عىلىم ءاردايىم جاڭاشا كوزقاراس پەن جاڭا دەرەكتەردى قاجەت ەتەدى. سول سياقتى ورتالىق ازياداعى
جۋرناليستيكا دا تاريحي دامۋ جولىنان ءوتىپ، حح عاسىردا قوعام ومىرىنە ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى سالاعا اينالدى. كەڭەستىك كەزەڭدە ايماقتىڭ حح عاسىر باسىندا شىققان كوپتەگەن باسىلىمدارىنا تىيىم سالىنعاندىقتان، ولاردىڭ تاريحي مۇراسى ۇزاق ۋاقىت زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن جابىق بولدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا بۇل دەرەكتەر قايتا قولجەتىمدى بولىپ، 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە قاتىستى تىڭ ماتەريالداردى زەردەلەۋ مۇمكىندىگى تۋدى.
الايدا سول كەزەڭنىڭ ءباسپاسوزىن جۇيەلى تۇردە جيناقتاپ، پۋبليتسيستيكالىق تۇرعىدا تالداۋ ءىسى ءالى دە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قولعا الىنباعان. ال گازەت-جۋرنالداردا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇڭى، كوتەرىلىستىڭ سەبەپ-سالدارى، وقيعانى ءوز كوزىمەن كورگەندەردىڭ ەستەلىكتەرى ايقىن كورىنىس تاپقان.
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كىتاپحانالارىنىڭ سيرەك قورلارىندا توتە جازۋمەن شىققان 128 باسىلىم ساقتالعان، ونىڭ 84-ءى — قازاق تىلىندەگى گازەتتەر مەن جۋرنالدار. «قازاق»، «بىرلىك تۋى»، «سارىارقا» سەكىلدى باسىلىمدار 1916 جىلعى وقيعالارعا قاتىستى اسا قۇندى دەرەكتەر ۇسىنادى. ماسەلەن، «قازاق» گازەتىنىڭ وزىندە كوتەرىلىسكە ارنالعان 120 ماتەريال جارىق كورگەن.
ءبىز وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە توتە جازۋمەن شىققان گازەت-جۋرنالدارداعى كوتەرىلىسكە قاتىستى ماقالالاردى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جيناقتاپ، توپتاستىرىپ، زەرتتەۋشىلەر نازارىنا ۇسىنۋ ماقساتىندا وسى ەڭبەكتى جاسادىق. ونىڭ باعاسىن الداعى ۋاقىتتا زەرتتەۋشىلەر بەرەدى.
وسى سيرەك باسىلىمدارداعى دەرەكتەر – 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى تەرەڭ ءارى جان-جاقتى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن باعا جەتپەس تاريحي مۇرا.
اقتاڭداق
ادەتتە قاراپايىم تۇردە ويلانساڭ بىزگە دەيىنگى زەرتتەۋشىلەر اشىلۋعا ءتيىستى جاڭالىقتىڭ ءبارىن تىندىرىپ تاستاعان سياقتى سەزىلەدى. بىراق، عىلىم قاشاندا جاڭالىقتى، جاندانۋدى قالاپ تۇراتىنىن جاسىرا المايمىز. سونداي-اق، مەملەكەت، قوعام، ادام ءومىرىنىڭ وزگەرۋىنە ساي جاڭا يدەيالار جارىققا كەلىپ، ادامزات وركەنيەتىن ورگە وزدىراتىن عىلىمي دۇنيەلەر جارىققا شىعىپ وتىرادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، باسقا قوعامدىق عىلىمدار سەكىلدى ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى جۋرناليستيكا دا قالىپتاسۋ، دامۋ پروتسەسىن باستان كەشتى. ەگەر جۋرناليستيكاسىنىڭ جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ءحىح عاسىردا كورىنە باستادى دەسەك، حح عاسىردا بۇل عىلىم سالاسى ءباسپاسوزدىڭ تۇلەۋىنە قاتىستى سول تۇستاعى قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا ىقپال ەتە باستادى.
