ءحانتاڭىرى – تيان-شان تاۋلارى جۇيەسىندەگى ەڭ بيىك ءارى كوركەم شىڭداردىڭ ءبىرى. بۇل تاۋدىڭ سىلەمدەرى قازاقستان مەن قىتايدىڭ شەكاراسىن بويلاي سوزىلىپ، ىلە ءوڭىرى مەن جەتىسۋ ايماعىن تابيعي تۇردە بايلانىستىرىپ تۇر. وسى جۇيەنىڭ ءبىر تارماعى سانالاتىن ءۇيسىن تاۋى مەن ونىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى – اۋليە شوقى – ەكى ەلدىڭ دە تاريحي، مادەني جانە تابيعي مۇراسىنا ورتاق قاسيەتتى مەكەن سانالادى. بۇل ءوڭىر ەجەلدەن ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ قونىسى، جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعى، ءارى قازاق پەن ۇيعىر، قىرعىز حالىقتارىنىڭ رۋحاني كەڭىستىگى بولىپ كەلگەن.
ءحانتاڭىرى جۇيەسى شىعىستان باتىسقا قاراي شامامەن 400 شاقىرىمعا سوزىلىپ، ونىڭ تارماقتارى ىلە الاتاۋىنا، كۇنگەي مەن تەرىسكەي جوتالارىنا جالعاسادى. سولاردىڭ ءبىرى – ءۇيسىن تاۋى. ونىڭ ۇزىندىعى 290 شاقىرىم، ەنى 60 شاقىرىم شاماسىندا. تاۋدىڭ ەڭ بيىك شوقىسى – اۋليە شوقى، تەڭىز دەڭگەيىنەن 3588 مەتر بيىكتە ورنالاسقان. بۇل بيىكتىك جىل ون ەكى اي مۇز بەن قار قۇرسانعان كۇيىندە جاتادى. اۋا رايى قاتال بولعانىمەن، تاۋ بوكتەرلەرى مەن اڭعارلارى ورمانعا، وزەن-كولدەرگە، اڭ-قۇسقا باي. جەر قويناۋىندا پايدالى قازبالار مەن مينەرالدى سۋ كوزدەرى كەزدەسەدى.
ءۇيسىن مەملەكەتى ب.ز.د. III عاسىر مەن ب.ز. V عاسىر ارالىعىندا ىلە اڭعارىندا ءومىر سۇرگەن. قىتاي دەرەكتەرى بويىنشا، ءۇيسىن ەلى جىبەك جولى بويىنداعى ءىرى كوشپەلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولعان. ولاردىڭ بايىرعى ورداسى ءدال وسى ىلە وڭىرىندە، ياعني قازىرگى قىتايدىڭ شىڭجاڭ اۆتونوميالىق اۋدانى مەن قازاقستاننىڭ جەتىسۋ وبلىسى شەكاراسىندا ورنالاسقان. سوندىقتان ءۇيسىن تاۋىنىڭ اتاۋى دا سول تاريحي مەملەكەتتىڭ اتىمەن بايلانىستى. اۋليە شوقى مەن ءۇيسىن تاۋى تۋرالى حالىق اۋزىندا كوپتەگەن اڭىز-اڭگىمەلەر ساقتالعان. ولار جەردىڭ كيەلىلىگى مەن بايلىعىن دارىپتەيدى.
«اۋليە شوقى» اتاۋىنىڭ ءوزى بۇل جەردىڭ قاسيەتتىلىگىن اڭعارتادى. جەرگىلىكتى حالىق ونى ارۋاقتار مەن اتا-بابا رۋحىنا تاعزىم ەتەتىن ورىن رەتىندە قادىرلەيدى. تاريحي كەزەڭدەردە بۇل جەرگە ادامدار كەلىپ، تىلەك تىلەپ، قۇرباندىق شالىپ، قاسيەتتى بۇلاقتاردان سۋ ىشكەن. تاۋ تابيعاتى مەن رۋحاني تىنىسى ادام بويىنا ەرەكشە كۇش-قۋات بەرەدى دەپ سەنگەن. بۇگىنگى تاڭدا اۋليە شوقى – قازاقستان مەن قىتايدىڭ تۋريزم مەن ەكولوگيالىق مادەنيەت باعىتىنداعى ورتاق نىساندارىنا اينالىپ كەلەدى.
