyly arheologtar Aqqoi fermasy men Temirlik auylynyń mańyndaǵy birqatar qabirdi ashyp, zertteu júmysyn júrgizgen de kóptegen kóne metal aqsha, altyn-kúmispen ádiptelgen áshekei búiymdar tabylǵan. Kóne qabyrlar negizinen Kúnes ózeniniń jaǵalauyna shoǵyrlanǵandyqtan «Kúnes úisin qabyrlary» degen atpen atalǵan.
Kúnes audany Aqqoi fermasynyń
janyndaǵy eń úlken úisin qabyri osy.
Kúnes óńiriniń ár túsynan syrly tarihtyń syryn jasyryp, qúpiyasyn ashpai túrǵan symtastar da jii úshyraidy. Aitalyq, Kúnes óńiriniń shyǵys soltústigindegi SHet Merki men Orta merki ózeniniń aralyǵyndaǵy tau jotasynda biiktigi 270 sm, ár betiniń jalpaqtyǵy 30-35 sm-den asatyn, tórt qyrlap jonylyp, jerge tik ornatylǵan symtas bar. Búl óńir osy tastyń qúrmetimen Symtas atalyp ketken. Osyndai symtastar shyǵystan batysqa qarai bir túzudiń boiymen 20-30 shaqyrym aralyqqa ornatylyp otyrǵan. Mysaly, Báigetóbe, Tayasu, Qaraǵaily sudyń qúiǵany degen jerlerde de bar. Ókinishke orai, 1958-1959 jyldary sharuashylyq túzimine engizilgen ózgeris kezinde, 1966-1976 jyldardaǵy,mádeni tóńkeris mezgilinde búl symtastardy qoparyp nemese orynnan auysytyryp tastaǵan. Bir qyzyǵy, keiingi kezderi Kúnes óńirinde ótken dabyraly astarda berilgen atbeigesinde attar Qaraǵailysudyń Qúiǵanyndaǵy symtastyń janynan shauyp, búgingi Narat auylynyń mańyndaǵy Baigetóbedegi symtastyń mańyna deiin barǵany ótkenge degen qúrmettiń jalǵasy ispetti seziledi.
Kúnes óńiriniń basynan ayaǵyna deiin ertede, tipti arǵy saq, úisin dáuirinen beri adamdar egin jáne mal sharushylyǵymen ainalysumen birge qolónerdi, qysh ydystar qúyudy, tas oima, zergerlik, sondai-aq, temir, mys eritip ydys-ayaq, qúral-jaraq jasaudy órkendetkeni belgili. Mysaly, Kúnestiń Temirliginen qazylǵan toǵyz tóbeniń qabyrlarynan temirden, qatty súiekten jasalǵan sadaq oǵynyń úshtary, temir qaldyǵy, mys aina, tas monshaq, ejir ydys, altyn syr jalatylǵan túime, taǵy da basqa tolyp jatqan dúnie tabylǵan. Jauyr tauynyń ústindegi tóbeden órnektelgen sharshy kúidirilgen kirpishter tabylǵan. Jarótkelden 1,5 metr jer astynan biik mys tegene, órnek salynǵan qola ydys shyqty. Tasqorǵan qasyndaǵy Tasótkel degen jerden mys kúbi tabylǵan. 1960-70 jyldar aralyǵynda SHaqpy ishinen bir temir sauyt tabylyp, qazir qaida ekendigi belgisiz. Ókinerligi, búl múralardy tekseru, zertteu júmysyn júrgizetin arnaiy oryn bolmaǵandyqtan kóbi ústaǵannyń qolynda ketti. Keibir altyn, kúmis, mys búiymdar jasyryn jolmen satylsa, temir búiymdar temir-tersek satyp alatyn jerlerge óte arzan baǵamen, kelilep satylyp ketti. Al Kúnes óńirindegi aǵashshylyq, zergerlik ónerin meńgergen adamdar da óte kóp edi. Sol dúnielerdiń kóbi kóneniń kózi retinde qoqysqa tastaly, órtelip, shaǵyldy. Zergerler men sheberler kónelikti dáripteushi retinde shetke túryp, qalpaq kiip, tipti keibireuiniń jazyqsyzdan-jazyqsyz sottalyp, tipti, auyr soqqydan ólip ketkenderi de boldy.
