Demek, búl jer bauyryna talai tarihty búgip jatqan qasietti meken. Onda HVIII ǵasyrda ómir súrgen batyr, Abylai hannyń senimdi serigi, kórshi elderge jiberetin elshisi qyzmetin atqarǵan Ótegen batyr Sábdenúly jáne onyń jaqyndary jerlengen. 2017 jyldan bastap batyrdyń úrpaqtary tynymsyz eńbektenudiń nátijesinde tóbege sáuletti kesene túrǵyzdy.
Ańyz ben aqiqat
Ótegen batyr – HVIII ǵasyrdaǵy jońǵarǵa qarsy soǵysta Eskeldi bi, Balpyq, Qaban jyrau, Sauryq batyrlarmen qatar júrgen jaujúrek batyr, parasatty sayasatker. Jalpy, zertteushilerdiń eńbegine súiene otyryp, úsh qasietin bólip atauǵa bolady. Birinshi – batyrlyǵy, óziniń ainalasyndaǵy jas qolbasylarǵa, batyrlarǵa ústazdyq etu, qarapaiym júrtqa ári óz tuysqandaryna kómek kórsetui. Ol 18 jasynan bastap el qorǵau joryqtaryna qatysyp, Ańyraqai, Qalmaq qyrylǵan, Búlanty-Bileuti, taǵy da basqa shaiqastarǵa qatysqan. Qazaqtyń 44 myńǵa juyq qoly jáne qalmaqtyń da soǵan jeteqabyl áskeri qatysqan Oirantóbe shaiqasynda Ótegen batyr el kózine erekshe túsedi. Ekinshi – mámileger retinde tanyluy. XVIII ǵasyrdyń 30-40- jyldarynda qazaq hany Ábilmámbet pen Abylai súltannyń qasynda bolyp, sol kezdegi qazaq bileushilerimen tize qosyp, qazaq eliniń ishki, syrtqy sayasatyn belgileuge qatysuy. Úshinshi qasieti – jihankezdigi. Asanqaiǵy babamyzsha, jer kezip, eliniń tynyshtyǵyn, júrtynyń amandyǵyn kúzetken parasattylyǵy. Auǵan, Úndi, Qiyr SHyǵys pen Qytai, Tibetke joly túsken desedi. Dastan-jyrlar men ańyzdarda búl jaily kóp aitylady.
SHejireshiler, qúimaqúlaq qariyalar men batyr úrpaǵynan alynǵan derek boiynsha, 1723 jylǵy «Aqtaban shúbyryndy, Alqakól súlama» túsynda Ótegen batyr Tekeliniń tauyn mekendeidi. Osy jerde jol tosyp, jońǵar qolynyń Jetisu jerine ishkerilei enip ketuiniń aldyn alady. Sol tústa jas jigitterdi batyrlyqqa tárbielep, jauǵa qarsy kúrestiń bolashaǵyn bekemdeidi. Mysaly, jalaiyrdan shyqqan áigili Káshke batyr Ótegennniń tárbiesimen erjetse, keiin el-júrty Ótegen men Káshkeni bir beiitke jerleidi.
El ishindegi ańyzdarǵa júginsek, Abylai súltan ashulanǵanda Ótegen batyr ǵana sabyrǵa shaqyrady eken. 1743 jyly Resei patshasynyń aralasuymen Abylai súltan qalmaq tútqynynan bosatylyp, 200-dei adam qazaq dalasyna bet alady. Olardyń aldynan Tóle bi bastaǵan 90 adam shyǵady. Búdan habar alǵan qytailar Tekeliniń tauynda Abylai men onyń serikterin óltirmekshi bolady. Osy kezde jalaiyr Ótegen batyr ataqonysy bolǵan Tekeli taularynyń soqpaq joldarymen Abylai men Tóle bi bastaǵan topty aman-esen elge jetkizedi.
Erlikpen para-par
Iá, aita bersek, Ótegen batyrdyń osyndai erlik isteri óte kóp. Al Qapshaǵai su qoimasynyń dál ortasyndaǵy tóbege atalarynyń alyp kesenesin túrǵyzǵan úrpaqtarynyń qajyrlylyǵyn búgingi kúnniń batyrlyǵy deuge bolarlyq. Keseneniń biikti 16 metr, 1,65 sm qalyńdyqtaǵy qabyrǵanyń ishi temirmen betondalyp, syrty Reseiden ákelingen aq mármármen qaptalypty. Formasy 7 búryshty etip salynǵan nysannyń ár túsy áinekti terezemen bólingen. Al keseneniń ainalasynda úsh besiktas bar. Ol jerde Ótegen batyrdyń jaqyn adamdary jatyr. Al ishki qabyrǵasy, kúmbezdiń ishki bóligi oyu-órnekpen áshekeilenip, kórgen jandy tańǵaldyrady. Kesene ishiniń dál ortasyna Malaiziyadan arnaiy aldyrǵan jasyl taspen batyr jatqan jerge besiktas qoiylypty. Ainalasyna oryndyqtar ornalastyrylyp, kelushilerdiń Qúran oqyp, táu etuine jaǵdai jasalǵan. Tóńiregi abattandyrylyp, tóbege shyǵatyn jol men keseneniń ainalasyna órnekti tastar jatqyzylǵan. Qaiyq kelip toqtaityn jer temirmen qorshalyp, adamdardyń qaiyqtan túsip-shyǵuyna jaǵdai jasalǵan. Jalpy, elimizdiń sáulet ónerine taǵy bir tyń dúnie qosyldy deuge bolady. Árine, múndaǵy aitpaǵymyz keseneniń ádemiligi emes.
– Búl keseneni 2017 jyldan bastap túrǵyza bastadyq. Keseneni salu úshin jaǵalaudan 5 shaqyrym jerdegi tóbege 4 myń tonnaǵa juyq qúm-shaǵyl, tsement, 180 tonna temir, mármár, taǵy basqa materialdardy qaiyqpen tasyp jetkizdik. Kranmen kóterip, kólikpen jetkizetin auyr temirler men granit tastardy sudan kishkentai qaiyqpen ótkizip, jaǵalaudan 50 metrdei biiktiktegi tóbege qalai jetkizgenimiz qazir tús siyaqty.
Qúrylys júmysy bastalǵannan búginge deiin eshqandai oǵash jaǵdai bolǵan joq. Atamyzdyń aruaǵy jebep túrǵan shyǵar, – deidi batyrdyń úrpaǵy, kásipker Jeńis Smailov.
Búl jerde áli de atqarylar sharua jeterlik. Endi keseneniń ainalasyndaǵy ashyq jatqan qorymdarǵa belgi qoiyp, tóbeniń ainalasyn temir sharbaqpen qorshau, jazda kelgenderdiń shomylyp, demalyp qaituy úshin jaǵalaudy abattandyryp, arnaiy ailaǵyn jasau júmystary qolǵa alynbaq.
Qajet Andas
«Q-Andas» aqparattyq agenttigi
