كورنەكتى جازبا اقىن دوسپەر ساۋىرىقۇلى 1894 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ىلە ايماعى، نىلقى اۋدانىنا قاراستى قاراسۋ اۋىلىنىڭ جالىنقول قىستاعىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ساۋىرىق، ۇلكەن اتاسى ەسىركە وڭىرگە تانىلعان اۋقاتتى ادامدار بولعان. دوسپەر ون ءبىر جاسقا تولعاندا اكەسى قايتىس بولىپ، ونى اناسى تاقيا اعالارى دوسىمقان، سادىقپەن بىرگە تاربيەلەپ وسىرەدى.
العاشقى ساۋاتىن اۋىلداعى ءدىني مەكتەپتە اشقان دوسپەر ەكى جىل وقىعاننان كەيىن وزدىگىنەن ىزدەنۋ ارقىلى اراب جانە پارسى تىلدەرىن مەڭگەرەدى. جاسىنان حالىق ولەڭدەرى مەن ەل تاريحىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناپ، جۇيەلى تۇردە ۇيرەنۋمەن اينالىسادى. ون بەس جاسىندا اۋىل مەشىتىندە يمامدىق قىزمەتكە تاعايىندالادى. كەيىن ءالي زاڭگى مەن نۇرساپا اقالاقشىلاردىڭ حاتشىسى بولىپ، ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسىپ، ۋاقىت وتە كەلە ءتايجى جانە زاڭگىلىك مانساپتاردى اتقارادى.
1944 جىلدان باستاپ اكبار-سەيىت باستاعان نىلقى وڭىرىندەگى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا بەلسەنە قاتىسادى. ءۇش ايماق توڭكەرىسشىل وكىمەتى قۇرىلعاننان كەيىن قۇلجاداعى ءباسپاسوز ورىندارىندا قىزمەت اتقارىپ، كەيىن نىلقى اۋداندىق جەر-سۋ مەكەمەسىنىڭ باستىعى بولادى. ازاتتىقتان سوڭ اۋداندىق ساياسي كەڭەستىڭ مۇشەلىگىنە سايلانىپ، وتكىر سوزىمەن، ەلگە اسەرلى ناسيحاتشى رەتىندە كوزگە تۇسەدى.
اقىننىڭ تۆورچەستۆولىق جولى 1940 جىلداردان باستالادى. ول ازاتتىق كەزەڭىندە دە كوپتەگەن ولەڭ، تولعاۋ، ايتىس، مىسالدار مەن كولەمدى داستاندار جازعان. شىعارمالارىنىڭ ەداۋىر بولىگى سول ۋاقىتتاعى مەرزىمدى باسىلىمداردا جارىق كورگەن. 1947 جىلى «توڭكەرىس تاڭى» گازەتىندە ءتىلشى قىزمەتىن اتقارادى.
1959 جىلدان باستاپ ساياسي قىسىمعا ۇشىراعان دوسپەر ساۋىرىقۇلى ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىن اۋىر جاعدايدا وتكىزەدى. 1971 جىلى تۋعان اۋىلىندا ناۋقاستانىپ دۇنيە سالادى.
اقىن شىعارماشىلىعى جايلى العاشقى وي
تالاي عاسىردىڭ تابانىمەن تاپتالىپ وتكەن توزاڭدى جەردەن تابىلعان ساپ التىننىڭ ءالى كەتپەك جارق-جۇرق ەتىپ كوزدىڭ جاۋىن العانى سياقتى، ارعى اتا بابالارىمىزدىڭ اقىليا سوزدەرى مەن اقىندارىمىزدىڭ ورنەكتى ولەڭدەرى ومىرمەن قوسا اجارلانىپ، كوركەيىپ، زامانمەن بىرگە جاڭالانىپ كەلەدى. «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى، ءسوز ساراسى، قيىننان قيىستىرار ەر داناسى» دەپ ويشىل اقىن اباي ايتقانداي:
جاسىمنان جازىپ ەدىم ولەڭ-جىردى،
ەل بىلەر ولەڭىمنەن ىشكى سىردى.
ارعى اتام ەسەنكەلدى ەل باستاعان،
ۋاقتىندا ورتا جۇزگە بولعان ۇلگى.
حان، تورە ابىلايدىڭ اقىلشىسى،
ءبىر سىرلى، ادام ەكەن سەگىز قىرلى.
جاسىنان ەرجەتكەنشە ەڭبەك ەتىپ،
اللانىڭ سالعانىنا مويىنسۇندى.
ەل ءۇشىن جاۋعا قارسى اتويلاعان،
اقىلدى، ايگىلى ەكەن ءاربىر ءتۇرلى.
سوعىسىپ جوڭعاريا حاندىعىمەن،
وتكىزدى نەشە ءداۋىر ايعاي-شۋدى.
حان ابىلاي، ەر قابانباي ۋاقىتىندا،
تالاي-تالاي شەشەندى سوزبەن بۋدى.
اكەسى قۇداينازار جاۋدان ولگەن،
دۇشپانعا بەرگەنىنشە كەگى تۇردى.
بەسىنشى سول بابامىنىڭ نەمەرەسى —
تۇسىمدە باتا بەرگەن اقىن شىلبى.
سول ءتۇستى كوردىم انىق ون بەسىمدە،
بولمايدى وسى تۇسكە سەنبەسىمە.
«جازۋشى بولىپسىڭ، بالام، ولەڭ جاز!» — دەپ،
تۇسىمدە ايتقان ءسوزى كەلدى ەسىمە.
مىنەكەي، سودان بەرى ولەڭ جازدىم،
بولجام جوق سوزدەن مۇقتاج تەڭدەسىمە.
ءار ىسكە تالاپتانسا ىقىلاسپەن،
اللا جاردەم ەتەدى پەندەسىنە.
مەنىڭ داعى سول بابامنىڭ ۇرىعى ەدىم —
جەتىنشى ۇرپاعى بوپ تۋىپ ەدىم.
سوم التىن بابالارداي بولماسام دا،
ازىراق شاشىراعان سىنىعى ەدىم.
بابامدى اۋىزعا الىپ جازايىن ءسوز،
جاريا بولسىن كوپكە جىرىم مەنىڭ. – دەپ جىرلاعان اقىن دوسبەر جىرلارى دا سولاردىڭ ءبىر تارماعى.
دوسبەر ساۋرىقۇلى 1894 – جىلى ىلە ايماعى نىلقى اۋدانىنىڭ جالىنقۇل دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلىپ، وسى وڭىردە ەسەيىپ ەرجەتكەن. اكەسى ساۋرىق، ۇلى اكەسى ەسىركە اۋقاتتى ادام بولعان. دوسبەر 11 جاسقا كەلگەن جىلى اكەسى ساۋرىق دۇنيە سالادى دا، شەشەسى تاقيا دەگەن ادام ىلىنەرى دوسىمقان، سادىق ۇشەۋىن مولدا جالداپ الىپ، ۇيدە كونەشە وقىتقان. مولداعا مويىنسال بولماعان دوسبەر وقۋعا قۇنت قويمايدى. سويتە ءجۇرىپ ەكى جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا ەپتەپ ساۋاتىن اشادى. ءبىر كۇنى ول مولداعا:
مولدا ەمەسسىڭ، سوقىرسىڭ،
زىكىر ايتىپ زارلاعان.
جانازا وقىپ ولگەنگە،
ءپىديا الىپ جالماعان.
شاريعات جولى مىناۋ دەپ،
حالىقتى جالعان الداعان.
كەدەي ولسە ۇيىنە،
«باۋىرىمداپ» بارماعان.
اتتانا شاۋىپ باي ولسە،
وتىرىك جىلاپ زارلاعان.
قيراعاتتاپ قۇراندى،
قاراسىنا وقىپ زارلاعان.
كوز بوياۋشى، جالعانشى،
كوپشىلىك سەنى قارعاعان.
قىسى-جازى باۋ سالىپ،
ىلەدەن بالىق قويمادىڭ.
