دەمەك، بۇل جەر باۋىرىنا تالاي تاريحتى بۇگىپ جاتقان قاسيەتتى مەكەن. وندا حVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن باتىر، ابىلاي حاننىڭ سەنىمدى سەرىگى، كورشى ەلدەرگە جىبەرەتىن ەلشىسى قىزمەتىن اتقارعان وتەگەن باتىر سابدەنۇلى جانە ونىڭ جاقىندارى جەرلەنگەن. 2017 جىلدان باستاپ باتىردىڭ ۇرپاقتارى تىنىمسىز ەڭبەكتەنۋدىڭ ناتيجەسىندە توبەگە ساۋلەتتى كەسەنە تۇرعىزدى.
اڭىز بەن اقيقات
وتەگەن باتىر – حVIII عاسىرداعى جوڭعارعا قارسى سوعىستا ەسكەلدى بي، بالپىق، قابان جىراۋ، ساۋرىق باتىرلارمەن قاتار جۇرگەن جاۋجۇرەك باتىر، پاراساتتى ساياساتكەر. جالپى، زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ، ءۇش قاسيەتىن ءبولىپ اتاۋعا بولادى. ءبىرىنشى – باتىرلىعى، ءوزىنىڭ اينالاسىنداعى جاس قولباسىلارعا، باتىرلارعا ۇستازدىق ەتۋ، قاراپايىم جۇرتقا ءارى ءوز تۋىسقاندارىنا كومەك كورسەتۋى. ول 18 جاسىنان باستاپ ەل قورعاۋ جورىقتارىنا قاتىسىپ، اڭىراقاي، قالماق قىرىلعان، بۇلانتى-بىلەۋتى، تاعى دا باسقا شايقاستارعا قاتىسقان. قازاقتىڭ 44 مىڭعا جۋىق قولى جانە قالماقتىڭ دا سوعان جەتەقابىل اسكەرى قاتىسقان ويرانتوبە شايقاسىندا وتەگەن باتىر ەل كوزىنە ەرەكشە تۇسەدى. ەكىنشى – مامىلەگەر رەتىندە تانىلۋى. XVIII عاسىردىڭ 30-40- جىلدارىندا قازاق حانى ابىلمامبەت پەن ابىلاي سۇلتاننىڭ قاسىندا بولىپ، سول كەزدەگى قازاق بيلەۋشىلەرىمەن تىزە قوسىپ، قازاق ەلىنىڭ ىشكى، سىرتقى ساياساتىن بەلگىلەۋگە قاتىسۋى. ءۇشىنشى قاسيەتى – جيھانكەزدىگى. اسانقايعى بابامىزشا، جەر كەزىپ، ەلىنىڭ تىنىشتىعىن، جۇرتىنىڭ اماندىعىن كۇزەتكەن پاراساتتىلىعى. اۋعان، ءۇندى، قيىر شىعىس پەن قىتاي، تيبەتكە جولى تۇسكەن دەسەدى. داستان-جىرلار مەن اڭىزداردا بۇل جايلى كوپ ايتىلادى.
شەجىرەشىلەر، قۇيماقۇلاق قاريالار مەن باتىر ۇرپاعىنان الىنعان دەرەك بويىنشا، 1723 جىلعى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» تۇسىندا وتەگەن باتىر تەكەلىنىڭ تاۋىن مەكەندەيدى. وسى جەردە جول توسىپ، جوڭعار قولىنىڭ جەتىسۋ جەرىنە ىشكەرىلەي ەنىپ كەتۋىنىڭ الدىن الادى. سول تۇستا جاس جىگىتتەردى باتىرلىققا تاربيەلەپ، جاۋعا قارسى كۇرەستىڭ بولاشاعىن بەكەمدەيدى. مىسالى، جالايىردان شىققان ايگىلى كاشكە باتىر وتەگەنننىڭ تاربيەسىمەن ەرجەتسە، كەيىن ەل-جۇرتى وتەگەن مەن كاشكەنى ءبىر بەيىتكە جەرلەيدى.
ەل ىشىندەگى اڭىزدارعا جۇگىنسەك، ابىلاي سۇلتان اشۋلانعاندا وتەگەن باتىر عانا سابىرعا شاقىرادى ەكەن. 1743 جىلى رەسەي پاتشاسىنىڭ ارالاسۋىمەن ابىلاي سۇلتان قالماق تۇتقىنىنان بوساتىلىپ، 200-دەي ادام قازاق دالاسىنا بەت الادى. ولاردىڭ الدىنان تولە بي باستاعان 90 ادام شىعادى. بۇدان حابار العان قىتايلار تەكەلىنىڭ تاۋىندا ابىلاي مەن ونىڭ سەرىكتەرىن ولتىرمەكشى بولادى. وسى كەزدە جالايىر وتەگەن باتىر اتاقونىسى بولعان تەكەلى تاۋلارىنىڭ سوقپاق جولدارىمەن ابىلاي مەن تولە بي باستاعان توپتى امان-ەسەن ەلگە جەتكىزەدى.