Kúnes alabynda tarihtan saqtalyp kelgen adam qolymen jasalǵan tau, úńgirler de kóp kezdesedi. Búnyń ishinde Bestóbe qalashyǵynyń ońtústik jaǵyndaǵy SHaqpy ózeni tau ańǵarynyń shyǵys jaǵynda bir úńgir bar. 1940 jyldary auyl azamattaryn úiymdastyryp, qazu júmysy júrgizilgen eken. Osy jolǵy qazu júmysyna Kúnestegi bilekti, júrekti jigitterdi jinaǵan. Sol qatarda ákem Omaraqyn da bolǵan eken. Ol kisiniń aituynsha, úńgirdi qazushylar 130-150 metr jerge deiin baryp, odan ary baruǵa múmkindik bolmai, keri qaitypty. Úńgir jolynyń kei jeriniń biiktigi 2m-den asady dep otyrushy edi. Uaqyttyń ótuimen kei jeriniń tasy túsip, tarylyp ketken. Al ortalyq úńgirdiń ár jerinen ainalyp qosylatyn janama úńgir joldary da bar eken. Kei úńgirdiń auzy taspen qalanyp, bekitilgen. Bir qyzyǵy, úńgirdi qazushylar Bólgensaidyń auzynan bastalatyn úńgirdiń auzynan ot jaǵyp, tútindetip kórgende, tútin Qarashoqy dep atalatyn shoqynyń tóbesinen shyqqanyn baiqaidy. Demek, búl úńgirdiń Bólgensaidyń auzynan Qarashoqynyń tóbesine deiin jalǵasatyn kórsetedi. Múndai úńgirler Kúnestiń shyǵysyndaǵy Merki, Qyzyl qiya, Jyrǵalań, SHoluty jailaulary men Taldy ańǵary siyaqty tau shatqaldarynda jii kezdesedi.
Kúnes óńirinde tas músinder de jii úshyraidy. Qazir muzeilerde onyń birnesheui saqtaluda. Búlar negizinen SHaqpy ózeni ańǵarynan tabylyp otyr. Tas músinderdiń beinesi anyq, jandy, belgileri aiqyn. Búkil dene músininiń biiktigi 1,4 metr, jarym deneli músinniń biiktigi 70 sm mólsherinde. Er, áiel beinesindegi tas músinderdiń kiim-keshek, bezenui bólek. Kúnes óńirindegi tas músinder kóbinshe qara tústi tastardan qashap nemese tegis betti júmyr malta tastardyń betine oyu túsiru arqyly adam beinesin bederlep jasaǵan. Báriniń beti shyǵysqa qaratylyp qoiylǵan .Onyń keibireui erlerge, keibiri áielderge úqsatyp qyrylǵan. Keibirinń basy, denesi, bet pishini, tipti, qolyna ústaǵan zattaryna deiin aishyqty oiylǵan. Olar derlik bir qolyna belbeuindegi qylyshyn, endi bir qolyna tostaǵanǵa salynǵan álde bir zatty ústap túrǵandai kórinis beredi. Búl Túrki qaǵanaty dáuirindegi shaman dinine senip, kúnge tabynǵan kezeńge tán dep toprshylanady. Keibir júmyr tastarǵa adam beinesin jińishke syzyq arqyly túsirgen músin tastar da bar. Arheologtardyń aituynsha, búl óte arǵy dáuirge tán dúnie.
Demek, Kúnes óńiri erte dáuirdegi adamzat órkenietiniń alǵashqy órken jaiǵan, órkendegen, ósken dáuiri sanalady. Búl maqalada tek ózimiz kuá bolǵan, kórgen, iblgen dúniemizdi ǵana aityp otyrmyz. Al ayaǵymyz jetpegen úlan-ǵaiyr alqap taǵy qandai qúpiyany bauyryna búgip jatqany anyq emes. Halqymyzda: «Atańa ne qylsań aldyńa sol keledi» degen naqyl bar. Biz ótkenimizdiń tarihy men ónerin, úlylyǵy men parasatyn sezingende ǵana bolashaqqa dańǵyl jol sala alatynymyz anyq. Osy túrǵydan kelgende, Kúnes óńirindegi bai tarihty zerdelep, ony eldiń ruhani ómiriniń qajettiligine ainaldyru tútas adamzattyń ortaq boryshy.
Derekkóz: Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-t.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-tom .– 287 b., suretti .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…