قىلتاناققا قاقالىپ،
قارنىڭ شىعىپ تويمادىڭ، – دەگەن ولەڭ جازىپ قالدىرادى دا، «ەندى مەن وقىمايمىن» دەپ، ساۋرىقتىڭ ءىنىسى ەسىردىڭ اۋىلىنا كەتىپ قالادى. ىزىنشە مولدا دا ۇيىنە قايتادى. ول قارشادايىنان-اق اراب، پارسى ءتىل-جازۋىن وزدىگىنەن ۇيرەنە باستايدى. 15 جاسىندا اۋىل مەدرەسەسىنىڭ مولداسى بولادى. بالالاردىڭ ۇلكەنى بولعاندىقتان، ءۇي جۇمىسى دا ونى تۋرالاتا بەرەدى. سويتسە دە، ەل قاتارىنان قالماي، ءالى زاڭگى مەن نۇرساپا اقالاقشىعا حاتشى بولادى. ەرجەتە كەلە تايجى جانە زاڭگىلىك مانساپتارعا وتىرادى. بالا جاسىنان ولەڭ-جىرعا اۋەستەنىپ، ەل تاريحىن، حالىق اڭىز-ەرتەگىلەرىن قازاققا ءتان شەجىرەشىل قاسيەتپەن جيناپ، زەرتتەيدى. ءبىرسىپىرا ادەبي، تاريحي كىتاپتاردى وقيدى. ول مۇنىمەن عانا تىنباي، باسقا ۇلتتار ادەبيەتىن دە بەرىلە زەرتتەپ ۇيرەنەدى.
1944 جىلى باستالعان نىلقى كوتەرىلىسىنىڭ العاشقى جەتەكشىلەرى اقبار، سەيىتتىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولادى. ازاتتىقتان سوڭ نىلقى اۋداندىق جەر-سۋ مەكەمەسىنىڭ باستىعى بولعان، بىرلىك ساپ بولىمىندە ىستەگەن.
دوسبەر ءوز ومىرىندە كوپتەگەن ولەڭ، تولعاۋ، داستان جازعان اقىن. ونىڭ 1940 جىلداردىڭ سوڭعى مەزگىلىندە جازعان ولەڭدەرى باسپا بەتىندە جارىق كورگەن. ول 1947 جىلى «توڭكەرىس تاڭى» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى بولعان. 1950 جىلداردىڭ ىشىندە ونىڭ ءبىر قىدىرۋ ولەڭى گازەت-جۋرنال بەتىندە جاريالانعان. 1959 جىلى اقىنعا «وڭشىل» قالپاعى، ەكى ىنىسىنە «ءتورت ءتۇرلى ەلەمەنت» قالپاعى كيگىزىلەدى. «وڭشىل» قالپاعى بىرەر جىلدان سوڭ الىنعان بولسا دا، ابدىكارىم دەگەن بالاسىنا تاعى قالپاق كيگىزىلدى. اۋىلداعى تۋىس-تۋعانى اتاۋلىنىڭ بارىندە دەرلىك «ماسەلە» بولعاندىقتان، ءوز بيلىگى وزىندە جوق اقىن وي تولعاپ، سەرپىلىپ جازا دا المادى. ارا-تۇرا جازعان شىعارمالارىن كوبىنە جاسىرىپ ۇستادى. «مادەني توڭكەرىس» تۇسىنا كەلگەندە ۇزاق جىلدار بويى ەڭبەكتەنىپ جيىپ-تەرگەن، جازعان تاريحي شەجىرە، ولەڭ، تولعاۋ، ايتىسى، داستاندارىن كونە وشاقتىڭ ورنىنا، تام قۋىسىنا، قۇرىم كيىزگە وراپ تىعىپ ءجۇردى. بىراق، سونىڭ وزىندە دە ءبىرسىپىرا قولجازباسى جىرتىلىپ ءبىتتى، دىم تارتىپ جازۋلارى وشكىن تارتتى. اقىن 1971 – جىلى قايتىس بولدى.