ەرلىكپەن پارا-پار
ءيا، ايتا بەرسەك، وتەگەن باتىردىڭ وسىنداي ەرلىك ىستەرى وتە كوپ. ال قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ ءدال ورتاسىنداعى توبەگە اتالارىنىڭ الىپ كەسەنەسىن تۇرعىزعان ۇرپاقتارىنىڭ قاجىرلىلىعىن بۇگىنگى كۇننىڭ باتىرلىعى دەۋگە بولارلىق. كەسەنەنىڭ بيىكتى 16 مەتر، 1،65 سم قالىڭدىقتاعى قابىرعانىڭ ءىشى تەمىرمەن بەتوندالىپ، سىرتى رەسەيدەن اكەلىنگەن اق مارمارمەن قاپتالىپتى. فورماسى 7 بۇرىشتى ەتىپ سالىنعان نىساننىڭ ءار تۇسى اينەكتى تەرەزەمەن بولىنگەن. ال كەسەنەنىڭ اينالاسىندا ءۇش بەسىكتاس بار. ول جەردە وتەگەن باتىردىڭ جاقىن ادامدارى جاتىر. ال ىشكى قابىرعاسى، كۇمبەزدىڭ ىشكى بولىگى ويۋ-ورنەكپەن اشەكەيلەنىپ، كورگەن جاندى تاڭعالدىرادى. كەسەنە ءىشىنىڭ ءدال ورتاسىنا مالايزيادان ارنايى الدىرعان جاسىل تاسپەن باتىر جاتقان جەرگە بەسىكتاس قويىلىپتى. اينالاسىنا ورىندىقتار ورنالاستىرىلىپ، كەلۋشىلەردىڭ قۇران وقىپ، ءتاۋ ەتۋىنە جاعداي جاسالعان. توڭىرەگى اباتتاندىرىلىپ، توبەگە شىعاتىن جول مەن كەسەنەنىڭ اينالاسىنا ورنەكتى تاستار جاتقىزىلعان. قايىق كەلىپ توقتايتىن جەر تەمىرمەن قورشالىپ، ادامداردىڭ قايىقتان ءتۇسىپ-شىعۋىنا جاعداي جاسالعان. جالپى، ەلىمىزدىڭ ساۋلەت ونەرىنە تاعى ءبىر تىڭ دۇنيە قوسىلدى دەۋگە بولادى. ارينە، مۇنداعى ايتپاعىمىز كەسەنەنىڭ ادەمىلىگى ەمەس.
– بۇل كەسەنەنى 2017 جىلدان باستاپ تۇرعىزا باستادىق. كەسەنەنى سالۋ ءۇشىن جاعالاۋدان 5 شاقىرىم جەردەگى توبەگە 4 مىڭ تونناعا جۋىق قۇم-شاعىل، تسەمەنت، 180 توننا تەمىر، ءمارمار، تاعى باسقا ماتەريالداردى قايىقپەن تاسىپ جەتكىزدىك. كرانمەن كوتەرىپ، كولىكپەن جەتكىزەتىن اۋىر تەمىرلەر مەن گرانيت تاستاردى سۋدان كىشكەنتاي قايىقپەن وتكىزىپ، جاعالاۋدان 50 مەتردەي بيىكتىكتەگى توبەگە قالاي جەتكىزگەنىمىز قازىر ءتۇس سياقتى.
قۇرىلىس جۇمىسى باستالعاننان بۇگىنگە دەيىن ەشقانداي وعاش جاعداي بولعان جوق. اتامىزدىڭ ارۋاعى جەبەپ تۇرعان شىعار، – دەيدى باتىردىڭ ۇرپاعى، كاسىپكەر جەڭىس سمايلوۆ.
بۇل جەردە ءالى دە اتقارىلار شارۋا جەتەرلىك. ەندى كەسەنەنىڭ اينالاسىنداعى اشىق جاتقان قورىمدارعا بەلگى قويىپ، توبەنىڭ اينالاسىن تەمىر شارباقپەن قورشاۋ، جازدا كەلگەندەردىڭ شومىلىپ، دەمالىپ قايتۋى ءۇشىن جاعالاۋدى اباتتاندىرىپ، ارنايى ايلاعىن جاساۋ جۇمىستارى قولعا الىنباق.
قاجەت انداس
«Q-Andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى
