Hantáńiri – Tyanь-SHanь taulary júiesindegi eń biik ári kórkem shyńdardyń biri. Búl taudyń silemderi Qazaqstan men Qytaidyń shekarasyn boilai sozylyp, Ile óńiri men Jetisu aimaǵyn tabiǵi túrde bailanystyryp túr. Osy júieniń bir tarmaǵy sanalatyn Úisin tauy men onyń eń biik núktesi – Áulie shoqy – eki eldiń de tarihi, mádeni jáne tabiǵi múrasyna ortaq qasietti meken sanalady. Búl óńir ejelden Úisin memleketiniń qonysy, Jibek jolynyń bir tarmaǵy, ári qazaq pen úiǵyr, qyrǵyz halyqtarynyń ruhani keńistigi bolyp kelgen.
Hantáńiri júiesi shyǵystan batysqa qarai shamamen 400 shaqyrymǵa sozylyp, onyń tarmaqtary Ile Alatauyna, Kúngei men Teriskei jotalaryna jalǵasady. Solardyń biri – Úisin tauy. Onyń úzyndyǵy 290 shaqyrym, eni 60 shaqyrym shamasynda. Taudyń eń biik shoqysy – Áulie shoqy, teńiz deńgeiinen 3588 metr biikte ornalasqan. Búl biiktik jyl on eki ai múz ben qar qúrsanǵan kúiinde jatady. Aua raiy qatal bolǵanymen, tau bókterleri men ańǵarlary ormanǵa, ózen-kólderge, ań-qúsqa bai. Jer qoinauynda paidaly qazbalar men mineraldy su kózderi kezdesedi.
Úisin memleketi b.z.d. III ǵasyr men b.z. V ǵasyr aralyǵynda Ile ańǵarynda ómir súrgen. Qytai derekteri boiynsha, Úisin eli Jibek joly boiyndaǵy iri kóshpeli memleketterdiń biri bolǵan. Olardyń baiyrǵy ordasy dál osy Ile óńirinde, yaǵni qazirgi Qytaidyń SHyńjań avtonomiyalyq audany men Qazaqstannyń Jetisu oblysy shekarasynda ornalasqan. Sondyqtan Úisin tauynyń atauy da sol tarihi memlekettiń atymen bailanysty. Áulie shoqy men Úisin tauy turaly halyq auzynda kóptegen ańyz-áńgimeler saqtalǵan. Olar jerdiń kieliligi men bailyǵyn dáripteidi.
«Áulie shoqy» atauynyń ózi búl jerdiń qasiettiligin ańǵartady. Jergilikti halyq ony aruaqtar men ata-baba ruhyna taǵzym etetin oryn retinde qadirleidi. Tarihi kezeńderde búl jerge adamdar kelip, tilek tilep, qúrbandyq shalyp, qasietti búlaqtardan su ishken. Tau tabiǵaty men ruhani tynysy adam boiyna erekshe kúsh-quat beredi dep sengen. Búgingi tańda Áulie shoqy – Qazaqstan men Qytaidyń turizm men ekologiyalyq mádeniet baǵytyndaǵy ortaq nysandaryna ainalyp keledi.
Áulie shoqy men Úisin tauy – tek geografiyalyq nysan ǵana emes, eki halyqtyń da ortaq tarihy men mádenietiniń aiǵaǵy. Búl taulardyń tabiǵi súlulyǵy men ruhani máni úrpaqtar sabaqtastyǵyn kórsetedi. Ortaq múra retinde olardy zertteu, qorǵau jáne nasihattau – eki el arasyndaǵy dostyq pen yntymaqtastyqtyń kórinisi bolmaq.
Áulie shoqy turaly derekkózder:
Qazaqstandyq resmi jáne ǵylymi saittar
- kieli.kz— Qazaqstannyń kieli jerleri jobasy. Áulie shoqy, Hantáńiri jáne basqa qasietti nysandar turaly aqparat. (https://kieli.kz)
- ruh.kz— «Ruhani jańǵyru» baǵdarlamasy ayasyndaǵy tarihi-mádeni maqalalar men kieli oryndar kartasy. (https://ruh.kz)
- anatili.kazgazeta.kz— «Ana tili» gazetiniń saity. Jetisu, Ile, Hantáńiri turaly ólketanulyq maqalalar jariyalanady. (https://anatili.kazgazeta.kz)
- el.kz — Entsiklopediyalyq portal. «Táńir tauy», «Qasietti jerler», «Ile óńiri» turaly derekter bar. (https://el.kz)
- geoportal.kz— Qazaqstannyń geografiyalyq portalyndaǵy kartalar, koordinattar men biiktikter málimetteri. (https://geoportal.kz)
- kazneb.kz — Últtyq elektrondy kitaphana. Ile men Úisin tarihyna arnalǵan ǵylymi eńbekter men kitaptar. (https://kazneb.kz)
Qytai derekkózderi (SHyńjań jáne Ile óńiri)
- XJASS.com (Xinjiang Academy of Social Sciences)— SHyńjańnyń tabiǵi jáne mádeni zertteuleri, Ile ańǵary men Úisinder turaly maqalalar. (http://www.xjass.com/)
- Xinjiang Daily/ 新疆日报 — Aimaqtyq basylym. Ile tauy, qasietti tau (圣山) turaly maqalalar. (http://www.xjdaily.com/)
- Baidu Baike(百度百科) — Qytaidyń entsiklopediyalyq bazasy. «汉腾格里峰», «乌孙山», «伊犁河谷» izdeu arqyly aqparat tabuǵa bolady. (https://baike.baidu.com/)
- Ili Prefecture Government/ 伊犁哈萨克自治州政府网 — Ile qazaq avtonomiyalyq oblysynyń resmi saity. Tabiǵi nysandar men turizm aimaqtary turaly derekter bar. (http://www.xjyl.gov.cn/)
Ǵylymi jáne ólketanu ádebietteri
- SH. Uálihanov. «Táńir tauy turaly jazbalar».
- B. Kómekov. «Ejelgi úisinder tarihy».
- A. Moldabekov. «Jetisu geografiyasy». – Almaty, 2007.
- QR ÚǴA. «Ile Alatauynyń tabiǵaty». – Almaty, 2014.
- Urumqi University Press. *Atlas of Xinjiang and Kazakhstan Border Mountains*, 2019.
Qajet Andas,
“Q-andas” Aqparattyq agenttigi.











