Ǵylym árdaiym jańasha kózqaras pen jańa derekterdi qajet etedi. Sol siyaqty Ortalyq Aziyadaǵy
jurnalistika da tarihi damu jolynan ótip, HH ǵasyrda qoǵam ómirine yqpal etetin mańyzdy salaǵa ainaldy. Keńestik kezeńde aimaqtyń HH ǵasyr basynda shyqqan kóptegen basylymdaryna tyiym salynǵandyqtan, olardyń tarihi múrasy úzaq uaqyt zertteushiler úshin jabyq boldy. Táuelsizdik alǵannan keiin ǵana búl derekter qaita qoljetimdi bolyp, 1916 jylǵy últ-azattyq kóteriliske qatysty tyń materialdardy zerdeleu múmkindigi tudy.
Alaida sol kezeńniń baspasózin júieli túrde jinaqtap, publitsistikalyq túrǵyda taldau isi áli de jetkilikti deńgeide qolǵa alynbaǵan. Al gazet-jurnaldarda jergilikti halyqtyń múńy, kóterilistiń sebep-saldary, oqiǵany óz kózimen kórgenderdiń estelikteri aiqyn kórinis tapqan.
Qazaqstannyń Últtyq kitaphanalarynyń sirek qorlarynda tóte jazumen shyqqan 128 basylym saqtalǵan, onyń 84-i — qazaq tilindegi gazetter men jurnaldar. «Qazaq», «Birlik tuy», «Saryarqa» sekildi basylymdar 1916 jylǵy oqiǵalarǵa qatysty asa qúndy derekter úsynady. Máselen, «Qazaq» gazetiniń ózinde kóteriliske arnalǵan 120 material jaryq kórgen.
Biz ótken ǵasyrdyń alǵashqy shireginde tóte jazumen shyqqan gazet-jurnaldardaǵy kóteriliske qatysty maqalalardy alǵashqylardyń biri bolyp jinaqtap, toptastyryp, zertteushiler nazaryna úsynu maqsatynda osy eńbekti jasadyq. Onyń baǵasyn aldaǵy uaqytta zertteushiler beredi.
Osy sirek basylymdardaǵy derekter – 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisti tereń ári jan-jaqty zertteuge múmkindik beretin baǵa jetpes tarihi múra.
AQTAŃDAQ
Ádette qarapaiym túrde oilansań bizge deiingi zertteushiler ashyluǵa tiisti jańalyqtyń bárin tyndyryp tastaǵan siyaqty seziledi. Biraq, ǵylym qashanda jańalyqty, jandanudy qalap túratynyn jasyra almaimyz. Sondai-aq, memleket, qoǵam, adam ómiriniń ózgeruine sai jańa ideyalar jaryqqa kelip, adamzat órkenietin órge ozdyratyn ǵylymi dúnieler jaryqqa shyǵyp otyrady. Osy túrǵydan kelgende, basqa qoǵamdyq ǵylymdar sekildi Ortalyq Aziya elderindegi jurnalistika da qalyptasu, damu protsesin bastan keshti. Eger jurnalistikasynyń jekelegen elementteri Ortalyq Aziya elderinde HIH ǵasyrda kórine bastady desek, HH ǵasyrda búl ǵylym salasy baspasózdiń túleuine qatysty sol tústaǵy qoǵamnyń barlyq salasyna yqpal ete bastady.
Qazaq halqynyń talantty perzenti Ahmet Baitúrsynovtyń: «Gazet – halyqtyń kózi, qúlaǵy hám tili» degen naqyl sózi bar. Demek, baspasóz ár dáuirde, ár kezeńde, ár jaǵdaida halyqtyń ainalasynda bolyp jatqan dúnieni kóruine, onyń san túrdi bazynasyn estuge jáne sol túrǵydaǵy júrttyń pikirin jalpaq álemge jetkizuge barynsha eńbek etti. Ókinishke orai, Keńestik rejim Ortalyq Aziya elderindegi HH ǵasyrdyń basynda shyqqan keibir gazet jurnaldardy kóruge, ondaǵy tarihi, tanymdyq, aqparattyq dúnielerdi paidalanuǵa tiym saldy. Esesine, Keńes Odaǵy ydyrap, Ortalyq Aziyadaǵy birqatar elder táuelsizdik aluyna bailanysty jetpis jyl boiy zertteushilerge qol jetimsiz bolyp kelgen dúnieler ashyqqa shyǵa bastady[1]. Tipti, táuelsizdikten keiin tarihtyń keibir aqtańdaq betterin qaita qarap, zertteuge múmkindik tudy. Sol qatarda HH ǵasyrdyń basynda, dálirek aitsaq, 1916 jyly Ortalyq Aziyadaǵy birneshe memleketti qamtyǵan últ-azattyq kóterilisi turaly da tyń izdenisterge jol ashyldy[2]. Tarihshy ǵalymdar men jazushylar osy baǵytta bilek sybana eńbek etip, arhivty aqtaryp-tóńkerip, kóptegen qúndy dúnieni halyq tarazysyna úsyndy. Sonymen atalarymyz jasaǵan erlik kúrestiń táuelsizdik jolyndaǵy úmtylystarǵa jasaǵan áseri alǵashqy adymda aiqyndaldy. Sóitip 1979 jylǵy «Qazaq SSR tarihyndaǵy» jáne «Qazaq sovet entsiklopediyasyndaǵy» 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilis turaly aitylǵan jeńil-jelpi pikirlerge núkte qoiyldy. Tarihtyń basqa da qúpiya betteri ashyla tústi.
