Halqymyzda: «Kóp estigennen súrama, kópti kórgennen súra» degen dana sóz bar. Bizdiń tarihymyz ben últtyq qúndylyǵymyz osylai óriledi. Iá, últ múralaryn tirnektep jinaityn bolsaq, múndai naqyldyń san túrin tabuǵa bolady. Olardyń árbiri ómirdiń ózegi, sóz máiegi retinde búgingi kúnde de qúnyn joǵaltqan joq. Osy rette táuelsizdiktiń 20 jylynda jetken jetistikterimizdi de últtyq qúndylyqtyń jalǵastyǵynan izdestiruge bolady. Álbette, bárimizge málim, sausaqpen sanarlyqtai jyl ishinde barlyq salada úlken tabystarǵa jettik. Tipti, ózge elderdi tańǵaldyrǵan bastamalarymyz da az bolmady. Árine, múny memlekettik mańyzy bar irgeli jobalardan qarastyruǵa bolady. Sol baǵyttardyń júzege asuynda qarapaiym adamdardyń da qosqan úlesi jeterlik. Ásirese, óskeleń úrpaqqa sanaly, saliqaly tárbie berude atqarylǵan keshendi sharalar kóńil quantady. Osy oraida, múǵalimder qauymyna rizashylyq bildirgen jón. Sol qatarda táuelsizdiktiń alǵashqy jyldary qolǵa alynǵan «Atameken – táuelsiz, últtyq tálim-tárbie» baǵdarlamasyn tárbie saǵatynyń ózegine ainaldyrǵan jáne ony jetildirip, damytqan Gúlshákira (SHáken) MÚQAMEDJANOVA apa turaly aitpai ketuge bolmaidy.
SHáken apa 1942 jyly jazyǵynda jusany jaiqalǵan, bel-belesinde tal-teregi terbelgen, bal búlaǵy syldyrap aqqan shaǵyn auylda tudy. Ayadai auyldyń ańqyldaq aqsaqaldary men kóńiliniń kirbińi joq apalardyń ayaly alaqanymen alǵashqy qazaqy tárbieni qabyldap, úlken ómirden ózindik ornyn tapty. Auyl mektebiniń direktory, auyldyq okrugtiń basshysy, oblystyq mekemelerde lauazymdy qyzmet atqarǵan, soǵysqa qatysqan ákesiniń qas-qabaǵynan meiirimdilik pen syrbazdyqty, batyldyq pen bauyrmaldyqty sezinip ósti. Otbasyndaǵy bes balanyń syilasymdylyǵy bólekshe bolatyn. Sondyqtan da onyń boiynda últtyq qúndylyqtarǵa degen izgilik bala jasynan qalyptasty. Halqymyz: «Balapan úyada neni kórse, úshqanda sony iledi» demei me? Sol izgiliktiń júlgesimen júregine sińgen tamasha qasietter óse kele búr jaryp, aqyry halqyna qaltqysyz qyzmet jasauǵa qúlshyndyrdy. Qazirgi Eskeldi audanynyń Jetisu auylynda orta mektepti bitirip, armanyn úshtau maqsatymen alǵashynda meditsinalyq uchilishege túsedi. Biraq, ony bitirgen soń ózinen búl mamandyqtyń qolaily emestigin sezinedi. Óitkeni, onyń boiyndaǵy jauapkershilik, úqyptylyq, izdengishtik qasietteri ústaz boluǵa beiim edi. Sondyqtan daiyn túrǵan júmysty tastap, ál-Farabi atyndaǵy Qazaq últtyq universitetinde oquyn jalǵastyrady. Universitet qabyrǵasynda júrgen kezinde múǵalimniń boiynda qandai qasietter boluy kerek bolsa, sonyń bárin meńgeruge tyrysty. Bilmegenin súrap, úirenuden jalyqpady. Oqu ornyn bitirgennen keiin basqalar siyaqty Almatyny jaǵalap, jaqsy júmysqa túrudy maqsat tútpai, qazirgi Kerbúlaq audanyna qarasty SHanhanai mektep-internatyna múǵalim bolyp oralady. Sol kezdegi batyl qadamyna rizashylyqpen qaraityn apamyz talǵamynyń dúrystyǵyna uaqyt óte kele kóz jetkizdi. Dei túrǵanmen, búl biikke jetu barysynda tókken teri men atqarǵan sharualary az bolmady. Bir jaǵynan, úlken ómirdi kórgen jas talant auyldyń qaradomalaqtaryna órkeniettiń nárin sińirse, ekinshi jaǵynan, mekteptegi barlyq mádeni-sharalardy úiymdastyruǵa úiytqy boldy. Sondai-aq, qazaq tili men ádebieti páninen sabaq bere júrip, bolashaq josparyna qadam jasady. Dese de, auyldy jerdegi materialdyq jaǵdaidyń nasharlyǵy onyń talai josparynyń jolyn kesti. 