«قىلجار شايقاسىنان نىلقى كوتەرىلىسىنە دەيىن» كىتابى XVIII–XIX عاسىرلارداعى جەتىسۋ مەن ىلە ءوڭىرىنىڭ ساياسي، رۋحاني جانە مادەني تاريحىنا ىقپال ەتكەن تۇلعالار تۋرالى كەشەندى تاريحي زەرتتەۋلەردى قامتيدى. قۇداينازار باتىردىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزەڭىندەگى ەرلىگى، مامىلەگەرلىگى جانە ۇرپاقتارىنىڭ اعارتۋشىلىق، ءدىن، مادەنيەت، ءبىلىم، ولكەتانۋ سالالارىنداعى قىزمەتى كىتاپتىڭ نەگىزگى ارقاۋى بولىپ تابىلادى. قىزىلجار شايقاسىنان باستاۋ العان ەلدىك بىرلىك يدەياسىنىڭ كەيىنگى داۋىرلەردە جالعاسۋىن دا زەرتتەيدى.
ەڭبەك دەرەكتىك تۇرعىدان – اۋىزشا تاريح، شەجىرەلىك مالىمەتتەر، ارحيۆتىك قۇجاتتار جانە فولكلورلىق مۇرالارعا سۇيەنەدى. سوندىقتان كىتاپ جەتىسۋ وڭىرىندەگى تاريحي تۇلعالاردى زەردەلەيتىن قۇندى تانىمدىق زەرتتەۋ بولىپ تابىلادى.
كىتاپتا قىزىلجار شايقاسىنان باستالىپ، ىلە وڭىرىندەگى كوشى-قون، ەلدىك تۇراقتىلىق، بيلەر ينستيتۋتى، مامىلەگەرلىك ءداستۇر، اعارتۋشىلىق كەزەڭنىڭ ورىستەۋى كەڭىنەن قامتىلعان. ارحيۆ دەرەكتەرى، اۋىزشا شەجىرە، جەر اتاۋلارى، تاريحي اڭىزدار عىلىمي تالداۋمەن ۇشتاسىپ، ءوڭىردىڭ تاريحي ورنەگىن ايقىن كورسەتەدى. ەڭبەكتە قۇداينازار باتىر، گۇلايىم قۇداينازارقىزى، ەسەنكەلدى بي، سولتانكەلدى مىرزا، قوڭىرباي باتىر، سىبانباي بي، شاعىراي اۋليە، ەدىگە باتىر جانە زەرتتەۋشى انداس وماراقىننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى عىلىمي تالداۋمەن بەرىلگەن.
قۇداينازار باتىردىڭ مۇراسى – تەك ەرلىك تاريحى ەمەس، ەلدىك يدەيانىڭ وزەگى. ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ دانالىعى، ءادىل بيلىگى، رۋحاني قىزمەتى بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان قوعامىنا ونەگە بولارلىق مادەني-تاريحي ساباقتاستىقتىڭ ۇلگىسى.
بۇل ەڭبەك – وتكەندى تانىپ، كەلەر ۇرپاققا امانات ەتۋگە باعىتتالعان رۋحاني مۇرا. قۇداينازار اۋلەتىنىڭ تاريحى – جەتىسۋ وركەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگى، ەلدىك سانانى جاڭعىرتۋ جولىنداعى ماڭىزدى تاريحي-مادەني كاپيتالى.
قىزىلجار شايقاسىنىڭ باسپاسوزدەگى كورىنىسى
قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق جولىنداعى كۇرەستەر تاريحىندا قىزىلجار شايقاسى (1698 ج.) ەرەكشە ورىن الادى. بۇل شايقاس – جەتىسۋ وڭىرىندەگى قۇداينازار باتىر تاڭىربەردىۇلى مەن ونىڭ قىزى گۇلايىم باستاعان ءجۇز ساربازدىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى ەرلىكپەن قازا تاپقان تاريحي وقيعاسى. الايدا، ۇزاق جىلدار بويى بۇل ەرلىك كەڭەستىك يدەولوگيا تۇسىندا ۇمىت قالدىرىلىپ، ەل جادىندا تەك اۋىزشا اڭىز تۇرىندە ساقتالدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان كەيىن عانا قىزىلجار شايقاسى تۋرالى مالىمەتتەر جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا كەڭىنەن جازىلا باستادى.