قازاق حالقىنىڭ تالانتتى پەرزەنتى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ: «گازەت – حالىقتىڭ كوزى، قۇلاعى ءھام ءتىلى» دەگەن ناقىل ءسوزى بار. دەمەك، ءباسپاسوز ءار داۋىردە، ءار كەزەڭدە، ءار جاعدايدا حالىقتىڭ اينالاسىندا بولىپ جاتقان دۇنيەنى كورۋىنە، ونىڭ سان ءتۇردى بازىناسىن ەستۋگە جانە سول تۇرعىداعى جۇرتتىڭ پىكىرىن جالپاق الەمگە جەتكىزۋگە بارىنشا ەڭبەك ەتتى. وكىنىشكە وراي، كەڭەستىك رەجيم ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى حح عاسىردىڭ باسىندا شىققان كەيبىر گازەت جۋرنالداردى كورۋگە، ونداعى تاريحي، تانىمدىق، اقپاراتتىق دۇنيەلەردى پايدالانۋعا تيىم سالدى. ەسەسىنە، كەڭەس وداعى ىدىراپ، ورتالىق ازياداعى بىرقاتار ەلدەر تاۋەلسىزدىك الۋىنا بايلانىستى جەتپىس جىل بويى زەرتتەۋشىلەرگە قول جەتىمسىز بولىپ كەلگەن دۇنيەلەر اشىققا شىعا باستادى[1]. ءتىپتى، تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن تاريحتىڭ كەيبىر اقتاڭداق بەتتەرىن قايتا قاراپ، زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋدى. سول قاتاردا حح عاسىردىڭ باسىندا، دالىرەك ايتساق، 1916 جىلى ورتالىق ازياداعى بىرنەشە مەملەكەتتى قامتىعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تۋرالى دا تىڭ ىزدەنىستەرگە جول اشىلدى[2]. تاريحشى عالىمدار مەن جازۋشىلار وسى باعىتتا بىلەك سىبانا ەڭبەك ەتىپ، ارحيۆتى اقتارىپ-توڭكەرىپ، كوپتەگەن قۇندى دۇنيەنى حالىق تارازىسىنا ۇسىندى. سونىمەن اتالارىمىز جاساعان ەرلىك كۇرەستىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ۇمتىلىستارعا جاساعان اسەرى العاشقى ادىمدا ايقىندالدى. ءسويتىپ 1979 جىلعى «قازاق سسر تاريحىنداعى» جانە «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنداعى» 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس تۋرالى ايتىلعان جەڭىل-جەلپى پىكىرلەرگە نۇكتە قويىلدى. تاريحتىڭ باسقا دا قۇپيا بەتتەرى اشىلا ءتۇستى.
وكىنىشكە وراي، ورتالىق ازيانىڭ ءار وڭىرىندە ورىن العان كوتەرىلىستىڭ سيپاتى، دامۋى، ناتيجەسى تۋرالى سول تۇستاعى باسپاسوزدە جارىق كورگەن ماقالالاردى توپتاستىرىپ، پۋبليتسيستيقالىق ەڭبەكتەردى جۋرناليستيكالىق ىزدەنۋ ارقىلى تانۋعا ەرىنشەكتىك تانىتىپ كەلەمىز. كوپ جاعدايدا ءباسپاسوزدى عىلىمي تۇجىرىمى ءالسىز دەپ قاراۋ نەمەسە ءباسپاسوز ماتەريالىن مەزگىلدىك ءونىم رەتىندە باعالاۋدا ادەتتەنىپ قالعانبىز. سوندىقتان تاريحشى عالىمدارعا ەرىك بەرىپ، شاڭ باسقان ارحيۆتەرگە جۇگىنەمىز. مۇنى جوققا شىعارماقشى ەمەسپىن. الايدا 1916 جىلعى كوتەرىلىس تۇرعىسىنان كەلگەندە، وتكەن عاسىردىڭ 1910 – 1925 جىلدار ارالىعىنداعى قازاق، قىرعىز، ۇيعىر، وزبەك تىلدەرىندە شىققان گازەت-جۋرنالدارداعى كوتەرىلىسكە قاتىستى جاريالانىمداردى زەرتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگى