ومىرلىك تاڭداۋ

حالقىمىزدا: «كوپ ەستىگەننەن سۇراما، كوپتى كورگەننەن سۇرا» دەگەن دانا ءسوز بار. ءبىزدىڭ تاريحىمىز بەن ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز وسىلاي ورىلەدى.  ءيا، ۇلت مۇرالارىن تىرنەكتەپ جينايتىن بولساق، مۇنداي ناقىلدىڭ سان ءتۇرىن تابۋعا بولادى. ولاردىڭ ءاربىرى ءومىردىڭ وزەگى، ءسوز مايەگى رەتىندە بۇگىنگى كۇندە دە قۇنىن جوعالتقان جوق. وسى رەتتە تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى دە ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ جالعاستىعىنان ىزدەستىرۋگە بولادى. البەتتە، بارىمىزگە ءمالىم، ساۋساقپەن سانارلىقتاي جىل ىشىندە بارلىق سالادا ۇلكەن تابىستارعا جەتتىك. ءتىپتى، وزگە ەلدەردى تاڭعالدىرعان باستامالارىمىز دا از بولمادى. ارينە، مۇنى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ىرگەلى جوبالاردان قاراستىرۋعا بولادى. سول باعىتتاردىڭ جۇزەگە اسۋىندا قاراپايىم ادامداردىڭ دا قوسقان ۇلەسى جەتەرلىك. اسىرەسە، وسكەلەڭ ۇرپاققا سانالى، ساليقالى تاربيە بەرۋدە اتقارىلعان كەشەندى شارالار كوڭىل قۋانتادى. وسى ورايدا، مۇعالىمدەر قاۋىمىنا ريزاشىلىق بىلدىرگەن ءجون. سول قاتاردا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قولعا الىنعان «اتامەكەن – تاۋەلسىز، ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە» باعدارلاماسىن تاربيە ساعاتىنىڭ وزەگىنە اينالدىرعان جانە ونى جەتىلدىرىپ، دامىتقان گۇلشاكيرا (شاكەن) مۇقامەدجانوۆا اپا تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.

