تالدىقورعاننىڭ ىرگەسىندەگى «ۈيتاس» ساياجايىنداعى پەتروگليفتەرىن ەڭ العاش رەت 2010 جىلى “ۈيتاس” ساياجاي قوعامىنان ساياجاي ۋچاسكەسىن الىپ, قۇرىلىس سالا باستاعان زەينەتكەرلەر قاجىۋمار قىلىوۋ پەن تۇرار كەنشىلىكوۋا بايقاپ, تالدىقورعانداعى م. تىنىشپاەۋ اتىنداعى مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە جۈگىنەدى. مۋزەي قىزمەتكەرلەرى سۋرەتتەر قولا دەۋىرىنە جاتادى دەپ بولجاپ, 2011 جىلى «لكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الەكسەي مارьياشەۋتى شاقىرادى. ونى 2012 جىل
“ارحەولوگييالىق ساراپتاما” جشس-نىڭ ماماندارى دا زەرتتەدى.
زەرتتەۋلەر پەتروگليفتەردىڭ تاريحي قۇندىلىعىن راستادى. بارلىعى قاراتال ۆزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى ساياجاي اۋماعىنان 300-گە جۋىق سۋرەت تابىلدى. ونىڭ ىشىندە بەلگىلەر, ەشكىلەر, قوشقارلار, تۈيەلەر, بۇعىلار, ادامدار بەينەلەنگەن. بىر قىزىعى, مۇنداعى باقشا يەلەرى كەراميكا مەن تاس قۇرالدارىنىڭ قالدىقتارىن دا تاپقان.
پەتروگليفتەرى بار قاسيەتتى ورىن قاراتال ۆزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا ەكىنشى جايىلما تەرراساسىنىڭ جارتاستارىندا ورنالاسقان. جارتاستاعى سۋرەتتەر باتىس-شىعىس ۆسى بويىمەن سوزىلعان ۈش جارتاستى جوتالارعا, وڭتۈستىك ەكسپوزيتسيياسى بار تاقتالارعا, ۆلشەمدەرى 30ح40 سم-دەن 0,6 ح 1,5 م-گە دەيىن شوعىرلانعان. پەتروگليفتەر جارتاستارعا 3-4 مم تەرەڭدىكتە ۇساق جەنە ىرى نۈكتەلىك نوكاۋت تەحنيكاسىمەن سالىنعان. سۋرەتتەردىڭ ۆلشەمدەرى 5ح8 سم-دەن 20ح30 سم-گە دەيىن. جارتاستاردا بەلگىلەر, كىلەمدەر, قازدار, جىلقىلار, تۈيەلەر, بۇعىلار مەن ادامدار بەينەلەنگەن. بىرقاتار كومپوزيتسييالار دۆڭگەلەك پىشىندى شۇڭقىرلارمەن بىرگە جۈرەدى. ەڭ ايشىقتى سيۇجەتتىك كومپوزيتسييالار جوعارعى جەنە ورتا جارتاس جوتالارىندا كەزدەسەدى. جارتاستارعا سۋرەت سالۋ ستيلى مەن تەحنيكاسى بويىنشا ولار قولا دەۋىرىنە جاتادى.
ولاردىڭ ىشىندە كۈن بەلگىسىنىڭ جوعارعى جوتاسىنىڭ شىعىس ۇشىنداعى ۈش كونتسەنترلى شەڭبەر تۈرىندەگى كەسكىن ەرەكشە كۆزگە تۈسەدى. ونىڭ جانىندا ۇزىن پىشىندى ۈلكەن تەسىك بولدى. قاسيەتتى ورىننىڭ سول بۆلىگىندە كونتسەنترلى شەڭبەرلەر تۈرىندە كۈن بەينەسىمەن بىرگە انتروپومورفتى تىرشىلىك يەسىنىڭ بەينەسى بار. ورتاڭعى دەڭگەيدىڭ شىعىس تاقتاسىندا دۆڭگەلەك تەسىكتەرمەن قورشالعان كۆزىلدىرىك پەن ەشكىنىڭ فيگۋرالارى بەكىتىلگەن. بىر قىزىعى, ساياجايداعى قاسيەتتى ورىننىڭ سول بۆلىگىنەن تاس قۇرالدارى دەۋىرىنە تەن قىش ىدىستاردىڭ سىنىقتارى دا تابىلعان. جوعارعى بۆلىكتىڭ قالعان بۆلىگىندە جەنە تولىعىمەن تەسىكتەرمەن جابىلعان, مۈمكىن جارتاستا دا قۇرباندىق شالۋ رەسىمى بەينەلەنگەن بولار. باتىس بۆلىگىندەگى جاقپار تاستاردا ەشكىلەر مەن بۇعىلار بەينەسى بايقالادى. پەتروگليفتەردىڭ نەگىزگى توبىنىڭ تۆمەنگى دەڭگەيىنەن باتىسقا قاراي 50 مەتر جەردە ەسكەرتكىشتىڭ ەكىنشى توبىنىڭ سۋرەتتەرى تىكەلەي قاراتال ۆزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى جارتاستا ورنالاسقان. بىرنەشە تاقتايشادان اڭ اۋلاۋ كۆرىنىستەرى, قولىندا تاياقشاسى بار 5 انتروپومورفتى بەينە جەنە ادامدار مەن جانۋارلاردىڭ جەكە بەينەسى تابىلدى. جارتاستاعى سۋرەتتەردىڭ جالپى سانى 300-گە جۋىقتايدى. ساياجاي تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ كەيبىرەۋى ۋچاسكە حح عاسىردىڭ 70-90 جىلدارى ساياجايلاردا ۈي سالۋ كەزىندە قۇرىلىس ماتەريالى رەتىندە پايدالانىلىپ, جارتاس سۋرەتتەرى جويىلعان.
پەتروگليفتەردىڭ گەوگرافييالىق كوورديناتتارى: N 44°57’27,3″ E 078°25’49,6″ ALT-680 م. مۇندا بەينەسى انىق بولماعان كەيبىر جىرتقىش مىسىق تۇقىمداس جانۋاردىڭ بەينەسى دە شالىنادى. زەرتتەۋشىلەر ونى بارىس بولۋى مۈمكىن دەپ قارايدى. دەمەك, ۆز كەزىندە بۇل جەردە بارىس ۆتە كۆپ تىرشىلىك ەتكەندىگى بەلگىلى. 2011 جىلى الەكسەي مارьياشەۋ وسى پەتروگليفتەردى جىكتەۋمەن اينالىستى. قازىر بۇل پەتروگليفتەر مەملەكەت قورعاۋىنا الىنىپ, ەلدىڭ رۋحاني قازىناسىن بايتتى.

1

2

3

4

5

6

7

قاجەت انداس,
«ۆتكەنى ەرەن, كەلەشەگى كەنەن ەركىن» (تاريحي-تانىمدىق كىتاپ)/ق. انداس/تالدىقورعان: «وفسەت» باسپاحاناسى, 2023, -230.