باسىم دەپ سەزىندىم. پورفەسسور م. قويگەلديەۆتىڭ پايىمىنشا: «…گازەت ماتەريالدارى حح عاسىردىڭ العاشقى جيىرما جىلدىعىنداعى قازاق قوعامىندا بولىپ وتكەن ءتۇرلى قوعامدىق پوتسەستەردى زەرتتەپ تانۋ ءۇشىن اسا باعالى دەرەكتەر» (3). ويتكەنى، سول تۇستاعى ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ دەنى كوتەرىلىستى جازالاۋشىلار تۇرعىسىنان جازىلدى. ونداعى دەرەكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇراتانا حالىقتاردى قارالاۋ مەن جازالاۋعا، ولاردى نادان، تاعى، جاۋىز ەتىپ كورسەتۋگە باعىتتالعان. ال گازەت-جۋرنالدار كوتەرىلىسكە شىققان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن قايعى-قاسىرەتىن جاقتاپ جازدى. ءتىپتى، سول كەزدەگى ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى شيەلەنىستى جاعدايلاردى دا، قوعامدىق تەڭسىزدىكتى، الەۋمەتتىك تۇرعىدا تۋىنداعا قاراما-قارسىلىقتى ءباسپاسوز ارقىلى ءبىلىپ، اقيقاتقا جاقىنداي تۇسۋگە بولادى. سوندىقتان 1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ سەبەپ-سالدارىن ءبىلۋ، ناتيجەسىن انىقتاۋ، ايتىلماي كەلگەن اقيقاتتاردىڭ دەرەگىن تابۋ ءۇشىن سول كەزدەگى ءباسپاسوزدى جالىقپاي اقتارۋعا تۇرا كەلدى.
الدىمەن قازاقتان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك قورىندا ساقتالعان توتە جازۋمەن جازىلعان گازەت-جۋرنالداردى پاراقتاپ شىعۋعا تۇرا كەلدى. بۇل ماسەلە بۇعان دەيىندە وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن قازاق تاريحشىلارىنىڭ نازارىنان تىس قالدى دەگەن ويدان اۋلاقپىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن قازاقستان تاريحشىلار قاۋىمداستىعى بىرلەسىپ دايىنداعان «قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى» سەرياسىمەن شىققان 21 تومدىق جيناقتىڭ 2 كىتابىندا «قازاق»، «الاش»، «سارىارقا»، «جاس ازامات»، بىرلىك تۋى»، «ءۇش ءجۇز»، «ۇشقىن»، «ەڭبەكشى قازاق» قاتارلى توتە جازۋمەن شىققان گازەتتەردە جارىق كورگەن ماقالالاردىڭ كريليتسياعا تۇسىرىلگەن بىرقاتار نۇسقاسى ەنگىزىلگەن. وكىنىشكە وراي، ول 1916 جىلعى كوتەرىلىس جايلى تولىق نۇسقا ەمەس ەدى. تاعى ءبىر جاعىنان، توتە جازۋدى تانيتىن كونەكوز تاريحشىلار بۇل كۇندە از قالدى. ونىڭ ۇستىنە ولار كىتاپحانانىڭ سيرەك قورىندا عانا وقۋعا كەلىسىم بەرىلەتىن گازات-جۋرنال تىگىندىسىن تاپتىشتەپ قاراپ، سالىستىرىپ وتىرۋعا دەنساۋلىعى جار بەرمەيدى. ال ارامىزداعى جاس تاريحشىلار توتە جازۋدى تانىمايتىندىقتان سول دۇنيەلەردەن اتتاپ ءوتىپ كەتەدى. مىنە، وسىلاي ەڭبەكشىل ەلدىڭ تازا دا ءمىنسىز كوزقاراستارى كوپ جاعدايدا جاريا بولماي، جاسىرىن كۇيىندە قالىپ كەلە جاتتى. مەنىڭ وسى تاقىرىپتى تاڭداپ الۋداعى تۇپكىلىكتى ماقساتىم – سول اقتاڭداقتى از دا بولسا تولىقتىرسام دەگەن نيەتتەن تۋىنداپ ەدى.