شاكەن اپا 1942 جىلى جازىعىندا جۋسانى جايقالعان، بەل-بەلەسىندە تال-تەرەگى تەربەلگەن، بال بۇلاعى سىلدىراپ اققان شاعىن اۋىلدا تۋدى. اياداي اۋىلدىڭ اڭقىلداق اقساقالدارى مەن كوڭىلىنىڭ كىربىڭى جوق اپالاردىڭ ايالى الاقانىمەن العاشقى قازاقى تاربيەنى قابىلداپ، ۇلكەن ومىردەن وزىندىك ورنىن تاپتى. اۋىل مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى، اۋىلدىق وكرۋگتىڭ باسشىسى، وبلىستىق مەكەمەلەردە لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان، سوعىسقا قاتىسقان اكەسىنىڭ قاس-قاباعىنان مەيىرىمدىلىك پەن سىربازدىقتى، باتىلدىق پەن باۋىرمالدىقتى  سەزىنىپ ءوستى. وتباسىنداعى بەس بالانىڭ سىيلاسىمدىلىعى بولەكشە بولاتىن. سوندىقتان دا ونىڭ بويىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەگەن ىزگىلىك بالا جاسىنان قالىپتاستى. حالقىمىز: «بالاپان ۇيادا نەنى كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەمەي مە؟ سول ىزگىلىكتىڭ جۇلگەسىمەن جۇرەگىنە سىڭگەن تاماشا قاسيەتتەر وسە كەلە ءبۇر جارىپ، اقىرى حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت جاساۋعا قۇلشىندىردى.  قازىرگى ەسكەلدى  اۋدانىنىڭ جەتىسۋ اۋىلىندا ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، ارمانىن ۇشتاۋ ماقساتىمەن العاشىندا مەديتسينالىق ۋچيليشەگە تۇسەدى. بىراق، ونى بىتىرگەن سوڭ  وزىنەن بۇل ماماندىقتىڭ قولايلى ەمەستىگىن سەزىنەدى. ويتكەنى، ونىڭ بويىنداعى جاۋاپكەرشىلىك، ۇقىپتىلىق، ىزدەنگىشتىك قاسيەتتەرى ۇستاز بولۋعا بەيىم ەدى. سوندىقتان دايىن تۇرعان جۇمىستى تاستاپ، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋىن جالعاستىرادى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزىندە مۇعالىمنىڭ بويىندا قانداي قاسيەتتەر بولۋى كەرەك بولسا، سونىڭ ءبارىن مەڭگەرۋگە تىرىستى. بىلمەگەنىن سۇراپ، ۇيرەنۋدەن جالىقپادى. وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن باسقالار سياقتى الماتىنى جاعالاپ، جاقسى جۇمىسقا تۇرۋدى ماقسات تۇتپاي، قازىرگى كەربۇلاق اۋدانىنا قاراستى شانحاناي مەكتەپ-ينتەرناتىنا  مۇعالىم بولىپ ورالادى. سول كەزدەگى باتىل قادامىنا ريزاشىلىقپەن قارايتىن اپامىز تالعامىنىڭ دۇرىستىعىنا ۋاقىت وتە كەلە كوز جەتكىزدى. دەي تۇرعانمەن، بۇل بيىككە جەتۋ بارىسىندا توككەن تەرى مەن اتقارعان شارۋالارى از بولمادى. ءبىر جاعىنان، ۇلكەن ءومىردى كورگەن جاس تالانت اۋىلدىڭ قارادومالاقتارىنا وركەنيەتتىڭ ءنارىن سىڭىرسە، ەكىنشى جاعىنان، مەكتەپتەگى بارلىق مادەني-شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولدى. سونداي-اق، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرە ءجۇرىپ، بولاشاق جوسپارىنا قادام جاسادى. دەسە دە، اۋىلدى جەردەگى ماتەريالدىق جاعدايدىڭ ناشارلىعى ونىڭ تالاي جوسپارىنىڭ جولىن كەستى. 1977 جىلى تالدىقورعان قالاسىنداعى قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىنا (قازىرگى تالدىقورعان قالاسىنداعى دانەش راقىشەۆ اتىنداعى №3 مەكتەپ-ينتەرناتى) اۋىسادى. وسى ورتادا زەينەتكە شىققانشا 30 جىلدان اسا ۋاقىت قىزمەت ىستەدى. شاكەن اپا شاكىرتتەرىنە ءبىلىم بەرۋمەن قاتار ومىرلىك ۇستانىمى «قازاق بالاسىنا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇعىندىرۋ» ماقساتىن دا ورىنداپ شىقتى.

البەتتە، مەكتەپ-ينتەرناتقا ءتورت تۇلىگى ساي بالالاردىڭ كەلمەيتىندىگى ءمالىم. ءبىرى ءتىرى جەتىم، ەندى ءبىرىنىڭ قامقورشىسى جوق دەگەندەي، كوڭىلى جاداۋ بالالارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ءوزى دە وڭاي ەمەس. ولارعا تاربيە بەرۋدىڭ وزىندىك جولىن قاراستىردى، ءار بالانىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ جۇمىس ىستەمەسەڭ  ناتيجەگە جەتە المايسىڭ. ءبىرىنىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ، ەندى ءبىرىنىڭ جاراسىن تىرناپ الماۋىڭ كەرەك. ول ءۇشىن ساباق بەرۋدىڭ بار بالاعا ورتاق جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرعان ءجون. وسى تۇستا بالالارعا سانالى تاربيە بەرۋ باعىتىندا پەداگوگتار كوپ ىزدەنىس جاسادى. شاكەن اپا بۇل تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن سول كەزدە ءجيى قولدانىلاتىن: «مەنىڭ ەلىم – كسرو» اتتى باعدارلامانى ساباق جۇمىسىنا ىڭعايلى پايدالاندى.