1977 jyly Taldyqorǵan qalasyndaǵy qazaq mektep-internatyna (qazirgi Taldyqorǵan qalasyndaǵy Dánesh Raqyshev atyndaǵy №3 mektep-internaty) auysady. Osy ortada zeinetke shyqqansha 30 jyldan asa uaqyt qyzmet istedi. SHáken apa shákirtterine bilim berumen qatar ómirlik ústanymy «Qazaq balasyna últtyq qúndylyqtardy úǵyndyru» maqsatyn da oryndap shyqty.
Álbette, mektep-internatqa tórt túligi sai balalardyń kelmeitindigi málim. Biri tiri jetim, endi biriniń qamqorshysy joq degendei, kóńili jadau balalarmen júmys isteudiń ózi de ońai emes. Olarǵa tárbie berudiń ózindik jolyn qarastyrdy, ár balanyń qas-qabaǵyna qarap júmys istemeseń nátijege jete almaisyń. Biriniń kóńilin kóterip, endi biriniń jarasyn tyrnap almauyń kerek. Ol úshin sabaq berudiń bar balaǵa ortaq jańa úlgisin qalyptastyrǵan jón. Osy tústa balalarǵa sanaly tárbie beru baǵytynda pedagogtar kóp izdenis jasady. SHáken apa búl tyǵyryqtan shyǵu úshin sol kezde jii qoldanylatyn: «Meniń elim – KSRO» atty baǵdarlamany sabaq júmysyna yńǵaily paidalandy.
Árine, keńestik júieni sypyra jamandaǵanymyzben ol dáuirdiń de ozyǵy men tozyǵy boldy. Al joǵaryda atalǵan baǵdarlama minezi-qúlqy ártúrli balanyń úǵymyn bir arnaǵa toǵystyruda úlken ról atqardy. Degenmen, búl baǵdarlama keńestik ideologiyanyń ortaq qazanynda qainaǵandyqtan orys últynyń múddesi salmaqty bolyp, ózge últtardyń bai mazmúndy, maǵynaly qúndylyqtary tasada qalyp keldi. Atalǵan kemshilik odaq qúramyndaǵy qazaqtardyń arasynda basym oryndy ieledi. Keńester Odaǵy ydyrap, respublikalar birinen soń biri táuelsizdigin jariyalap jatqanda qazaqstandyqtardyń aldynda qandai memleket qúru, nendei baǵyt ústanu kerektigi talqy tarazysyna túsip, ózekti máseleniń birine ainaldy. Odaqtan bólinip, derbes el bolu tús siyaqty bolyp sezilgenin de jasyrmaimyz. Tipti, sol kezdegi jastardyń deni qazaq halqynyń ótken tarihynan múlde beihabar bolatyn. Aitalyq, Abaidy, Jambyldy bilgenimen qazaq tarihy jaiynda, qazaq-jońǵar shapqynshylyǵy, qazaq batyrlary, handary turaly múlde bilmeitin. Soǵan qatysty ádebietter de joqtyń qasy bolatyn. Sondyqtan halqymyzdyń tereń taǵylymy men bai taihymen susyndaǵan jandar osy aqtańdaqty joyu úshin ynta-yqylasyn, kúsh-jigerin, aqyl-parasatyn ayamady.Últtyq mektepterdiń pedagogtary últtyq tárbie beruge arnalǵan jańa jobalardy úsynyp jatty. Osy tústa respublikalyq «Úlan» gazetiniń 1990 jylǵy 8 nauryzdaǵy nómirinde jas ǵalym-pedagog Múhamed-Rahim Qydyrbaiúlynyń «Atameken» táuelsiz, últtyq tálim-tárbie baǵdarlamasy jaryq kóredi. Sol jyly 19 qazanda Atyrau, Semei óńirinde atalǵan baǵdarlamanyń túsaukeseri ótip, kelesi jyly 7 jeltoqsanda Almaty qalasynda respublikalyq «Atameken» últtyq tálim-tárbie ordasynyń I qúryltaiy shaqyryldy. Osydan keiin audandyq, qalalyq, oblystyq bilim bólimderiniń janynan «Atameken» úiymdary qúrylyp, júmys bastalyp ketedi.