ايتا كەتسەك، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك قورلار مەن قولجازبالار بولىمىندە توتە جازۋمەن قازاق، قىرعىز، ۇيعىر، وزبەك، باشقۇرت، نوعاي، تاتار تىلىندە شىققان 128 گازەت-جۋرنال بار. ونىڭ 84-ءى قازاق تىلىندە شىققان گازەت پەن جۋرنالعا تيەسىلى. سونىڭ ىشىندە 1913 – 1918 جىلدار ارالىعىندا جارىق كورگەن، الاش پارتياسىنىڭ ورگان گازەتى بولعان «قازاق» گەزەتى «بىرلىك تۋى»، «سارىارقا» گازەتتەرى بۇل تاقىرىپتى جالىقپاي جازىپتى. سوندىقتان مەن ماسەلەگە قاتىستى دەرەك كوزى رەتىندە، «قازاق»، «بىرلىك تۋى»، «سارىارقا» گازەتتەرىندە جارىق كورگەن مارتەريالداردىڭ قۇندىلىعى وتە جوعارى دەپ سانادىم. وسىدان باستاپ، «قازاق» گازەتىندە جاريالانعان دۇنيەلەردىڭ تولىق نۇسقاسىن تىرنەكتەپ جيناۋدى قولعا الدىم.
جالپى، «قازاق» گازەتىنىڭ 265 نومەرىندە 120 ماتەريال بەرىلىپتى. ونىڭ تاقىرىبى سان ءتۇرلى، كوتەرىلىس جايلى پىكىردە ءبىرى بىرىنە ۇقسامايدى. سونىمەن قاتار، وسى كۇنگە دەيىن جۇرت بىلە بەرمەيتىن سان ءتۇرلى مالىمەتتەر، كوتەرىلىستىڭ زاردابى، جازالاۋشىلاردىڭ قاتىگەزدىگى، كوتەرىلىستى كوزىمەن كورىپ، باستان وتكىزگەن ادامداردىڭ ەستەلىكتەرى، قىتاي اسقان بوسقىنداردىڭ اۋىر جاعدايلارىن بىلۋگە قاتىستى اقپاراتتار تۇنىپ تۇر. ءتىپتى، قاراقول تۇرمەسىندەگى قىرعىننان امان-ەسەم قاشىپ قۇتىلعان ادامداردىڭ دا ءوز اۋىزىمەن ايتقان ەستەلىكتەرى كورىنىس تاپقان.
كاليەۆ سابىرجان ەشتايۇلى
– 1960 جىلى دۇنيەگە كەلگەن،
جوعارى ءبىلىمدى ينجەنەر-مەحانيك.
ەڭبەك جولىن 1983 جىلى تالدىقورعان
اككۋمۋلياتور زاۋىتىندا باستاعان.
ماشينا جاساۋ، مەتالل وڭدەۋ،
مۇناي بازاسى، وندىرىستىك جابدىقتار
مەن ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالار
سالاسىندا 35 جىلدان استام ۋاقىت ەڭبەك ەتتى.
قىزمەت جولىندا ۋچاسكە باستىعى، تسەح مەڭگەرۋشىسى، ينجەنەر-تەحنولوگ، كونسترۋكتور جانە باس ينجەنەر لاۋازىمدارىن ادال ءارى جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاردى. قازاق جانە ورىس تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن، AutoCAD جانە Kompas باعدارلامالارىندا سەنىمدى جۇمىس ىستەگەن.
تەحنيكالىق قۇجاتتامانى تەرەڭ بىلەتىن، جاۋاپتى، ادال، ەڭبەكقور مامان رەتىندە تانىلىپ، ارىپتەستەرى اراسىندا بەدەلدى كاسىبي ينجەنەر بولدى. 2025 جىلى تالدىقورعان قالاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى.
سابىرجان ەشتايۇلى ومىردەن وتەر الدىندا قاجەت انداس توتەشەدەن كريلشەگە اۋدارعان «1916 جىلعى كوتەرىلىس: باسپاسوزدەگى كورىنىسى» كىتابىن ورىس تىلىنە اۋدارىپ، ءوزىنىڭ اۋدارماشىلىق قىرىن پاش ەتتى. بۇل ەڭبەكتى كاسىبي اۋدارماشىلار جوعارى باعالاپ وتىر. سونداي-اق، 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە قاتىستى ورىس ءتىلدى ورتاعا بەيمالىم بولىپ كەلگەن تاريحي اقتاڭداقتىڭ ورنىن تولىقتىردى.
سابىرجان قاليەۆ اۋدارعان بۇل كىتاپ تاريحقا قوسىلعان ۇلەس رەتىندە ىزدەنۋشىلەرگە ۇلكەن كومەك بولاتىندىعى انىق.
«Q-andas»اقپاراتتىق اگەنتتىگى.
