Хантәңірі – Тянь-Шань таулары жүйесіндегі ең биік әрі көркем шыңдардың бірі. Бұл таудың сілемдері Қазақстан мен Қытайдың шекарасын бойлай созылып, Іле өңірі мен Жетісу аймағын табиғи түрде байланыстырып тұр. Осы жүйенің бір тармағы саналатын Үйсін тауы мен оның ең биік нүктесі – Әулие шоқы – екі елдің де тарихи, мәдени және табиғи мұрасына ортақ қасиетті мекен саналады. Бұл өңір ежелден Үйсін мемлекетінің қонысы, Жібек жолының бір тармағы, әрі қазақ пен ұйғыр, қырғыз халықтарының рухани кеңістігі болып келген.
Хантәңірі жүйесі шығыстан батысқа қарай шамамен 400 шақырымға созылып, оның тармақтары Іле Алатауына, Күнгей мен Теріскей жоталарына жалғасады. Солардың бірі – Үйсін тауы. Оның ұзындығы 290 шақырым, ені 60 шақырым шамасында. Таудың ең биік шоқысы – Әулие шоқы, теңіз деңгейінен 3588 метр биікте орналасқан. Бұл биіктік жыл он екі ай мұз бен қар құрсанған күйінде жатады. Ауа райы қатал болғанымен, тау бөктерлері мен аңғарлары орманға, өзен-көлдерге, аң-құсқа бай. Жер қойнауында пайдалы қазбалар мен минералды су көздері кездеседі.
Үйсін мемлекеті б.з.д. III ғасыр мен б.з. V ғасыр аралығында Іле аңғарында өмір сүрген. Қытай деректері бойынша, Үйсін елі Жібек жолы бойындағы ірі көшпелі мемлекеттердің бірі болған. Олардың байырғы ордасы дәл осы Іле өңірінде, яғни қазіргі Қытайдың Шыңжаң автономиялық ауданы мен Қазақстанның Жетісу облысы шекарасында орналасқан. Сондықтан Үйсін тауының атауы да сол тарихи мемлекеттің атымен байланысты. Әулие шоқы мен Үйсін тауы туралы халық аузында көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Олар жердің киелілігі мен байлығын дәріптейді.
«Әулие шоқы» атауының өзі бұл жердің қасиеттілігін аңғартады. Жергілікті халық оны аруақтар мен ата-баба рухына тағзым ететін орын ретінде қадірлейді. Тарихи кезеңдерде бұл жерге адамдар келіп, тілек тілеп, құрбандық шалып, қасиетті бұлақтардан су ішкен. Тау табиғаты мен рухани тынысы адам бойына ерекше күш-қуат береді деп сенген. Бүгінгі таңда Әулие шоқы – Қазақстан мен Қытайдың туризм мен экологиялық мәдениет бағытындағы ортақ нысандарына айналып келеді.
Әулие шоқы мен Үйсін тауы – тек географиялық нысан ғана емес, екі халықтың да ортақ тарихы мен мәдениетінің айғағы. Бұл таулардың табиғи сұлулығы мен рухани мәні ұрпақтар сабақтастығын көрсетеді. Ортақ мұра ретінде оларды зерттеу, қорғау және насихаттау – екі ел арасындағы достық пен ынтымақтастықтың көрінісі болмақ.
Әулие шоқы туралы дереккөздер:
Қазақстандық ресми және ғылыми сайттар
- kieli.kz— Қазақстанның киелі жерлері жобасы. Әулие шоқы, Хантәңірі және басқа қасиетті нысандар туралы ақпарат. (https://kieli.kz)
- ruh.kz— «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясындағы тарихи-мәдени мақалалар мен киелі орындар картасы. (https://ruh.kz)
- anatili.kazgazeta.kz— «Ана тілі» газетінің сайты. Жетісу, Іле, Хантәңірі туралы өлкетанулық мақалалар жарияланады. (https://anatili.kazgazeta.kz)
- el.kz — Энциклопедиялық портал. «Тәңір тауы», «Қасиетті жерлер», «Іле өңірі» туралы деректер бар. (https://el.kz)
- geoportal.kz— Қазақстанның географиялық порталындағы карталар, координаттар мен биіктіктер мәліметтері. (https://geoportal.kz)
- kazneb.kz — Ұлттық электронды кітапхана. Іле мен Үйсін тарихына арналған ғылыми еңбектер мен кітаптар. (https://kazneb.kz)
Қытай дереккөздері (Шыңжаң және Іле өңірі)
- XJASS.com (Xinjiang Academy of Social Sciences)— Шыңжаңның табиғи және мәдени зерттеулері, Іле аңғары мен Үйсіндер туралы мақалалар. (http://www.xjass.com/)
- Xinjiang Daily/ 新疆日报 — Аймақтық басылым. Іле тауы, қасиетті тау (圣山) туралы мақалалар. (http://www.xjdaily.com/)
- Baidu Baike(百度百科) — Қытайдың энциклопедиялық базасы. «汉腾格里峰», «乌孙山», «伊犁河谷» іздеу арқылы ақпарат табуға болады. (https://baike.baidu.com/)
- Ili Prefecture Government/ 伊犁哈萨克自治州政府网 — Іле қазақ автономиялық облысының ресми сайты. Табиғи нысандар мен туризм аймақтары туралы деректер бар. (http://www.xjyl.gov.cn/)
Ғылыми және өлкетану әдебиеттері
- Ш. Уәлиханов. «Тәңір тауы туралы жазбалар».
- Б. Көмеков. «Ежелгі үйсіндер тарихы».
- А. Молдабеков. «Жетісу географиясы». – Алматы, 2007.
- ҚР ҰҒА. «Іле Алатауының табиғаты». – Алматы, 2014.
- Urumqi University Press. *Atlas of Xinjiang and Kazakhstan Border Mountains*, 2019.
Қажет Андас,
“Q-andas” Ақпараттық агенттігі.