«Atameken» jalpy bilim beretin mektepterdegi halyqtyq pedagogikanyń ereksheligine negizdelgen metodikalyq baǵdarlama. Atalǵan baǵdarlama 30 baǵyttan túrady. Olardyń «Salt», «SHejire», «Asyl múra», «Jibek joly», taǵy basqa da ataulary boldy. Olardyń salmaǵy, izdenu joldary da bir-birine múlde úqsamaidy. Tipti sabaq barysyndaǵy balalardy topqa bólip, izdenu, zertteu júmysyn júrgizudiń de joldary qarastyrylǵan. Qysqasy, «Atameken» baǵdarlamasy boiynsha tálim alǵan bala 1 synyptan bastap 11 synypqa barǵanda qazaqy qúndylyqty boiyna tolyq sińirip úlgeredi.
Baǵdarlama qazaq halqynyń oqu-tárbie júmysynyń jańa úlgisin jasaudy maqsat etkendikten túrli qiyndyqqa dóp keldi. Óitkeni, baǵdarlamanyń baǵyty, anty, óziniń zańdylyǵy jasalǵanymen, ony sabaq barysynda qoldanudyń tájiribesi joq edi. Sonymen qatar, búl baǵdarlama boiynsha sabaq júrgizgende mindetti túrde kórneki qúraldardy paidalanu qajettigi tuatyn. Búǵan materialdyq jaǵdai álsizdik tanytty. Alaida, osy jetispeushilikter ruhy myǵym múǵalimderdi bosańsyta almady. Qaita qairattana iske kiristi. Búl bastamany óńirimizde alǵashqylardyń biri bolyp SHáken apamyz qolǵa aldy.
Joǵaryda aitylǵandai, 30 baǵytqa bólingen baǵdarlamanyń eń basty sharty oqushylardy topqa bólu arqyly kezeń-kezeńmen júmys isteudi talap etedi. Múny ár óńirdegi, ár mekteptegi múǵalimder óziniń jaǵdaiyna qarai qoldana bastady. Al SHáken apamyz balalardy 4 kezeń men topqa bóludi jáne tárbie júmysynyń taqyryptyq josparyn jasaudy negiz etti. Búl baǵdarlamada naqtyly kórsetilmegenimen onyń qalybynan shyǵyp ketken joq. Qaita keibir kemshin tústardy tolyqtyruǵa múmkindik berdi. Aldymen oqushylardy baldyrǵan kezeń (7-8 jas), jas jetkinshek kezeń (9-10 jas), jas úlan kezeńi (11-13 jas), jas-óspirim, bozbalalyq kezeńge (14-19 jas) bólip alǵan soń ár kezeńdegi balalardy tórt topqa bólip, mindeti men qyzmetin aiqyndady. YAǵni, «Izdeushiler toby» – olar mádeni oryndardy aralap, sabaqqa qatysty material jinaumen ainalysady. «Úgit-nasihat toby» – izdeushiler ákelgen material negizinde túrli shara (áńgime, «dóńgelek ústel», t.b) úiymdastyrady. «Jedeljárdem toby» – túrli sharadan keiin eńbek ardagerlerimen kezdesu ótkizip, kitap oqyp beredi. Sondai-aq, ózderi úiymdastyrǵan sharalarmen tanystyrady. «Arhiv jáne bezendiru toby» ashyq sabaqtarǵa buklet jasaidy, ony bezendiredi, taqyryptardy súryptaidy, kemshilikteri bolsa kórsetip otyrady. Topqa bólu júmysynan keiin endi taqyrypty súryptau basqyshyna da mán berildi. Ol úshin múǵalim «Sónbes júldyzdar», «Ardager», «Baba ósieti», «Asyl múra», «SHaћar», «Tolǵau», taǵy basqa baǵyttary boiynsha óziniń ailyq, toqsandyq, jyldyq josparyn jasaidy. Osy barysta tárbie saǵatyna ata-analar da qatystyrylyp, olardyń da últtyq qúndylyqtarmen susyndauyna jol ashty. Eger jospar boiynsha qolǵa alynǵan tárbie saǵaty belgilengen uaqyt aralyǵynda ayaqtalmasa ony kelesi kezeńde jalǵastyryp otyrdy.
