Bilim kókjiegi

Qyzai eli Ile óńirine qaita oralǵanda sauatty adamdary tym az boldy. Óitkeni jaugershilik, úrkin-qorqyn ómir, qashqyndyq sapar olardyń otyraqtasyp, mektep ashyp, páni ǵylymmen ainalysuyna múmkindik bermedi. 1900 jyldan keiin ǵana el arasyndaǵy bilimdi adamdar, auqatty bailar tarapynan dini mektepter ashylyp, auyl arasynda kiiz úiler tigilip, bes-on balanyń basyn qúrap, arab álippesin tanytyp, súre jattatyp, dindik sauatyn asha bastady. Aitalyq, 1890 jyldary Sasan bolys Ajybai atty úiǵyr moldany kóshirip ákelip, Taldydan meshit salyp, bala oqytqan. Sonymen qatar Saksan bolys Qashqardan kelgen Nájimiden qari men Uáiis mazarynan Ábeidolla  Maqsút degen adamdy aldyryp, óz auylynda bala oqytqan. Jaiyrbek, Erkinbek, Ospaniyar, Maqsút,  Saǵat, Bolysbek qatarly adamdar osy oqu ornynda oqyp, sauat ashady. Osy tústa Kúnestegi basqa rudyń beldi adamdary da dini oqu ornyn asha bastaidy. Aitalyq, Aqqoltyq, SHaqpy ishi, Araltóbe, Narat, Tasqorǵan, Bestamaq, Sorbúlaq, Qarabúra, taǵy basqa jerlerde dini sauat ashu orny ashylady. Derekterge qaraǵanda, Begimbet elinen Núrbek, Orazáli, derbisten Tóle, Kúshik, Ábish molda, Quanysh bi, Táńirberdiden Qydyr molda, Keshubai, SHylby Álimahyn, Yrǵynbai qalpe, Jandaral qazy, Jansarbai emshi, Ybyraiym múpti qatarly hat, sauaty bar adamdar dini oqudy jalǵastyrdy. Alaida, Tashkent, Búqara, Qashqardan kelgen molda-qazylar dini oqudy basty orynǵa qoiyp, pándik oquǵa jol bermei keldi.

1916 jylǵy Qazaqstandaǵy últ-azattyq kóterilisinen keiin Qytaiǵa auyp kelgen qazaq, qyrǵyz, tatar ziyalylary Kúnestegi alǵabasar adamdardyń qoldauymen kóriniste dini, shyn máninde páni oqudy engizip, balalardyń sauatyn ashuǵa kiristi. Mysaly, Satybaldy Núrbekúly Mollaǵali Bektúrlin degen oqymystyny úsynys etip, Kúnestiń Almaly auylynan 1926 jyly mektep ashyp, bala oqytady. Sol mektepten Núsiphan Konbaiúly, Ábeu Qúdyshúly, Qojahmet Satybaldyúly, Dáuitbek qatarly el arystary ósip shyqty. Ábdilmájit degen tatar oqymysty Ábish mollanyń úsynysymen SHaqpyda sady ruynyń ishinde birneshe jyl bala oqytady. Túrysbai SHybanúly, Qydyrbek, Álǵazy Ábishúly, Qanaǵat, Músaiyp, Áseiin, Qanafiya qatarly adamdar osy Ábdilmájitten oqyp, sauattanady. Osylardyń ishindegi Túrysbai, Álǵazy, Músaiyp, Qanafiyalar 1930 jyldary Kúnestiń basy men ayaǵynda el aralap, bala oqytyp, bilim taratqan. Al Áslam degen tatar oqymysty Bestóbede Quan záńginiń úsynysy boiynsha 1917 jyly ashylǵan Kúrkildek mektebinde 1920 – 1928 jyldar aralyǵynda oqytushylyqpen ainalysqan. 1929 – 1938 jyldar aralyǵynda Túrysbai Álimahyn, Raiym Ábilǵazyúly, Ábduáli Quanúly osy mektepte bala oqytqan. 1919 jyly Patyhan kúnde Táuke Ájibek degendi úsynys etip, SHapqydaǵy Boranqúlda Bógenbai ruynyń balalaryn oqytady. 1918 jyldardan bastap Araltóbeniń Jalshiinde Noǵaibek Estemesúly Qúljadan Ábdolla, Rabiǵa atty erli-zaiypty tatar oqymystylaryn kóshirip ákelip, Soltangeldi ruynyń balalaryn oqytady. OL 1920 jyldary Mollaǵali, Salaǵi atty tatar oqymystylaryn úsynys etip, jalǵasty bala oqytady. 1927 jyldary Qanabai bir auyzdy úiinde Ábdilpaiyz, Ábdisalam, Núrsaqan qatarly oqytushylardy shaqyryp, bala oqytady. 1929 jyly úsh bólmeli úi salyp, Qanabai mektebin ashady. Onda Symaiyl (qyrǵyz), Egeubekter oqytushy bolǵan (Men osy Egeubek ústazdan tálim alǵan edim). Osyndai mektepter Kúnestiń teriskei jaǵyndaǵy Jautoǵai, Qarasai, Tayasu, Qaiyńdy qatarly jerlerde de jalǵasady. Al Kúnestiń kúngei jaǵyndaǵy  Qarabúra óńirinde Qyzyltal, Saǵa qatarly oqu oryndary ashylyp, Toǵjan, Túrysbai, Omar qatarlylar bala oqytumen ainalysty. Osy tústa er balalarmen qatar qyz balalardy da oqytu qolǵa alyna bastap edi.