Ókinishke orai, Ortalyq Aziyanyń ár óńirinde oryn alǵan kóterilistiń sipaty, damuy, nátijesi turaly sol tústaǵy baspasózde jaryq kórgen maqalalardy toptastyryp, publitsistiqalyq eńbekterdi jurnalistikalyq izdenu arqyly tanuǵa erinshektik tanytyp kelemiz. Kóp jaǵdaida baspasózdi ǵylymi tújyrymy álsiz dep qarau nemese baspasóz materialyn mezgildik ónim retinde baǵalauda ádettenip qalǵanbyz. Sondyqtan tarihshy ǵalymdarǵa erik berip, shań basqan arhivterge júginemiz. Múny joqqa shyǵarmaqshy emespin. Alaida 1916 jylǵy kóterilis túrǵysynan kelgende, ótken ǵasyrdyń 1910 – 1925 jyldar aralyǵyndaǵy qazaq, qyrǵyz, úiǵyr, ózbek tilderinde shyqqan gazet-jurnaldardaǵy kóteriliske qatysty jariyalanymdardy zertteudiń qajettiligi basym dep sezindim. Porfessor M. Qoigeldievtiń paiymynsha: «…gazet materialdary HH ǵasyrdyń alǵashqy jiyrma jyldyǵyndaǵy qazaq qoǵamynda bolyp ótken túrli qoǵamdyq potsesterdi zerttep tanu úshin asa baǵaly derekter» (3). Óitkeni, sol tústaǵy arhiv materialdarynyń deni kóterilisti jazalaushylar túrǵysynan jazyldy. Ondaǵy derekterdiń basym kópshiligi búratana halyqtardy qaralau men jazalauǵa, olardy nadan, taǵy, jauyz etip kórsetuge baǵyttalǵan. Al gazet-jurnaldar kóteriliske shyqqan jergilikti halyqtyń múń-múqtajy men qaiǵy-qasiretin jaqtap jazdy. Tipti, sol kezdegi Ortalyq Aziya elderindegi shielenisti jaǵdailardy da, qoǵamdyq teńsizdikti, áleumettik túrǵyda tuyndaǵa qarama-qarsylyqty baspasóz arqyly bilip, aqiqatqa jaqyndai túsuge bolady. Sondyqtan 1916 jylǵy kóterilistiń sebep-saldaryn bilu, nátijesin anyqtau, aitylmai kelgen aqiqattardyń deregin tabu úshin sol kezdegi baspasózdi jalyqpai aqtaruǵa túra keldi.
Aldymen Qazaqtan Respublikasynyń Últtyq kitaphanasynyń sirek qorynda saqtalǵan tóte jazumen jazylǵan gazet-jurnaldardy paraqtap shyǵuǵa túra keldi. Búl másele búǵan deiinde osy taqyrypty zerttep júrgen qazaq tarihshylarynyń nazarynan tys qaldy degen oidan aulaqpyn. Qazaqstan Respublikasy Mádeniet jáne aqparat ministrligi men Qazaqstan Tarihshylar qauymdastyǵy birlesip daiyndaǵan «Qazaq últ-azattyq qozǵalysy» seriyasymen shyqqan 21 tomdyq jinaqtyń 2 kitabynda «Qazaq», «Alash», «Saryarqa», «Jas azamat», Birlik tuy», «Úsh júz», «Úshqyn», «Eńbekshi qazaq» qatarly tóte jazumen shyqqan gazetterde jaryq kórgen maqalalardyń krilitsiyaǵa túsirilgen birqatar núsqasy engizilgen. Ókinishke orai, ol 1916 jylǵy kóterilis jaily tolyq núsqa emes edi. Taǵy bir jaǵynan, tóte jazudy tanityn kónekóz tarihshylar búl kúnde az qaldy. Onyń ústine olar kitaphananyń sirek qorynda ǵana oquǵa kelisim beriletin gazat-jurnal tigindisin táptishtep qarap, salystyryp otyruǵa densaulyǵy jar bermeidi. Al aramyzdaǵy jas tarihshylar tóte jazudy tanymaityndyqtan sol dúnielerden attap ótip ketedi. Mine, osylai eńbekshil eldiń taza da minsiz kózqarastary kóp jaǵdaida jariya bolmai, jasyryn kúiinde qalyp kele jatty. Meniń osy taqyrypty tańdap aludaǵy túpkilikti maqsatym – sol aqtańdaqty az da bolsa tolyqtyrsam degen nietten tuyndap edi.
Aita ketsek, Qazaqstan Respublikasy Últtyq akademiyalyq kitaphanasynyń sirek qorlar men qoljazbalar bóliminde tóte jazumen qazaq, qyrǵyz, úiǵyr, ózbek, bashqúrt, noǵai, tatar tilinde shyqqan 128 gazet-jurnal bar. Onyń 84-i qazaq tilinde shyqqan gazet pen jurnalǵa tiesili. Sonyń ishinde 1913 – 1918 jyldar aralyǵynda jaryq kórgen, Alash partiyasynyń organ gazeti bolǵan «Qazaq» gezeti «Birlik tuy», «Saryarqa» gazetteri búl taqyrypty jalyqpai jazypty. Sondyqtan men máselege qatysty derek kózi retinde, «Qazaq», «Birlik tuy», «Saryarqa» gazetterinde jaryq kórgen marterialdardyń qúndylyǵy óte joǵary dep sanadym. Osydan bastap, «Qazaq» gazetinde jariyalanǵan dúnielerdiń tolyq núsqasyn tirnektep jinaudy qolǵa aldym.
Jalpy, «Qazaq» gazetiniń 265 nómerinde 120 material berilipti. Onyń taqyryby san túrli, kóterilis jaily pikirde biri birine úqsamaidy. Sonymen qatar, osy kúnge deiin júrt bile bermeitin san túrli málimetter, kóterilistiń zardaby, jazalaushylardyń qatigezdigi, kóterilisti kózimen kórip, bastan ótkizgen adamdardyń estelikteri, qytai asqan bosqyndardyń auyr jaǵdailaryn biluge qatysty aqparattar túnyp túr. Tipti, Qaraqol túrmesindegi qyrǵynnan aman-esem qashyp qútylǵan adamdardyń da óz auyzymen aitqan estelikteri kórinis tapqan.
KALIEV Sabyrjan Eshtaiúly
– 1960 jyly dúniege kelgen,
joǵary bilimdi injener-mehanik.
Eńbek jolyn 1983 jyly Taldyqorǵan
akkumulyator zauytynda bastaǵan.
Mashina jasau, metall óńdeu,
múnai bazasy, óndiristik jabdyqtar
men injenerlik kommunikatsiyalar
salasynda 35 jyldan astam uaqyt eńbek etti.
Qyzmet jolynda uchaske bastyǵy, tseh meńgerushisi, injener-tehnolog, konstruktor jáne bas injener lauazymdaryn adal ári jauapkershilikpen atqardy. Qazaq jáne orys tilderin erkin meńgergen, AutoCAD jáne Kompas baǵdarlamalarynda senimdi júmys istegen.
Tehnikalyq qújattamany tereń biletin, jauapty, adal, eńbekqor maman retinde tanylyp, áriptesteri arasynda bedeldi kásibi injener boldy. 2025 jyly Taldyqorǵan qalasynda dúnieden ótti.
Sabyrjan Eshtaiúly ómirden óter aldynda Qajet Andas tótesheden krilshege audarǵan «1916 jylǵy kóterilis: baspasózdegi kórinisi» kitabyn orys tiline audaryp, óziniń audarmashylyq qyryn pash etti. Búl eńbekti kásibi audarmashylar joǵary baǵalap otyr. Sondai-aq, 1916 jylǵy kóteriliske qatysty orys tildi ortaǵa beimálim bolyp kelgen tarihi aqtańdaqtyń ornyn tolyqtyrdy.
Sabyrjan Qaliev audarǵan búl kitap tarihqa qosylǵan úles retinde izdenushilerge úlken kómek bolatyndyǵy anyq.
«Q-andas»aqparattyq agenttigi.
