Қазақ халқы мол байлығымен республика жерінде ескіден қалыптасқан көне мәдениеттің тікелей мұрагері және сол дәстүрді, салтты өркендетуші, ары қарай жаңғыртып, байытушы.Қазақ қонақжай халық болғандықтан арнаулы бір бөлек қонақ үйі болады. Оның жасау жабдығында күнделікті қолданылып жүргендердей емес өте сәндікпен безендірілген бұйымдар тұтылған. Тұсқа айшықты түс киіз ілінген. Түс киіз-қазақтың халық шеберлерінің тағы қатты көңіл бөліп, сәндеп безендірген бұйымдарының бірі. Түс киізді де киіз үстіне ақ, қара, қызыл өрнектер салып дайындаған.Оның көлемі көп жағдайда тік төртбұрыш болып, керегеге тұтастай тұтуға жетерлік болған.Түс киіз үйдің жасауы ретінде сән берер жиһаз болғанмен керегеден суық ұрмас үшін жылулық қасиеті тағы қатты ескерілген.Сондықтан да оны да қалың киізден жасап, үстінен әдемілеп, көркемдеп мәнерлі өрнек түсірген.Түскиіз – үй қабырғасын сәндеуге арналған жиһаз. Көбінесе төсек тұсына ұсталатын болғандықтан Түскиіз аталған.
Түскиіздің шеті түрлі-түсті жіппен өрнектеліп кестеленген бір түсті матамен (барқыт, мәуіті, шұға т.б.) көмкеріледі. Ортасында үйлесімді мата (жібек, мақпал, қымқап) салып киізбен астарлайды. Кейде ақ киіздің бетіне түгелдей (қызыл, сары, көк) ою жапсырады. Ертеректе Түскиіздің қызыл былғарыны күміспен әшекейлеп жасаған түрі де болған. Түскиіздің кестесі көбінесе біртұтас мазмұндағы бірнеше өрнектің (“мүйіз”, “гүл”, “жапырақ”, “шырмауық”, “түйетабан”, “алқа”) ұнамды үйлескен тұтас желісін жасау арқылы түрлі-түсті жіппен (ішінара меруерт, маржанмен) тігіледі.
Бұл түскиіздің нақты қай жылы тігілгенін анықтау қиын. Бірақ Жансарбай Ұлтарақ ұлына тән мұра екендігі белгілі. Өйткені, 1946 жылы Жансарбай ұлтарақ ұлы 95 жасқа келіп, қайтыс болғанда осы түскиізді ауыл әйелдері ырымдап бөліп, бөліп алады. Бұл содан қалған бір бөлегі. Өнертанушылар бұл түскиіздің кезіндегі қытай жібек жібінен тігілгенін анықтап отыр. Ол 1850-1870 жылдар аралығында ішкі Қытайдан Іле, Тарбағатай өңіріне саудагерлер әкеліп сатқан жіп деп отыр.
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
Q-Andas ақпарат
