…Әлі есімде. Менің бала шағым.
Біздің үйге жүдеу жүзді, ұзын бойлы, ақсары кісі кіріп келді. Өмірдің ащы-тұщысын көп көргені жадау жүзі мен тілінген алақанынан, айналасын әжім ізі тереңдей түскен, көз шанағынан анық білуге болатын. Сұңғақ бойы сәл бүгілгені болмаса, жас кезінде жігіттің серісі болғаны білініп тұр.
– Омарақын зәңгінің үйі осы ма? – деп сұрады.
– Иә, осы. Көкем өмірде жоқ, – деді әкем.
– Ендеше, үйге келген екенмін, – деді де “кіріңіз” дегенді күтпей-ақ төргі үйге енді.
– Мен, Ырысбекпін, – деп таныстырды өзін.
Әкем де, шешем де аң-таң болып, сілейіп тұрды да қалды. Көздерінен ытқып кеткен тамшыны сездірмеуге тырысты.
– Сіз тіріме едіңіз? – деді әкем.
– Тірімін.
Ол кездегі тұрмысымыз да жұпыны. Шешей шай дайындап, бәйек болып жүр. Кебежедегі бар тәтті-дәмдісін дастарқанға салды. “Ұзын сары келгенде жейсіңдер” дейтін қос қазы да қазанға түсті. Қарындағы сары майдың тортасы айырылып, майға шыланған тары да дастарқанның ортасына орнықты. Бауырым мәз: “Ұзынсары деген осы кісі ме?” деп қояды маған. “Ұзынсарының” не екенін мен де білмейтінмін. Үлкендермен дастарқан басында қатар отырып тамақтануға дәрежесі жететін ағам мен әпкемнен басқа бесеуіміз ауыз бөлмедегі кішкентай үстелге жайғастық. Жер ошаққа от жағып, қазан асылды.
Төргі үйде күбір-сыбыр әңгіме басталды. Біздің әулеттің балаларды үлкендердің кеңесіне жақындатпайтын әдеті болушы еді. Жиі-жиі мұрындардың пысылдаған дыбысынан аса бір күлкілі әңгіме айтылмағанын қу ішіміз сезіп отырды.
… Ырысбек атамыз біздің үйге осылай келді.
Ол кісі атамның қанды көйлек досы, қарулас жолдасы болып шықты.
… Ырысбек атамыз 1938 жылы Сәбеттен қытайға қашып өткенде Қазақстанда жалғыз қызы қалады да. Соны алып кету үшін 12 рет шекара бұзады. бірақ таба алмайды. 1958 жылы 13 рет өткенде шекарашылардың құрығына түсіп, жиырма жылға сотталып кетеді. Кейін Қытайдың атақты Тарым лагерінен оралған соң туыс-туғаны болмай бізбен бірге екі жыл тұрды. Сонда талай қызықты әңгіме айтушы еді. Жүріп өткен жолы, жер аттары, Іл Алатауының бөктер-бөктері, ұры жолдары, тау мен өзен аттарын сөз ететін.
Кейін Атажұртқа оралып, газетке жұмысқа шыққаннан кейін Жаркент пен Кетпен тауларын аралағанда сол әңгімелер есіме қайта оралап, Ырысбек атам айтатын жер атауларының әлі күнге өзгермегенін көрдім.
Қажет АНДАС
«Q-andas» ақпараттық агенттігі.
