Kórnekti jazba aqyn Dosper Sauyryqúly 1894 jyly Qytai Halyq Respublikasynyń Ile aimaǵy, Nylqy audanyna qarasty Qarasu auylynyń Jalynqol qystaǵynda dúniege kelgen. Ákesi Sauyryq, úlken atasy Esirke óńirge tanylǵan auqatty adamdar bolǵan. Dosper on bir jasqa tolǵanda ákesi qaitys bolyp, ony anasy Taqiya aǵalary Dosymqan, Sadyqpen birge tárbielep ósiredi.
Alǵashqy sauatyn auyldaǵy dini mektepte ashqan Dosper eki jyl oqyǵannan keiin ózdiginen izdenu arqyly arab jáne parsy tilderin meńgeredi. Jasynan halyq óleńderi men el tarihyna qyzyǵushylyq tanytyp, auyz ádebieti úlgilerin jinap, júieli túrde úirenumen ainalysady. On bes jasynda auyl meshitinde imamdyq qyzmetke taǵaiyndalady. Keiin Áli zańgi men Núrsapa aqalaqshylardyń hatshysy bolyp, el basqaru isine aralasyp, uaqyt óte kele táiji jáne zańgilik mansaptardy atqarady.
1944 jyldan bastap Ákbar-Seiit bastaǵan Nylqy óńirindegi últ-azattyq qozǵalysyna belsene qatysady. Úsh aimaq tóńkerisshil ókimeti qúrylǵannan keiin Qúljadaǵy baspasóz oryndarynda qyzmet atqaryp, keiin Nylqy audandyq jer-su mekemesiniń bastyǵy bolady. Azattyqtan soń audandyq sayasi keńestiń músheligine sailanyp, ótkir sózimen, elge áserli nasihatshy retinde kózge túsedi.
Aqynnyń tvorchestvolyq joly 1940 jyldardan bastalady. Ol azattyq kezeńinde de kóptegen óleń, tolǵau, aitys, mysaldar men kólemdi dastandar jazǵan. SHyǵarmalarynyń edáuir bóligi sol uaqyttaǵy merzimdi basylymdarda jaryq kórgen. 1947 jyly «Tóńkeris tańy» gazetinde tilshi qyzmetin atqarady.
1959 jyldan bastap sayasi qysymǵa úshyraǵan Dosper Sauyryqúly ómiriniń sońǵy kezeńin auyr jaǵdaida ótkizedi. 1971 jyly tuǵan auylynda nauqastanyp dúnie salady.
AQYN SHYǴARMASHYLYǴY JAILY ALǴASHQY OI
Talai ǵasyrdyń tabanymen taptalyp ótken tozańdy jerden tabylǵan sap altynnyń áli ketpek jarq-júrq etip kózdiń jauyn alǵany siyaqty, arǵy ata babalarymyzdyń aqyliya sózderi men aqyndarymyzdyń órnekti óleńderi ómirmen qosa ajarlanyp, kórkeiip, zamanmen birge jańalanyp keledi. «Óleń – sózdiń patshasy, sóz sarasy, qiynnan qiystyrar er danasy» dep oishyl aqyn Abai aitqandai:
Jasymnan jazyp edim óleń-jyrdy,
El biler óleńimnen ishki syrdy.
Arǵy atam Esenkeldi el bastaǵan,
Uaqtynda Orta júzge bolǵan úlgi.
Han, tóre Abylaidyń aqylshysy,
Bir syrly, adam eken segiz qyrly.
Jasynan erjetkenshe eńbek etip,
Allanyń salǵanyna moiynsúndy.
El úshin jauǵa qarsy atoilaǵan,
Aqyldy, áigili eken árbir túrli.
Soǵysyp Jońǵariya handyǵymen,
Ótkizdi neshe dáuir aiǵai-shudy.
Han Abylai, er Qabanbai uaqytynda,
Talai-talai sheshendi sózben budy.
Ákesi Qúdainazar jaudan ólgen,
Dúshpanǵa bergeninshe kegi túrdy.
Besinshi sol babamynyń nemeresi —
Túsimde bata bergen aqyn SHylby.
Sol tústi kórdim anyq on besimde,
Bolmaidy osy túske senbesime.
«Jazushy bolypsyń, balam, óleń jaz!» — dep,
Túsimde aitqan sózi keldi esime.
Minekei, sodan beri óleń jazdym,
Boljam joq sózden múqtaj teńdesime.
Ár iske talaptansa yqylaspen,
Alla járdem etedi pendesine.
Meniń daǵy sol babamnyń úryǵy edim —
Jetinshi úrpaǵy bop tuyp edim.
Som altyn babalardai bolmasam da,
Azyraq shashyraǵan synyǵy edim.
Babamdy auyzǵa alyp jazaiyn sóz,
Jariya bolsyn kópke jyrym meniń. – dep jyrlaǵan aqyn Dosber jyrlary da solardyń bir tarmaǵy.
Dosber Sauryqúly 1894 – jyly Ile aimaǵy Nylqy audanynyń Jalynqúl degen jerinde dúniege kelip, osy óńirde eseiip erjetken. Ákesi Sauryq, úly ákesi Esirke auqatty adam bolǵan. Dosber 11 jasqa kelgen jyly ákesi Sauryq dúnie salady da, sheshesi Taqiya degen adam ilineri Dosymqan, Sadyq úsheuin molda jaldap alyp, úide kóneshe oqytqan. Moldaǵa moiynsal bolmaǵan Dosber oquǵa qúnt qoimaidy. Sóite júrip eki jylǵa tayau uaqytta eptep sauatyn ashady. Bir kúni ol moldaǵa:
Molda emessiń, soqyrsyń,
Zikir aityp zarlaǵan.
Janaza oqyp ólgenge,
Pidiya alyp jalmaǵan.
SHariǵat joly mynau dep,
Halyqty jalǵan aldaǵan.
Kedei ólse úiine,
«Bauyrymdap» barmaǵan.
Attana shauyp bai ólse,
Ótirik jylap zarlaǵan.
Qiraǵattap qúrandy,
Qarasyna oqyp zarlaǵan.
Kóz boyaushy, jalǵanshy,
Kópshilik seni qarǵaǵan.
Qysy-jazy bau salyp,
Ileden balyq qoimadyń.
Qyltanaqqa qaqalyp,
Qarnyń shyǵyp toimadyń, – degen óleń jazyp qaldyrady da, «endi men oqymaimyn» dep, Sauryqtyń inisi Esirdiń auylyna ketip qalady. Izinshe molda da úiine qaitady. Ol qarshadaiynan-aq arab, parsy til-jazuyn ózdiginen úirene bastaidy. 15 jasynda auyl medresesiniń moldasy bolady. Balalardyń úlkeni bolǵandyqtan, úi júmysy da ony turalata beredi. Sóitse de, el qatarynan qalmai, Áli záńgi men Núrsapa aqalaqshyǵa hatshy bolady. Erjete kele taijy jáne záńgilik mansaptarǵa otyrady. Bala jasynan óleń-jyrǵa áuestenip, el tarihyn, halyq ańyz-ertegilerin qazaqqa tán shejireshil qasietpen jinap, zertteidi. Birsypyra ádebi, tarihi kitaptardy oqidy. Ol múnymen ǵana tynbai, basqa últtar ádebietin de berile zerttep úirenedi.
1944 jyly bastalǵan Nylqy kóterilisiniń alǵashqy jetekshileri Aqbar, Seiittiń senimdi serikteriniń biri bolady. Azattyqtan soń Nylqy audandyq jer-su mekemesiniń bastyǵy bolǵan, birlik sap bóliminde istegen.
Dosber óz ómirinde kóptegen óleń, tolǵau, dastan jazǵan aqyn. Onyń 1940 jyldardyń sońǵy mezgilinde jazǵan óleńderi baspa betinde jaryq kórgen. Ol 1947 jyly «Tóńkeris tańy» gazetiniń tilshisi bolǵan. 1950 jyldardyń ishinde onyń bir qydyru óleńi gazet-jurnal betinde jariyalanǵan. 1959 jyly aqynǵa «ońshyl» qalpaǵy, eki inisine «tórt túrli element» qalpaǵy kigiziledi. «Ońshyl» qalpaǵy birer jyldan soń alynǵan bolsa da, Ábdikárim degen balasyna taǵy qalpaq kigizildi. Auyldaǵy tuys-tuǵany ataulynyń bárinde derlik «másele» bolǵandyqtan, óz biligi ózinde joq aqyn oi tolǵap, serpilip jaza da almady. Ara-túra jazǵan shyǵarmalaryn kóbine jasyryp ústady. «Mádeni tóńkeris» túsyna kelgende úzaq jyldar boiy eńbektenip jiyp-tergen, jazǵan tarihi shejire, óleń, tolǵau, aitysy, dastandaryn kóne oshaqtyń ornyna, tam quysyna, qúrym kiizge orap tyǵyp júrdi. Biraq, sonyń ózinde de birsypyra qoljazbasy jyrtylyp bitti, dym tartyp jazulary óshkin tartty. Aqyn 1971 – jyly qaitys boldy.
Biz onyń óleń, tolǵaularyn, «Dosber men Altynnyń aitysy» atty iri aitysyn, «Qyzai tarihy», «Esenkeldi», «Aldar kóse», «Saqau qyz», «Sáduaqas Jomart» qatarly kólemdi dastanyn, qara sózben jáne óleńmen jazylǵan tarihi shejirelerin múmkindiginshe rettedik. 1982 jyldan beri «Qyzai tarihy» («Esenkeldi») atty kólemdi tarihi dastany, «Qalam men balaǵa» atty tolǵauy, onnan astam óleńi baspa betinde jariyalanyp, oqyrman qauymynyń qúrmetine bólendi.
Aqynnyń shyǵarmasy júrek qylyn shertkendei oiy tereń, tili jatymdy keledi.
Kópshilik, qúlaǵyń sal keńesime,
Keńeske peiil salyp kelesiń be?
Ne istep ata-babań qaidan keldi,
Bilgeniń tolyq jauap beresiń be?