ارينە،  كەڭەستىك جۇيەنى سىپىرا جامانداعانىمىزبەن ول ءداۋىردىڭ دە وزىعى مەن توزىعى بولدى. ال جوعارىدا اتالعان باعدارلاما مىنەزى-قۇلقى ءارتۇرلى بالانىڭ ۇعىمىن ءبىر ارناعا توعىستىرۋدا ۇلكەن ءرول اتقاردى. دەگەنمەن، بۇل باعدارلاما كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ورتاق قازانىندا قايناعاندىقتان ورىس ۇلتىنىڭ مۇددەسى سالماقتى بولىپ، وزگە ۇلتتاردىڭ باي مازمۇندى، ماعىنالى قۇندىلىقتارى تاسادا قالىپ كەلدى. اتالعان كەمشىلىك وداق قۇرامىنداعى قازاقتاردىڭ اراسىندا باسىم ورىندى يەلەدى. كەڭەستەر وداعى ىدىراپ، رەسپۋبليكالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ جاتقاندا قازاقستاندىقتاردىڭ الدىندا قانداي مەملەكەت قۇرۋ،  نەندەي باعىت ۇستانۋ كەرەكتىگى تالقى تارازىسىنا ءتۇسىپ، وزەكتى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالدى. وداقتان ءبولىنىپ، دەربەس ەل بولۋ ءتۇس سياقتى بولىپ سەزىلگەنىن دە جاسىرمايمىز. ءتىپتى، سول كەزدەگى جاستاردىڭ دەنى قازاق حالقىنىڭ وتكەن تاريحىنان مۇلدە بەيحابار بولاتىن. ايتالىق، ابايدى، جامبىلدى بىلگەنىمەن  قازاق تاريحى جايىندا، قازاق-جوڭعار شاپقىنشىلىعى، قازاق باتىرلارى، حاندارى تۋرالى مۇلدە بىلمەيتىن. سوعان قاتىستى ادەبيەتتەر دە جوقتىڭ قاسى بولاتىن. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ تەرەڭ تاعىلىمى مەن باي تايحىمەن سۋسىنداعان جاندار وسى اقتاڭداقتى جويۋ ءۇشىن ىنتا-ىقىلاسىن، كۇش-جىگەرىن، اقىل-پاراساتىن ايامادى.ۇلتتىق مەكتەپتەردىڭ  پەداگوگتارى ۇلتتىق تاربيە بەرۋگە ارنالعان جاڭا جوبالاردى ۇسىنىپ جاتتى. وسى تۇستا رەسپۋبليكالىق «ۇلان» گازەتىنىڭ 1990 جىلعى 8 ناۋرىزداعى نومىرىندە جاس عالىم-پەداگوگ مۇحامەد-راحيم قىدىربايۇلىنىڭ «اتامەكەن» تاۋەلسىز، ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە باعدارلاماسى جارىق كورەدى. سول جىلى 19 قازاندا اتىراۋ، سەمەي وڭىرىندە اتالعان باعدارلامانىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتىپ، كەلەسى جىلى 7 جەلتوقساندا الماتى قالاسىندا رەسپۋبليكالىق «اتامەكەن» ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە ورداسىنىڭ ءى قۇرىلتايى شاقىرىلدى. وسىدان كەيىن اۋداندىق، قالالىق، وبلىستىق ءبىلىم بولىمدەرىنىڭ جانىنان «اتامەكەن» ۇيىمدارى قۇرىلىپ، جۇمىس باستالىپ كەتەدى.

«اتامەكەن»  جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى حالىقتىق پەداگوگيكانىڭ ەرەكشەلىگىنە نەگىزدەلگەن مەتوديكالىق باعدارلاما. اتالعان باعدارلاما 30 باعىتتان تۇرادى. ولاردىڭ «سالت»، «شەجىرە»، «اسىل مۇرا»، «جىبەك جولى»، تاعى باسقا دا اتاۋلارى بولدى. ولاردىڭ سالماعى، ىزدەنۋ جولدارى دا ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقسامايدى. ءتىپتى ساباق بارىسىنداعى بالالاردى توپقا ءبولىپ، ىزدەنۋ، زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋدىڭ دە جولدارى قاراستىرىلعان.  قىسقاسى، «اتامەكەن» باعدارلاماسى بويىنشا ءتالىم العان بالا 1 سىنىپتان باستاپ 11 سىنىپقا بارعاندا قازاقى قۇندىلىقتى بويىنا تولىق ءسىڭىرىپ ۇلگەرەدى.