1934 jyly SHyǵys Terisktikte Japon armiyasynan tas-talqan bolyp jeńilip, keiin Keńes odaǵyna qashyp baryp, Stalinniń qoldauymen SHyǵys Túrkistannyń biligine qol jetkizgen SHyńshysaidyń uaqyttyq ókimeti kezinde Kúnestegi bilim beru isine biraz qan júgirdi. Osy jyly Úrimshide SHińьjańь ólkelik ókimetiniń birinshi qúryltaiy shaqyryldy. Sol qúryltaida jer-jerden jańasha oqu oryndaryn qúru turaly bastama kóterilip, izinshe Qúlja qalasynan qazaq-qyrǵyz mádeni aǵartu úiymy qúrylady. Sailau arqyly Maqsút aqalaqshy osy qoǵamnyń tóraǵasy bolyp sailanady. Sol jyly kúzde Maqsút aqalaqshy Kúnestiń «Qos tóbe» degen jerinde mampań, záńgilermen jinalys ashyp, jańasha bilim berudi násihattap, Kúnesten 27 orynnan mektep saludy úsynady. Aldymen SHaqpy, Zekti, Taldy, Qarabúra, Telqara qatarly 7 orynnan kiiz úide bolsa da bala oqytudy bastaudy úiǵarady. 1935 jyly Taldydan halyq kúshimen 14 synypty mektep saludy belgilep, 4 bolys elden qara Kerimbek, Qasymbek, Súleimen, Júratbek qatarlylar bas bolǵan komissiya úiymdastyryp, bastyqtyqqa Jáiirbekti belgileidi. Halyqtan qarjy jinap, bir jyldyń ishinde mektepti salyp bitirudi tapsyrady. Jiylǵan mal-múlikti tizimdeuge Sydyq, esepti Aryn Ábitiúly alyp otyrady. Qúrylysty Seiitaqyn, Músyraqyndarǵa (dúńgen) júkteidi. Mektep qúrylysy qabyrǵasy topyraq kirpishten qalanyp, asty-ústi taqtailanyp, ortasynda zaly bar 14 bólmeli bolyp salynady. 1935 jyly Jáiirbektiń jauapty boluynda Kúnestegi 32 záńgi el atynan 33 hat-sauatty jastar tańdalyp, Qúlja audanynyń SHirge jailauynyń Túrasu degen jerinde ashylǵan oqytushylardy jetildiru kursyna jiberiledi.

Búl kursqa Kúnesten  Qydyrbek Tanysbaiúly, Saliman Tynáliqyzy, Ábdirasyl Túndebaiúly, Túrysbai SHopanúly, Álǵazy Ábáshúly, Yrymbek Sarqúljaúly, Núrǵali Ybyraiúly, Sanat Otaev, Qúsaiyn Erjanúly, Qúrman Kemelbaiúly, Qanatbek Tastambekúly, Núrahmet Qasymbekúly, Núrǵazy Átjanúly, SHabdenbek Demeuúly, Bekqúrman Órsaryúly, Ayatqan Múqamiyaúly, Áli Arashapúly, Ermek Esjanúly, Múqan Irgebaiúly, Dáuitbek, Núrábdin, Múratbek, Ákimbek, SHáidi Múqamiyaúly, Núrádil Múqabekúly, Maǵda Manaqbaiúly, Ainabek Qabylbekúly, Múratbai Qaiyrbekúly, Kádirbek Tynyshbaiúly, Ábilqasym, Bákir Yrymbaiúly, Toqtasyn Imanúly, Núrdan Túrysbaiúly qatarlylar úsh aiǵa juyq tárbielenip, oqytushylyq syndy qiyn da abyroily mindetti arqalap, auylǵa qaitady.