…
Ózinen kópshiliktiń úirengendi,
Ózine qaita óńdep beresiń be?
Kei sózdi kónelerden estip edim,
Sonda da kórge aparmai bilgenimdi,
Bereiin kópshiliktiń úlesine.
Endeshe, tartu etem bir qazyna,
Osy eldiń qarasy men tóresine.
Eske alyp ata tarih eles berem,
Baǵa ber oqyǵannyń keńesine.
Toqtaimyn zyrla, júirik, qart qalamym,
Ózińdi qolyma alsam shattanamyn.
Jasymnan kóne joldan, jan serigim –
SHyn sózdi shynnan alyp tar qalamyn.
Súisinip estigen jan tyńdaǵandai,
Úlgili júieli sóz tap, qalamym.
Azyraq oi toqtatyp tolǵanaiyn,
Jeterlik elden estip jatyrǵanym.
Artyma ata miras tarih qalsyn,
Kóńilge sary altyndai saqtaǵanym, – dep aǵytyla bastalatyn «Qyzai tarihy» dastany otanshyldyq taqyrybyn ózek etken kesek shyǵarma bolyp sanalady. Aqyn «Qyzyl qyrǵyn, sar súrgin» jyldardaǵy san aluan oqiǵalardy iriktep, jinaqtap, Qyzaidyń 3-úrpaǵy Qúdainazar men onyń úly Esenkeldi tóńireginde sheber bayandap kórsetken.
«Saqau qyz» dastanynda qazaq áielderiniń obrazyn aishyqty etip kórnekilendirip, olardyń erligin, kóregendigin, it júgirtip, qús salyp, túlpar baptap alatyndyǵyn, tipti olardyń «túlpar» bolar qúlyndy múshesinen tanyǵan súńǵyla shynshyldyǵyn filosofiyalyq tújyrymmen beinelegen.
«Qalam men bala» atty úzaq tolǵauynda qalam men bala obrazyn jasau, keiingi úrpaqtarǵa óner-bilim úirenudi, talapker, úmitker boludy, jaqsydan úirenip, jamannan jirenu zerektik-zerdelikpen isteudi, oilamdy-tolǵamdy bolyp, shyndyqty dos etudi, erinshek bolmai, eńbekshi boludy, dúnieni jaratqan eńbek ekendigin, ótirik ósek aityp, bireuge qastyq syilamaudy ósiet etedi. Aqyldyń anasy – óner-bilim, eńbek, úirenu dep túiedi. Jamandyqty, nadandyqty, erinshek-ezdikti, maskúnem-arsyqtyqty, qulyq-súmdyq oilaushylardy jerden alyp, jerge saldy. Aqyl tauyp, aq eńbegińmen adal júrip, halyqtyń ardaqtap alqaityndyǵyn, qu sumǵa ilesip, ardan bezseń, halyqtan qaǵys qalaryńdy aita kelip, baq pen bailyqqa, adamdyqpen erinbei eńbek etu kerektigin túsindiredi.
Aqyn Dosber Sauryqúly kózi ótkir, kókiregi dańǵyl synshy da edi. Ol bolmystaǵy isterdi oi-eleginen ótkizip, adamdardyń psihologiyalyq ereksheligine erekshe nazar audardy. Elge jaily, ádepti, sabaz, bilimdi, izgi nietti jandarmen ósekshil, kúnshil, el búzǵysh, qara niettilerdi salystyra kelip, elge qorǵan bolǵan ardaqty azamattardy asqar belge, shalqar kólge, sary altyndai buǵa, shól qandyrǵan zámzám suǵa, sayaly báiterektiń búrine, miualy jemiske, raihannyń kóz sóndirer gúline balaidy. El qarǵys atqan qara niettermen zámdámi ala ayaqtardy ázázilge, baqsynyń jynyna teńep, olardyń elge salyp júrgen lańyn, basqaǵa qastyq syilap, sanap júrgen qúmyn, qazyp júrgen oryn ótkir tilmen sheneidi. Núrly bolashaqqa qúmarta kóz tigip, bostandyq, teńdik syndy úly maqsatty alǵa ústaǵan aqyn shyǵarmalary tilge jeńil, kóńilge qonymdy, tereń maǵynaly bolyp keledi. Dosber óz dáuiriniń órisi biik, ozyq oily aqyny, shejireshisi bolumen birge, arab, parsy tilderin de birshama qanyq bilgen tilger edi.
Aqyn 1971 jyly Nylqy audanynda dúnieden ótti. Aqynnyń qyruar eńbekteri oirandy jyldarda tozyp joǵaldy. El aǵasy aqsaqaldarymen perzentteriniń aituy boiynsha úsh aimaq tóńkerisi turaly jazǵan kólemdi dastany bar eken. Onyń kúni búginge deiin deregi tabylǵan joq.
«Jaqsynyń ózi ólse de, sózi ólmeidi» degendei, aqyn shyǵarmalarynyń búdan bylai da halyqpen birge úrpaqtan úrpaqqa jalǵasa beretindigine kámil senemiz.
Oralbai AHMETÚLY.
