Талдықорғанның іргесіндегі «Үйтас» саяжайындағы петроглифтерін ең алғаш рет 2010 жылы “Үйтас” саяжай қоғамынан саяжай учаскесін алып, құрылыс сала бастаған зейнеткерлер Қажыумар Қылыов пен Тұрар Кеншілікова байқап, Талдықорғандағы М. Тынышпаев атындағы музей қызметкерлеріне жүгінеді. Музей қызметкерлері суреттер қола дәуіріне жатады деп болжап, 2011 жылы «лкей Марғұлан атындағы Археология институтының тарих ғылымдарының докторы Алексей Марьяшевті шақырады. Оны 2012 жыл
“Археологиялық сараптама” ЖШС-нің мамандары да зерттеді.
Зерттеулер петроглифтердің тарихи құндылығын растады. Барлығы Қаратал өзенінің оң жағалауындағы саяжай аумағынан 300-ге жуық сурет табылды. Оның ішінде белгілер, ешкілер, қошқарлар, түйелер, бұғылар, адамдар бейнеленген. Бір қызығы, мұндағы бақша иелері керамика мен тас құралдарының қалдықтарын да тапқан.
Петроглифтері бар қасиетті орын Қаратал өзенінің оң жағалауында екінші Жайылма террасасының жартастарында орналасқан. Жартастағы суреттер батыс-шығыс өсі бойымен созылған үш жартасты жоталарға, Оңтүстік экспозициясы бар тақталарға, өлшемдері 30х40 см-ден 0,6 х 1,5 м-ге дейін шоғырланған. Петроглифтер жартастарға 3-4 мм тереңдікте ұсақ және ірі нүктелік нокаут техникасымен салынған. Суреттердің өлшемдері 5х8 см-ден 20х30 см-ге дейін. Жартастарда белгілер, кілемдер, қаздар, жылқылар, түйелер, бұғылар мен адамдар бейнеленген. Бірқатар композициялар дөңгелек пішінді шұңқырлармен бірге жүреді. Ең айшықты сюжеттік композициялар жоғарғы және орта жартас жоталарында кездеседі. Жартастарға сурет салу стилі мен техникасы бойынша олар қола дәуіріне жатады.
Олардың ішінде күн белгісінің жоғарғы жотасының шығыс ұшындағы үш концентрлі шеңбер түріндегі кескін ерекше көзге түседі. Оның жанында ұзын пішінді үлкен тесік болды. Қасиетті орынның сол бөлігінде концентрлі шеңберлер түрінде күн бейнесімен бірге антропоморфты тіршілік иесінің бейнесі бар. Ортаңғы деңгейдің шығыс тақтасында дөңгелек тесіктермен қоршалған көзілдірік пен ешкінің фигуралары бекітілген. Бір қызығы, саяжайдағы қасиетті орынның сол бөлігінен тас құралдары дәуіріне тән қыш ыдыстардың сынықтары да табылған. Жоғарғы бөліктің қалған бөлігінде және толығымен тесіктермен жабылған, мүмкін жартаста да құрбандық шалу рәсімі бейнеленген болар. Батыс бөлігіндегі жақпар тастарда ешкілер мен бұғылар бейнесі байқалады. Петроглифтердің негізгі тобының төменгі деңгейінен батысқа қарай 50 метр жерде ескерткіштің екінші тобының суреттері тікелей Қаратал өзенінің оң жағалауындағы жартаста орналасқан. Бірнеше тақтайшадан аң аулау көріністері, қолында таяқшасы бар 5 антропоморфты бейне және адамдар мен жануарлардың жеке бейнесі табылды. Жартастағы суреттердің жалпы саны 300-ге жуықтайды. Саяжай тұрғындарының айтуынша, олардың кейбіреуі учаске ХХ ғасырдың 70-90 жылдары саяжайларда үй салу кезінде құрылыс материалы ретінде пайдаланылып, жартас суреттері жойылған.
Петроглифтердің географиялық координаттары: N 44°57’27,3″ E 078°25’49,6″ ALT-680 м. Мұнда бейнесі анық болмаған кейбір жыртқыш мысық тұқымдас жануардың бейнесі де шалынады. Зерттеушілер оны барыс болуы мүмкін деп қарайды. Демек, өз кезінде бұл жерде барыс өте көп тіршілік еткендігі белгілі. 2011 жылы Алексей Марьяшев осы петроглифтерді жіктеумен айналысты. Қазір бұл петроглифтер мемлекет қорғауына алынып, елдің рухани қазынасын байтты.
1
2
3
4
5
6
7
Қажет АНДАС,
«Өткені ерен, келешегі кенен ЕРКІН» (тарихи-танымдық кітап)/Қ. Андас/Талдықорған: «Офсет» баспаханасы, 2023, -230.