اۋليە شوقى مەن ءۇيسىن تاۋى – تەك گەوگرافيالىق نىسان عانا ەمەس، ەكى حالىقتىڭ دا ورتاق تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ ايعاعى. بۇل تاۋلاردىڭ تابيعي سۇلۋلىعى مەن رۋحاني ءمانى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن كورسەتەدى. ورتاق مۇرا رەتىندە ولاردى زەرتتەۋ، قورعاۋ جانە ناسيحاتتاۋ – ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ كورىنىسى بولماق.
اۋليە شوقى تۋرالى دەرەككوزدەر:
قازاقستاندىق رەسمي جانە عىلىمي سايتتار
kieli.kz— قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى جوباسى. اۋليە شوقى، ءحانتاڭىرى جانە باسقا قاسيەتتى نىساندار تۋرالى اقپارات. (https://kieli.kz)
ruh.kz— «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىنداعى تاريحي-مادەني ماقالالار مەن كيەلى ورىندار كارتاسى. (https://ruh.kz)
anatili.kazgazeta.kz— «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ سايتى. جەتىسۋ، ىلە، ءحانتاڭىرى تۋرالى ولكەتانۋلىق ماقالالار جاريالانادى. (https://anatili.kazgazeta.kz)
el.kz — ەنتسيكلوپەديالىق پورتال. «ءتاڭىر تاۋى»، «قاسيەتتى جەرلەر»، «ىلە ءوڭىرى» تۋرالى دەرەكتەر بار. (https://el.kz)
geoportal.kz— قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق پورتالىنداعى كارتالار، كوورديناتتار مەن بيىكتىكتەر مالىمەتتەرى. (https://geoportal.kz)
kazneb.kz — ۇلتتىق ەلەكتروندى كىتاپحانا. ىلە مەن ءۇيسىن تاريحىنا ارنالعان عىلىمي ەڭبەكتەر مەن كىتاپتار. (https://kazneb.kz)
قىتاي دەرەككوزدەرى (شىڭجاڭ جانە ىلە ءوڭىرى)
XJASS.com (Xinjiang Academy of Social Sciences)— شىڭجاڭنىڭ تابيعي جانە مادەني زەرتتەۋلەرى، ىلە اڭعارى مەن ۇيسىندەر تۋرالى ماقالالار. (http://www.xjass.com/)
Xinjiang Daily/ 新疆日报 — ايماقتىق باسىلىم. ىلە تاۋى، قاسيەتتى تاۋ (圣山) تۋرالى ماقالالار. (http://www.xjdaily.com/)
Baidu Baike(百度百科) — قىتايدىڭ ەنتسيكلوپەديالىق بازاسى. «汉腾格里峰»، «乌孙山»، «伊犁河谷» ىزدەۋ ارقىلى اقپارات تابۋعا بولادى. (https://baike.baidu.com/)
Ili Prefecture Government/ 伊犁哈萨克自治州政府网 — ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ رەسمي سايتى. تابيعي نىساندار مەن تۋريزم ايماقتارى تۋرالى دەرەكتەر بار. (http://www.xjyl.gov.cn/)
عىلىمي جانە ولكەتانۋ ادەبيەتتەرى
ش. ءۋاليحانوۆ. «ءتاڭىر تاۋى تۋرالى جازبالار».
ب. كومەكوۆ. «ەجەلگى ۇيسىندەر تاريحى».
ا. مولدابەكوۆ. «جەتىسۋ گەوگرافياسى». – الماتى، 2007.
قر ۇعا. «ىلە الاتاۋىنىڭ تابيعاتى». – الماتى، 2014.
Urumqi University Press. *Atlas of Xinjiang and Kazakhstan Border Mountains*، 2019.
قاجەت انداس،
“Q-andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.