ءبىز ونىڭ ولەڭ، تولعاۋلارىن، «دوسبەر مەن التىننىڭ ايتىسى» اتتى ءىرى ايتىسىن، «قىزاي تاريحى»، «ەسەنكەلدى»، «الدار كوسە»، «ساقاۋ قىز»، «سادۋاقاس جومارت» قاتارلى كولەمدى داستانىن، قارا سوزبەن جانە ولەڭمەن جازىلعان تاريحي شەجىرەلەرىن مۇمكىندىگىنشە رەتتەدىك. 1982 جىلدان بەرى «قىزاي تاريحى» («ەسەنكەلدى») اتتى كولەمدى تاريحي داستانى، «قالام مەن بالاعا» اتتى تولعاۋى، وننان استام ولەڭى باسپا بەتىندە جاريالانىپ، وقىرمان قاۋىمىنىڭ قۇرمەتىنە بولەندى.
اقىننىڭ شىعارماسى جۇرەك قىلىن شەرتكەندەي ويى تەرەڭ، ءتىلى جاتىمدى كەلەدى.
كوپشىلىك، قۇلاعىڭ سال كەڭەسىمە،
كەڭەسكە پەيىل سالىپ كەلەسىڭ بە؟
نە ىستەپ اتا-باباڭ قايدان كەلدى،
بىلگەنىڭ تولىق جاۋاپ بەرەسىڭ بە؟
…
وزىنەن كوپشىلىكتىڭ ۇيرەنگەندى،
وزىنە قايتا وڭدەپ بەرەسىڭ بە؟
كەي ءسوزدى كونەلەردەن ەستىپ ەدىم،
سوندا دا كورگە اپارماي بىلگەنىمدى،
بەرەيىن كوپشىلىكتىڭ ۇلەسىنە.
ەندەشە، تارتۋ ەتەم ءبىر قازىنا،
وسى ەلدىڭ قاراسى مەن تورەسىنە.
ەسكە الىپ اتا تاريح ەلەس بەرەم،
باعا بەر وقىعاننىڭ كەڭەسىنە.
توقتايمىن زىرلا، جۇيرىك، قارت قالامىم،
ءوزىڭدى قولىما السام شاتتانامىن.
جاسىمنان كونە جولدان، جان سەرىگىم –
شىن ءسوزدى شىننان الىپ تار قالامىن.
ءسۇيسىنىپ ەستىگەن جان تىڭداعانداي،
ۇلگىلى جۇيەلى ءسوز تاپ، قالامىم.
ازىراق وي توقتاتىپ تولعانايىن،
جەتەرلىك ەلدەن ەستىپ جاتىرعانىم.
ارتىما اتا ميراس تاريح قالسىن،
كوڭىلگە سارى التىنداي ساقتاعانىم، – دەپ اعىتىلا باستالاتىن «قىزاي تاريحى» داستانى وتانشىلدىق تاقىرىبىن وزەك ەتكەن كەسەك شىعارما بولىپ سانالادى. اقىن «قىزىل قىرعىن، سار سۇرگىن» جىلدارداعى سان الۋان وقيعالاردى ىرىكتەپ، جيناقتاپ، قىزايدىڭ 3-ۇرپاعى قۇداينازار مەن ونىڭ ۇلى ەسەنكەلدى توڭىرەگىندە شەبەر بايانداپ كورسەتكەن.
«ساقاۋ قىز» داستانىندا قازاق ايەلدەرىنىڭ وبرازىن ايشىقتى ەتىپ كورنەكىلەندىرىپ، ولاردىڭ ەرلىگىن، كورەگەندىگىن، يت جۇگىرتىپ، قۇس سالىپ، تۇلپار باپتاپ الاتىندىعىن، ءتىپتى ولاردىڭ «تۇلپار» بولار قۇلىندى مۇشەسىنەن تانىعان سۇڭعىلا شىنشىلدىعىن فيلوسوفيالىق تۇجىرىممەن بەينەلەگەن.