1935 jyldyń kúzinde Taldydan ashylǵan mektep 380 oqushy, 16 oqytushymen oqytu júmysyn bastady. 1936 jyly Narattyń Qaraterek degen jerinde SHyǵys audandardyń oqytushylaryn tárbieleuge baǵyttalǵan úsh ailyq kurs ashylady. Oǵan Túrasuǵa barǵan oqytushylarmen qatar Taldy Turan mektebin bitirgen 9 adam, Tasqorǵan mektebin bitirgen 16 adam qatysady. Kurs bitken soń olardyń bári mektepterge oqytushy etip jiberiledi. Olardyń jyldyq eńbekaqysy 40-60 isek qoi bolatyn Búl aqy tóleu júiesi 1945 jylǵa deiin jalǵasady. 1935-1940 jyldary Kúneste mektepter art-artynan ashyldy. Satybaldy, Duanbek, Erkinbek, Dosymbek, Quan, Túrysbai, Noǵaibek, Estemes, Qanabai, Túrǵan, Rabat, Qasymbek, SHoiynbai, taǵy basqalar búl iske júmyla kiristi. 1944 jylǵy sanaqqa qaraǵanda, Kúneste 25 mektep bolǵan. Onyń ishindegi «Taldy turan», «Bestóbe», «Jalshi» mektepteri ókimet qaramaǵynda bolypty. 3800-den asa oqushyǵa 80-nen asa oqytushy bilim beripti.

1944 jyly Nylqy audanynda bastalǵan tóńkeris saldarynan mektepter oquyn toqtatyp, kóptegen jas oqytushy partizandar qataryna ótip, taǵy bir bólimi basqa salaǵa auysyp ketedi. 1945 jyly Úsh aimaq tóńkeristik ókimeti qúrylyp, Kúnes audany qalpyna kelip, Jáiirbek audan ákimi, Qiyasbek Berikbai oqu-aǵartu bóliminiń basshysy bolyp taǵaiyndalady. Osydan bastap qaitadan oqytushylar qosynyn tolyqtyru júmysy qolǵa alynady. 1946 jyly jazda Toǵyztarau audanynyń Múqyr-Jyrǵalań jailauynda oqytushylar kursy ashylyp, Áseiin Jaqsylyqúly basqaryp, Súltan Óskenbaiúly, Búqara Tyshqanbaiúly, Sara Tańjaryqqyzy, Ádiljan qatarlylar sabaq beredi. 1945 jyly kúzde Kúneste 17 mektep qaita ashylyp, oqytu júmysy qalpyna túsedi. Biraq kei jyldary  mekteptiń sany artsa, kei jyldary kemip otyrǵan. Osy tústa ortalau mektepterdi qúru isi kún tártibine shyǵady. Osyǵan orai, 1948 jyly Bestóbe mektebi Bestóbe №1 orta mektebi bolyp qúrylyp, Battalǵazy Erlenov mektep meńgerushisi, Ábdiqasym Izatov, Pázilbek Bolysbekúly, Imash Asqarúly siyaqty oqytushylar júmys isteidi.

Kúnes oqu-aǵartu tarihyna kóz jibergende, qazaq últymen qatar ózge az sandy últtardyń da oqu-aǵartuyna jaqsy jaǵdai qarastyrylǵan. Aitalyq, 1936 jyly Araltóbede SHabala meńgerushilik etken orys mektebi ashylyp, 1957 jylǵa deiin oqytu júmysyn jalǵastyrdy. 1950 jyly SHaqpy ózenin jaǵalai qonystanǵan sibeler úiymdasyp, sibe mektebin ashty. Búl mektep qytai tili men sibe tilin qosyp oqytty. 1934 jyldan bastap Qarabúrada huizu (dúńgan) mektebi ashylǵan. Alǵashqy oqytushysy Aqyn degen adam bolypty. 1939 jyly Araltóbedegi orys mektebiniń janynan bir synyp ashylyp, úiǵyr, ózbek balalaryn qabyldaidy. 1945 jyly Ábdúljan (ózbek) bastaǵan saudagerler qarjy jiyp, Araltóbeden jańa mektep salady. 1947 jyly 8-aida Úsh aimaq tóńkeristik ókimetiniń basshylary Ahmetjan Qasmi, Sqaqbek general, Dálelhan general Araltóbege kelgende osy mektepte halyqpen kezdesedi. Sonymen qatar, 1946-1948 jyldar arasynda Araltóbeden mońǵúl jataqty mektebi de ashylady. Ol 1948 jyly Baiynbúlaqqa kóshiriledi.

Kúnestiń oqu-aǵartu tarihynda onyń órkendeuine eńbek sińirgen azamattar az bolǵan joq. Solardyń bárin de búgingi úrpaq erekshe qúrmetpen eske alady.

Kúnes audanyndaǵy 1935 – 1950 jyldar aralyǵynda ashylǵan mektepterdiń tizimi

Kúnes aǵartuynan bir belgi

Satybaldy mektebiniń oqu kuáligi (1912j.) Túrgen mektebiniń mys qońyrauy (1930).

Quan mektebiniń jaǵrafiya oqulyǵy(1920j) Taldy Turan mektebiniń shkaby (1935j).

Oqytushylardyń júmys auystyru qújaty (1940j.)

Derekkóz: Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-t.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-tom .– 287 b., suretti .    

https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755

“Q-Andas” aqparattyq agenttigi

Jalǵasy bar…