«Qyljar shaiqasynan Nylqy kóterilisine deiin» kitaby XVIII–XIX ǵasyrlardaǵy Jetisu men Ile óńiriniń sayasi, ruhani jáne mádeni tarihyna yqpal etken túlǵalar turaly keshendi tarihi zertteulerdi qamtidy. Qúdainazar batyrdyń jońǵar shapqynshylyǵy kezeńindegi erligi, mámilegerligi jáne úrpaqtarynyń aǵartushylyq, din, mádeniet, bilim, ólketanu salalaryndaǵy qyzmeti kitaptyń negizgi arqauy bolyp tabylady. Qyzyljar shaiqasynan bastau alǵan eldik birlik ideyasynyń keiingi dáuirlerde jalǵasuyn da zertteidi.
Eńbek derektik túrǵydan – auyzsha tarih, shejirelik málimetter, arhivtik qújattar jáne folьklorlyq múralarǵa súienedi. Sondyqtan kitap Jetisu óńirindegi tarihi túlǵalardy zerdeleitin qúndy tanymdyq zertteu bolyp tabylady.
Kitapta Qyzyljar shaiqasynan bastalyp, Ile óńirindegi kóshi-qon, eldik túraqtylyq, biler instituty, mámilegerlik dástúr, aǵartushylyq kezeńniń óristeui keńinen qamtylǵan. Arhiv derekteri, auyzsha shejire, jer ataulary, tarihi ańyzdar ǵylymi taldaumen úshtasyp, óńirdiń tarihi órnegin aiqyn kórsetedi. Eńbekte Qúdainazar batyr, Gúlaiym Qúdainazarqyzy, Esenkeldi bi, Soltankeldi myrza, Qońyrbai batyr, Sybanbai bi, SHaǵyrai áulie, Edige batyr jáne zertteushi Andas Omaraqynnyń ómiri men qyzmeti ǵylymi taldaumen berilgen.
Qúdainazar batyrdyń múrasy – tek erlik tarihy emes, eldik ideyanyń ózegi. Onyń úrpaqtarynyń danalyǵy, ádil biligi, ruhani qyzmeti búgingi táuelsiz Qazaqstan qoǵamyna ónege bolarlyq mádeni-tarihi sabaqtastyqtyń úlgisi.
Búl eńbek – ótkendi tanyp, keler úrpaqqa amanat etuge baǵyttalǵan ruhani múra. Qúdainazar áuletiniń tarihy – Jetisu órkenietiniń ajyramas bóligi, eldik sanany jańǵyrtu jolyndaǵy mańyzdy tarihi-mádeni kapitaly.
Qyzyljar shaiqasynyń baspasózdegi kórinisi
Qazaq halqynyń últ-azattyq jolyndaǵy kúrester tarihynda Qyzyljar shaiqasy (1698 j.) erekshe oryn alady. Búl shaiqas – Jetisu óńirindegi Qúdainazar batyr Táńirberdiúly men onyń qyzy Gúlaiym bastaǵan júz sarbazdyń jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy erlikpen qaza tapqan tarihi oqiǵasy. Alaida, úzaq jyldar boiy búl erlik keńestik ideologiya túsynda úmyt qaldyrylyp, el jadynda tek auyzsha ańyz túrinde saqtaldy. Táuelsizdik jyldarynan keiin ǵana Qyzyljar shaiqasy turaly málimetter jergilikti jáne respublikalyq basylymdarda keńinen jazyla bastady.
2022–2024 jyldary oblystyq jáne respublikalyq BAQ betterinde Qyzyljar shaiqasy taqyryby belsendilikpen jazyldy. «Ogni Alatau» gazetinde jaryq kórgen maqalada bylai delinedi: «Tarihshylar men ólketanushylar shaiqas ornyn tapty, kartalarda belgiledi. Qúdainazar úrpaqtary tarihi ádildikti qalpyna keltiru jolynda auqymdy júmys atqardy». Búl materialda zertteushiler Qazaqstan boiynsha «Qyzyljar» atauymen 24 jer bar ekenin anyqtap, naqty tarihi Qyzyljar – Aqsu audanynyń Qapal shatqalyndaǵy asu ekenin dáleldegeni aityldy.
BAQ-ta jariyalanǵan resmi aqparattarda Jetisu oblystyq tarihi-mádeni múrany qorǵau ortalyǵynyń direktory Ǵalymjan Ospanov: «Qyzyljar shaiqasy men Qúdainazar batyr men Gúlaiymnyń jerlengen jerin óńirdiń qasietti nysandary qataryna engizu josparlanyp otyr» — dep málimdedi. Búl sózder últtyq búqaralyq aqparat qúraldary arqyly Qyzyljar shaiqasyn resmi tarihi nysan retinde moiyndatudyń alǵashqy qadamy boldy.
Aimaqtyq medialar men ólketanushylardyń maqalalarynda Qúdainazar batyr men Gúlaiymnyń erligi qazaq qyzdarynyń el qorǵaudaǵy simvoly retinde nasihattaldy. Maqalalarda jii aitylǵan basty ideya: «Gúlaiym – Túmar hanshadan keiingi qazaq áielderiniń erlik dástúrin jalǵastyrǵan túlǵa. Onyń erligi búgingi Aliya men Mánshúktiń ruhani izbasary». Búl baǵyttaǵy jariyalanymdar qazaq áielderiniń batyrlyq bolmysyn jańasha paiymdauǵa yqpal etti.
2022 jyly Aqsu audany, Qapal auylynda «Qúdainazar batyr bastaǵan 100 sarbazdyń tarihi róli» atty ǵylymi-tanymdyq konferentsiya ótkizildi. Onyń materialdary keiin jergilikti baspasózde, sonyń ishinde «Jetisu Media» men «Jetisu» gazetterinde jariyalanyp, Qyzyljar shaiqasynyń tarihi mańyzyn halyqqa keńinen tanytty. Konferentsiyada Qúdainazar batyrdyń úrpaǵy Imash Ábdirahmanúly: «Qazir Qúdainazar batyrdyń úrpaqtary 150 myńnan asty. Úly babamyzdyń esimin tuǵan jerinde qaita jańǵyrtu – bárimiz úshin úlken maqtanysh», – dep atap ótti.
Qyzyljar shaiqasy turaly materialdar baspasózde jariyalana bastaǵan soń, jergilikti mektepter men kolledjderde ólketanu sabaqtary men esse baiqaulary ótkizildi. Áleumettik jelilerde «#Qyzyljar_shaiqasy» jáne «#Gúlaiym_erligi» heshtegterimen derekti beinerolikter taralyp, tarihi oqiǵa boiynsha derekti filьm túsiru bastamasy kóterildi. Múnyń bári Qyzyljar shaiqasynyń BAQ arqyly qoǵamdyq tarihi jadqa qaita oraluyna múmkindik berdi.
Qyzyljar shaiqasy turaly baspasózdegi jariyalanymdar – últtyq jadyny qalpyna keltiru men ruhani jańǵyrudyń aiqyn mysaly. Búryn úmyt qalǵan búl oqiǵa endi BAQ pen ǵylymi ortanyń arqasynda el tarihynyń ajyramas bóligine ainaldy. Qúdainazar batyr men Gúlaiym Qúdainazarqyzynyń esimderi búgingi mediada batyrlyq pen otansúigishtiktiń simvoly retinde qaita jańǵyrdy.
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.