2022–2024 جىلدارى وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق باق بەتتەرىندە قىزىلجار شايقاسى تاقىرىبى بەلسەندىلىكپەن جازىلدى. «وگني الاتاۋ» گازەتىندە جارىق كورگەن ماقالادا بىلاي دەلىنەدى: «تاريحشىلار مەن ولكەتانۋشىلار شايقاس ورنىن تاپتى، كارتالاردا بەلگىلەدى. قۇداينازار ۇرپاقتارى تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جولىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى». بۇل ماتەريالدا زەرتتەۋشىلەر قازاقستان بويىنشا «قىزىلجار» اتاۋىمەن 24 جەر بار ەكەنىن انىقتاپ، ناقتى تاريحي قىزىلجار – اقسۋ اۋدانىنىڭ قاپال شاتقالىنداعى اسۋ ەكەنىن دالەلدەگەنى ايتىلدى.
باق-تا جاريالانعان رەسمي اقپاراتتاردا جەتىسۋ وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى عالىمجان وسپانوۆ: «قىزىلجار شايقاسى مەن قۇداينازار باتىر مەن گۇلايىمنىڭ جەرلەنگەن جەرىن ءوڭىردىڭ قاسيەتتى نىساندارى قاتارىنا ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر» — دەپ مالىمدەدى. بۇل سوزدەر ۇلتتىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى قىزىلجار شايقاسىن رەسمي تاريحي نىسان رەتىندە مويىنداتۋدىڭ العاشقى قادامى بولدى.
ايماقتىق مەديالار مەن ولكەتانۋشىلاردىڭ ماقالالارىندا قۇداينازار باتىر مەن گۇلايىمنىڭ ەرلىگى قازاق قىزدارىنىڭ ەل قورعاۋداعى سيمۆولى رەتىندە ناسيحاتتالدى. ماقالالاردا ءجيى ايتىلعان باستى يدەيا: «گۇلايىم – تۇمار حانشادان كەيىنگى قازاق ايەلدەرىنىڭ ەرلىك ءداستۇرىن جالعاستىرعان تۇلعا. ونىڭ ەرلىگى بۇگىنگى اليا مەن مانشۇكتىڭ رۋحاني ءىزباسارى». بۇل باعىتتاعى جاريالانىمدار قازاق ايەلدەرىنىڭ باتىرلىق بولمىسىن جاڭاشا پايىمداۋعا ىقپال ەتتى.
2022 جىلى اقسۋ اۋدانى، قاپال اۋىلىندا «قۇداينازار باتىر باستاعان 100 ساربازدىڭ تاريحي ءرولى» اتتى عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. ونىڭ ماتەريالدارى كەيىن جەرگىلىكتى باسپاسوزدە، سونىڭ ىشىندە «Jetisu Media» مەن «جەتىسۋ» گازەتتەرىندە جاريالانىپ، قىزىلجار شايقاسىنىڭ تاريحي ماڭىزىن حالىققا كەڭىنەن تانىتتى. كونفەرەنتسيادا قۇداينازار باتىردىڭ ۇرپاعى يماش ءابدىراحمانۇلى: «قازىر قۇداينازار باتىردىڭ ۇرپاقتارى 150 مىڭنان استى. ۇلى بابامىزدىڭ ەسىمىن تۋعان جەرىندە قايتا جاڭعىرتۋ – ءبارىمىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش»، – دەپ اتاپ ءوتتى.
قىزىلجار شايقاسى تۋرالى ماتەريالدار باسپاسوزدە جاريالانا باستاعان سوڭ، جەرگىلىكتى مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردە ولكەتانۋ ساباقتارى مەن ەسسە بايقاۋلارى وتكىزىلدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە «#قىزىلجار_شايقاسى» جانە «#گۇلايىم_ەرلىگى» حەشتەگتەرىمەن دەرەكتى بەينەروليكتەر تارالىپ، تاريحي وقيعا بويىنشا دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ باستاماسى كوتەرىلدى. مۇنىڭ ءبارى قىزىلجار شايقاسىنىڭ باق ارقىلى قوعامدىق تاريحي جادقا قايتا ورالۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
قىزىلجار شايقاسى تۋرالى باسپاسوزدەگى جاريالانىمدار – ۇلتتىق جادىنى قالپىنا كەلتىرۋ مەن رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ايقىن مىسالى. بۇرىن ۇمىت قالعان بۇل وقيعا ەندى باق پەن عىلىمي ورتانىڭ ارقاسىندا ەل تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. قۇداينازار باتىر مەن گۇلايىم قۇداينازارقىزىنىڭ ەسىمدەرى بۇگىنگى مەديادا باتىرلىق پەن وتانسۇيگىشتىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە قايتا جاڭعىردى.
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى.