«قالام مەن بالا» اتتى ۇزاق تولعاۋىندا قالام مەن بالا وبرازىن جاساۋ، كەيىنگى ۇرپاقتارعا ونەر-ءبىلىم ۇيرەنۋدى، تالاپكەر، ۇمىتكەر بولۋدى، جاقسىدان ۇيرەنىپ، جاماننان جيرەنۋ زەرەكتىك-زەردەلىكپەن ىستەۋدى، ويلامدى-تولعامدى بولىپ، شىندىقتى دوس ەتۋدى، ەرىنشەك بولماي، ەڭبەكشى بولۋدى، دۇنيەنى جاراتقان ەڭبەك ەكەندىگىن، وتىرىك وسەك ايتىپ، بىرەۋگە قاستىق سىيلاماۋدى وسيەت ەتەدى. اقىلدىڭ اناسى – ونەر-ءبىلىم، ەڭبەك، ۇيرەنۋ دەپ تۇيەدى. جاماندىقتى، ناداندىقتى، ەرىنشەك-ەزدىكتى، ماسكۇنەم-ارسىقتىقتى، قۋلىق-سۇمدىق ويلاۋشىلاردى جەردەن الىپ، جەرگە سالدى. اقىل تاۋىپ، اق ەڭبەگىڭمەن ادال ءجۇرىپ، حالىقتىڭ ارداقتاپ القايتىندىعىن، قۋ سۋمعا ىلەسىپ، اردان بەزسەڭ، حالىقتان قاعىس قالارىڭدى ايتا كەلىپ، باق پەن بايلىققا، ادامدىقپەن ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىرەدى.
اقىن دوسبەر ساۋرىقۇلى كوزى وتكىر، كوكىرەگى داڭعىل سىنشى دا ەدى. ول بولمىستاعى ىستەردى وي-ەلەگىنەن وتكىزىپ، ادامداردىڭ پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ەلگە جايلى، ادەپتى، ساباز، ءبىلىمدى، ىزگى نيەتتى جاندارمەن وسەكشىل، كۇنشىل، ەل بۇزعىش، قارا نيەتتىلەردى سالىستىرا كەلىپ، ەلگە قورعان بولعان ارداقتى ازاماتتاردى اسقار بەلگە، شالقار كولگە، سارى التىنداي بۋعا، ءشول قاندىرعان ءزامزام سۋعا، سايالى بايتەرەكتىڭ بۇرىنە، ميۋالى جەمىسكە، رايحاننىڭ كوز سوندىرەر گۇلىنە بالايدى. ەل قارعىس اتقان قارا نيەتتەرمەن ءزامدامى الا اياقتاردى ازازىلگە، باقسىنىڭ جىنىنا تەڭەپ، ولاردىڭ ەلگە سالىپ جۇرگەن لاڭىن، باسقاعا قاستىق سىيلاپ، ساناپ جۇرگەن قۇمىن، قازىپ جۇرگەن ورىن وتكىر تىلمەن شەنەيدى. نۇرلى بولاشاققا قۇمارتا كوز تىگىپ، بوستاندىق، تەڭدىك سىندى ۇلى ماقساتتى العا ۇستاعان اقىن شىعارمالارى تىلگە جەڭىل، كوڭىلگە قونىمدى، تەرەڭ ماعىنالى بولىپ كەلەدى. دوسبەر ءوز ءداۋىرىنىڭ ءورىسى بيىك، وزىق ويلى اقىنى، شەجىرەشىسى بولۋمەن بىرگە، اراب، پارسى تىلدەرىن دە ءبىرشاما قانىق بىلگەن تىلگەر ەدى.
اقىن 1971 جىلى نىلقى اۋدانىندا دۇنيەدەن ءوتتى. اقىننىڭ قىرۋار ەڭبەكتەرى ويراندى جىلداردا توزىپ جوعالدى. ەل اعاسى اقساقالدارىمەن پەرزەنتتەرىنىڭ ايتۋى بويىنشا ءۇش ايماق توڭكەرىسى تۋرالى جازعان كولەمدى داستانى بار ەكەن. ونىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن دەرەگى تابىلعان جوق.
«جاقسىنىڭ ءوزى ولسە دە، ءسوزى ولمەيدى» دەگەندەي، اقىن شىعارمالارىنىڭ بۇدان بىلاي دا حالىقپەن بىرگە ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسا بەرەتىندىگىنە كامىل سەنەمىز.
ورالباي احمەتۇلى.