باعدارلاما  قازاق حالقىنىڭ وقۋ-تاربيە جۇمىسىنىڭ جاڭا ۇلگىسىن جاساۋدى ماقسات ەتكەندىكتەن  ءتۇرلى قيىندىققا ءدوپ كەلدى. ويتكەنى، باعدارلامانىڭ باعىتى، انتى، ءوزىنىڭ زاڭدىلىعى جاسالعانىمەن، ونى ساباق بارىسىندا قولدانۋدىڭ تاجىريبەسى جوق ەدى. سونىمەن قاتار، بۇل باعدارلاما بويىنشا ساباق جۇرگىزگەندە مىندەتتى تۇردە كورنەكى قۇرالداردى پايدالانۋ قاجەتتىگى تۋاتىن. بۇعان ماتەريالدىق جاعداي السىزدىك تانىتتى. الايدا، وسى جەتىسپەۋشىلىكتەر رۋحى مىعىم  مۇعالىمدەردى بوساڭسىتا المادى. قايتا قايراتتانا ىسكە كىرىستى. بۇل باستامانى وڭىرىمىزدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ شاكەن اپامىز قولعا الدى.

جوعارىدا ايتىلعانداي، 30 باعىتقا بولىنگەن باعدارلامانىڭ ەڭ باستى شارتى وقۋشىلاردى توپقا ءبولۋ ارقىلى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇمىس ىستەۋدى تالاپ ەتەدى. مۇنى ءار وڭىردەگى، ءار مەكتەپتەگى مۇعالىمدەر ءوزىنىڭ جاعدايىنا قاراي قولدانا باستادى. ال شاكەن اپامىز بالالاردى 4 كەزەڭ مەن توپقا ءبولۋدى جانە تاربيە جۇمىسىنىڭ تاقىرىپتىق جوسپارىن جاساۋدى نەگىز ەتتى. بۇل باعدارلامادا ناقتىلى كورسەتىلمەگەنىمەن ونىڭ قالىبىنان شىعىپ كەتكەن جوق. قايتا كەيبىر كەمشىن تۇستاردى تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.  الدىمەن وقۋشىلاردى بالدىرعان كەزەڭ (7-8 جاس)، جاس جەتكىنشەك كەزەڭ (9-10 جاس)، جاس ۇلان كەزەڭى (11-13 جاس)، جاس-ءوسپىرىم، بوزبالالىق كەزەڭگە (14-19 جاس) ءبولىپ العان سوڭ ءار كەزەڭدەگى بالالاردى ءتورت توپقا ءبولىپ، مىندەتى مەن قىزمەتىن ايقىندادى. ياعني، «ىزدەۋشىلەر توبى»  – ولار مادەني ورىنداردى ارالاپ، ساباققا قاتىستى ماتەريال جيناۋمەن اينالىسادى. «ۇگىت-ناسيحات توبى» – ىزدەۋشىلەر اكەلگەن ماتەريال نەگىزىندە ءتۇرلى شارا (اڭگىمە، «دوڭگەلەك ۇستەل»، ت.ب) ۇيىمداستىرادى. «جەدەلجاردەم توبى» –  ءتۇرلى شارادان كەيىن ەڭبەك ارداگەرلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ، كىتاپ وقىپ بەرەدى. سونداي-اق، وزدەرى ۇيىمداستىرعان شارالارمەن تانىستىرادى. «ارحيۆ جانە بەزەندىرۋ توبى» اشىق ساباقتارعا بۋكلەت جاسايدى، ونى بەزەندىرەدى، تاقىرىپتاردى سۇرىپتايدى، كەمشىلىكتەرى بولسا كورسەتىپ وتىرادى. توپقا ءبولۋ جۇمىسىنان كەيىن ەندى تاقىرىپتى سۇرىپتاۋ باسقىشىنا دا ءمان بەرىلدى. ول ءۇشىن مۇعالىم «سونبەس جۇلدىزدار»، «ارداگەر»، «بابا وسيەتى»، «اسىل مۇرا»، «شاћار»، «تولعاۋ»، تاعى باسقا باعىتتارى بويىنشا  ءوزىنىڭ ايلىق، توقساندىق، جىلدىق جوسپارىن جاسايدى. وسى بارىستا تاربيە ساعاتىنا اتا-انالار دا قاتىستىرىلىپ، ولاردىڭ دا ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن سۋسىنداۋىنا جول اشتى. ەگەر جوسپار بويىنشا قولعا الىنعان تاربيە ساعاتى بەلگىلەنگەن ۋاقىت ارالىعىندا اياقتالماسا ونى كەلەسى كەزەڭدە جالعاستىرىپ وتىردى.