Álbette, búl aita saluǵa jeńil bolǵanymen ony júzege asyru kóp eńbekti talap etti. SHáken apa sonyń bárine shydady. Izdene júrip, tájiribesin jetildirdi. Tyńnan túren salyp, sabaqtyń túrin molaityp, mazmúnyn baiyta berdi. Aitalyq, «Talap – túlpar, bilim – súńqar», «Oilan-tap», «Kim búryn», «Elim-ai» oiyn sabaqtary, «Auyzsha jurnal», «Sayahat sabaq», «Sahnalyq kórinister», « Aitylmai ketken amanat», taǵy basqa tárbie saǵattary kez kelgen múǵalimge úlgi bolatyn dúnieler. Al «Úly Jibek joly» saǵatynda paidalanǵan kartasynda qazirgi qalalardyń ornyna kóne ataulary qoiylyp, tarih tereńine jeteleidi. «Ainalaiyn» balalar úiinde ótkizgen 86 sabaqqa qoldanǵan kórneki qúraldary búginde saqtauly túr. Eger jolyńyz túsip «Ainalaiyn» balalar úiine bara qalsańyz, ondaǵy izdenis júmysy, tárbie saǵaty, ondaǵy qoldan jasalǵan últtyq búiymdardyń kóptigine tánti bolasyz. Osy izdenu júmystaryn jinaqtai kelip, 1997 jyly «Atameken» tárbie baǵdarlamasyna ádistemelik úsynystar» atty kitapty baspadan shyǵardy. Oǵan «Elim-ai», «Úly Jibek joly», «Dombyra-dastan» baǵyttary boiynsha qolǵa alǵan is-tájiribeleri jinaqtaldy. Atalǵan kitap sol tústyń ózinde oqyrmandar men múǵalimder tarapynan qoldau tapty.
Mine, osy izdenisterdiń nátijesin búginde kórip kelemiz. Jiyrma jyldyń aldyndaǵy «Qazaq mektepterindegi bilim beru sapasy orys mektepterine jetpeidi», – degen qalyptasqan úǵymnan túbegeili aryldyq. Búǵan qazirgi qazaq tildi mektepterdiń bilim beru sapasynyń joǵarylap, talantty oqushylardyń kóptep shyǵyp jatqany osynyń dáleli. Múndai jetistikke «Atameken» baǵdarlamasynyń úlesi mol boldy desek, onyń óńirimizde atqaryluyna bar ynta-yqylasyn júmsaǵan SHáken apanyń jemisti jetistigin de eskermei bolmaidy.
Ómirde qaraqan basynyń qamyn kúittemeitin, boldym-toldym dep asyp-saspaityn, Allasy auzynan túspeitin, bárinen de adamgershilik qasietti joǵary baǵalaityn jandar bolady. Alla taǵala da osyndai jandardy qorǵap-qoldap júretini anyq.
Qajet Andas,
«Q-Andas» aqparat agenttigi