البەتتە، بۇل ايتا سالۋعا جەڭىل بولعانىمەن ونى جۇزەگە اسىرۋ كوپ ەڭبەكتى تالاپ ەتتى. شاكەن اپا سونىڭ بارىنە شىدادى. ىزدەنە ءجۇرىپ، تاجىريبەسىن جەتىلدىردى. تىڭنان تۇرەن سالىپ، ساباقتىڭ ءتۇرىن مولايتىپ، مازمۇنىن بايىتا بەردى. ايتالىق، «تالاپ – تۇلپار، ءبىلىم – سۇڭقار»، «ويلان-تاپ»، «كىم بۇرىن»، «ەلىم-اي» ويىن ساباقتارى، «اۋىزشا جۋرنال»، «ساياحات ساباق»، «ساحنالىق كورىنىستەر»، « ايتىلماي كەتكەن امانات»، تاعى باسقا تاربيە ساعاتتارى كەز كەلگەن مۇعالىمگە ۇلگى بولاتىن دۇنيەلەر. ال «ۇلى جىبەك جولى» ساعاتىندا پايدالانعان كارتاسىندا قازىرگى قالالاردىڭ ورنىنا كونە اتاۋلارى قويىلىپ، تاريح تەرەڭىنە جەتەلەيدى. «اينالايىن» بالالار ۇيىندە وتكىزگەن 86 ساباققا قولدانعان كورنەكى قۇرالدارى بۇگىندە ساقتاۋلى تۇر. ەگەر جولىڭىز ءتۇسىپ «اينالايىن» بالالار ۇيىنە بارا قالساڭىز، ونداعى ىزدەنىس جۇمىسى، تاربيە ساعاتى، ونداعى قولدان جاسالعان ۇلتتىق بۇيىمداردىڭ كوپتىگىنە ءتانتى بولاسىز. وسى ىزدەنۋ جۇمىستارىن جيناقتاي كەلىپ، 1997 جىلى «اتامەكەن» تاربيە باعدارلاماسىنا ادىستەمەلىك ۇسىنىستار» اتتى كىتاپتى باسپادان شىعاردى. وعان «ەلىم-اي»، «ۇلى جىبەك جولى»، «دومبىرا-داستان» باعىتتارى بويىنشا قولعا العان ءىس-تاجىريبەلەرى جيناقتالدى. اتالعان كىتاپ سول تۇستىڭ وزىندە وقىرماندار مەن مۇعالىمدەر تاراپىنان قولداۋ تاپتى.

مىنە، وسى ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىن بۇگىندە كورىپ كەلەمىز. جيىرما جىلدىڭ الدىنداعى «قازاق مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم بەرۋ ساپاسى ورىس مەكتەپتەرىنە جەتپەيدى»، – دەگەن قالىپتاسقان ۇعىمنان تۇبەگەيلى ارىلدىق. بۇعان قازىرگى قازاق ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ جوعارىلاپ، تالانتتى وقۋشىلاردىڭ  كوپتەپ شىعىپ جاتقانى وسىنىڭ دالەلى. مۇنداي جەتىستىككە «اتامەكەن» باعدارلاماسىنىڭ ۇلەسى مول بولدى دەسەك، ونىڭ وڭىرىمىزدە اتقارىلۋىنا بار ىنتا-ىقىلاسىن جۇمساعان شاكەن اپانىڭ جەمىستى جەتىستىگىن دە ەسكەرمەي بولمايدى.

ومىردە قاراقان باسىنىڭ قامىن كۇيتتەمەيتىن، بولدىم-تولدىم دەپ اسىپ-ساسپايتىن، اللاسى اۋزىنان تۇسپەيتىن، بارىنەن دە ادامگەرشىلىك قاسيەتتى جوعارى باعالايتىن جاندار بولادى. اللا تاعالا دا وسىنداي جانداردى قورعاپ-قولداپ جۇرەتىنى انىق.

قاجەت انداس،

«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى