Ile óńiriniń jer bederi Táńir tauynyń Batystan SHyǵysqa qarai kósilgen úsh silemdi qalyptastyrǵan. Olar Táńir tauynyń ońtústik, soltústik, orta bólegi delinedi. Osy úsh silem Ileniń SHyǵys shekarasyna barǵanda biri-birimen qosylady. Onyń ońtústik silemi Taklamakan shólinen keletin qorǵaq ystyq aǵysty tosyp túratyn shymyldyq ispetti. Hantáńir shyńy, Temir shoqysy siyaqty on neshe shoqy bar. Múzart, Alaaiǵyr, Barsakelmes, Narat, Qonjan, Jeldikezeń asulary osy bólekke ornalasqan. Onyń múz shoqylary Tekes ózenine qúiylatyn ózenshelerdiń su qainary sanalady. Soltústik bólegi Jońǵar oipatynan keletin qúrǵaq, suyq aǵysty bógep túrady.
Ondaǵy Erenqabyrǵa, Bóleknúr, Kógershin, Saǵanúsyn, Bejin taularynan Qas, Kúnes ózenderi bastau alady. Taldyasha, Móńkiti, Satyly, Túrasu, Dyńnúr, talqy siyaqty tarihqa belgili asu-kezeńder bar. Orta óńiri Eshkilik, Úisin taularyn qamtidy. Abyraly tauy bólip túrǵan Qas, Kúnes ózenderi Erenqabyrǵamen qosylsa, Ile ózeni ańǵary men Tekes ózeni ańǵary Eshkilik, Baqalyq, Úisin, Temirlik taulary bólip túrady. Búl tau silemi shyǵysta Narat tauymen tútasyp, batysy Qazaqstan jerindegi Ketpen jotasymen jalǵasady.
Áigili Áulie shoqy osy tau sileminde jatyr. Sondai-aq, osy tústa Tekes audanynyń Qúby qystaǵynan batysqa qarai sozylyp, Múńǵolkúre audanynyń Balyqsuynda ayaqtaityn Attyń tauy dep atalatyn tau bar. Osy tau silemderinde Hantáńiri shyńy, Qabanbaidyń shoqysy, Áulie shoqy, Aqózen múz shoqysy degen áigili shoqylar, Múzart asuy, Talqy kezeńi, Jeldi kezeń, Qonjan asuy, Taldy asha, Túrasu», «Suasu, Móńkiti asuy, Qonaqai asuy, Alaiǵyr asuy siyaqty asu-kezeńder. Tór jailau, Eren qabyrǵa jáne kógershin jailauy, Tańbaly jailau, SHaqpy jailauy, Kóldeneń jailauy, SHashy jailauy, Tálimjyrǵalań jailauy, Úlken Qarajon jailau» siyaqty shóbi shúigin, suy túnyq, auasy janǵa jaily, kórgen janǵa kórkemdik baǵyshtaityn jailaular bar.
Tekes ózeni, Qas ózeni, Kúnes ózeni, Ile ózeni siyaqty 126-dan astam ózen, ózenshe, búlaq sulary bar. Sairam kóli, Aqkól, Sarqamysty kóli, Jasyl kól, SHaǵyr kól, Kóbetai kóli, Tyrna kól, Qamysty kól, Qodabai kóli, Múz kól, Qyzyl kól, Kólsai qatarly ataqty kólder,«Kúrkildeuik sarqyramasy, Kóksu sarqyramasy, Jyrǵalań sarqyramasy, Úlkenbúra sarqyramasy, Kóksala sarqyramasy, Narat qos sarqyramasy siyaqty sarqyramalar, Bárgeiti arasany, Kúnes basy arasany, Kóksu arasany, SHaty arasynay, Búryl arasany, Móńkiti arasany, Tentek arasany, Aqózen arsany, Borqora arasany, Mazar arasany, Áńgirti arasany, Jylysu arasany, Arpasaly arasany, Suyq arasan, Áńgirhan suyq arasany, Sarbuyrshyn arasany, Ot arasany siyaqty shipaly arasandar osy ólkeniń qútyn qashyrmai, qúrmetin asyryp túrǵan qasietti mekender sanatynda.

KHR, Kúnes audany.
Ile óńiri Ile Alatauy men Jetisu Alatauynyń túiisken túsyndaǵy, Ile ózeniniń eki qaptalyn bauyryna basyp jatqan qútty qonys. Ol tabiǵi, tamasha tabiǵatymen qosa, tarihi, mádeni, ruhani qúndylyǵy bai qasietti nysandarymen de áigili. Ile óńiri tarihy sonau aryda jatqan qasietti meken. Onyń qai túsyna barsańyzda kózdiń jauyn alyp, kóńilińdegi sonau yqylym zamanǵa qarai jeteleitin talai tarlan tarihtyń kuásine dóp kelesiń. Onyń ár túsynan tabylǵan tas qúraldary dáuiriniń qaldyqtary, qoladan, mystan, temirden jasalǵan búiymdardyń qaldyǵy, altynmen aptalyp, kúmispen kúptelgen áshekei búiymdary, balshyqtan kúidirilgen ydys-ayaqtar, batyrlar joryqqa kigen shashaqty dulyǵa, aqberen sauyt, berik qalǵan, bári–bári de ótken batyr balalar dáuirinen eles beredi. Tóbe-tóbe bolyp úiilip jatqan eski qala, qorǵan súlbalary, obalar men qorymdar, molalar men zirattar, jartas suretteri men balbal tastar, syntastar, belgisiz tańbalar, osynau dalany mekendegen halyqtyń úshqyr aqyl-oiy men parasatynyń jemisin bizge shúqyp kórsetip túrǵandai. Búl dalada ejelgi saqtardyń, ǵúndardyń, úisinderdiń, túrkilerdiń, túrkeshterdiń, qarlyqtardyń, yaǵmalardyń, shyǵyldardyń izi sairap jatyr. Júk tiegen ejelgi saudagerleriniń «Jibek jolyn» boilap, jaimen keruen tartqan sán-saltanaty da kóz aldyńnan búldyrap ótedi.
Keiingi kezde Ile óńirine júrgizilgen arheologiyalyq zertteulerdiń eń bir jetistigi búl ólkende tas dáuiriniń kóptegen jurnaǵy saqtalǵanyn anyqtap otyr. Ásirese, Qúlja qalasynyń soltústigindegi Bilikshi ózeniniń boiyndaǵy Aqtóbe tas qúral mádenieti eń ertedegi adamzat tirshiliginiń belgisi sanalady. Bilikshi ózeni men Jyrǵalań ózeni arasyndaǵy úlan-ǵaiyr alqap ejelgi mádeniettiń kózi sanalsa, Tekes audanynyń SHilózek auylyna qarasty Aqtas úńgiri men ondaǵy jartas suretteri analyq qauymdyq qoǵamnyń sipatyn úǵyndyratyny anyq. Ile ózeniniń joǵarǵy ańǵary sanalatyn Qas, Kúnes, Tekes, Mońǵolkúre, Nylqy, Toǵyztarau audandaryndaǵy ertedegi molalardan eginshilikke paidalanǵan búiymdardyń tabylǵany búl mańda ertede otyryqty halyqtyń ómir súrgenin aiqyndap beredi. Osy óńirlerden tabylǵan kúrek, qońyrau, shyny, oraq, kernai, úzeńgi, taiqazan, kúbi, úsh siraqty qazan, úlken sharshy tabaq, keli-kelsap, taǵy basqa búiymdar ejelgi adamdardyń eginshilikpen de ainalysqanyna derek beredi. Nylqy qalashyǵynyń ońtústigindegi Núrasai dep atalatyn tau qoinauynda ejelgi mys keniniń orny bar. Tipti, mystan qúiylǵan saq sarbazynyń músininiń tabylǵany, ǵalymdardy tań-tamasha etkeni kúni keshe ǵana. Búndai dúnieler Toǵyztarau audanynyń Aǵarsyn auylynan, Tekestiń SHolaqterek auylynan, Tekes audanynyń Orta mys fermasynan, Kúnes audanyndaǵy Jyǵylǵan tas degen jerindegi moladan da tabyldy. 1983 jyly Kúnes ózeniniń ońtústik jaǵalauyndaǵy Bestóbe auylynyń soltústiginen 20 shaqyrym jerden qola dáuirinde jasalǵan sarbazdyń músini men kóptegen mádeni múralar tabyldy. Búlardyń ishinde adamdy ózine erekshe tańdandyrǵany qoladan qúiylǵan sarbaz músini.
Ile óńiriniń jer-jerinen tabylǵan jartas suretteri men jazulardyń da ótken tarihty sóilep berer qúndylyǵy kóp. Biraq tili joq sóilei almaidy, qimyly joq, úǵyndyra almaidy. Tek únsiz, tilsiz eldi-mekennen alysta melshiip túr. Jartas suretteri Mońǵolkúre, Tekes, Kúnes, Qorǵas audandarynda kóptep kezdesedi. Sonyń ishindegi Mońǵolkúre audanyndaǵy Tańbalytas jartas sureti men Tekes audanyndaǵy Tańbalytas jartas suretiniń qúndylyǵy tym joǵary. Sonymen qatar, Kúnes Abyraly jartas suretteri men Tekes Kóksu ózeni ańǵaryndaǵy jartas suretteriniń de eski tarihty erinbei aitar tústary bar. Tekes audanynyń Kóksu ańǵaryndaǵy jartas suretteri joǵary jáne tómengi ańǵar bolyp, ekige bólinedi. Ol Tekes qalashyǵynan 37 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Kóksu ózeni jaǵasyndaǵy Metigir tauynyń etegindegi bes úlken tasqa qashalǵan. Al Kóksu ózeniniń tómengi ańǵaryndaǵy jartas sureti Qaratúmsyq dep atalatyn eldimekenniń mańynda. Sondai-aq, Tekes audanynyń SHilyózek auylyna qarasty Aqtas degen jerdegi jartas suretteri men Nylqy audanynyń Jyryntai mal fermasynyń joǵary jaǵyndaǵy Qas ózeniniń jaǵasyndaǵy dáu qara tasqa syzylǵan suretterdiń de aitar áńgimesi, sherter syry jetip artylady. Jartas suretteri Qorǵas, Kúnes, Tekes audandarynan tabylyp otyr.
Endeshe, solardyń birnesheuine toqtalyp ótelik, Zekti qyzyl qorym jartas suretteri Kúnes audanynyń Zekti qalashyǵynyń soltústigindegi Qyzylqorymnyń (jer aty) Batys jaǵyndaǵy Joldysaidyń qasyndaǵy biik jartasqa syzylǵan.

QHR, Kúnese audany.
Suret syzylǵan tastyń beti tegis, maida, Ońtústikke qaraǵan. Batys jaq biiktigi 11 m, SHǵys jaq biiktigi 7 mm, astyńǵy eni 7,5m, Ońtústik eni 7 m. Jartas betinde kóptegen ańnyń sureti men ań aulap júrgen ańshylardyń jolbarys siyaqty jartqysh ańdarmen at ústinde jalǵyz saiysqan batyrlardyń, taǵy da basqa suretter mán-maǵynasy boiynsha on neshe topqa bólinip syzylǵan. Ártúrli hayuanattyń, ańshylardyń jeke suretteri 70-ten asady. Jartas betine syzylǵan hayuanattardyń keibireui qazir Jersharynda bar. Al keibireui bar bolsa da túqymy óte sirek kezdesedi. Keibireu basqa jaqqa auyp ketken be, túqymy búl óńirde joq. Syzylǵan suretter túri jaǵynan: adam, jylqy, siyr, táuteke, elik, búǵy, bóken, qaraqúiryq, zarafa, maimyl, jolbarys, kengru, qasqyr, túlki, qoyan, it, eshki qatarly 17 ań men hayuanattyń sureti. Sol suretterdiń astyńǵy jaǵyna joǵarydan tómenge qarai tik jyzylǵan 12 áripti runalyq jazu bar. Búl jazudy suretti syzǵan adamynyń qoljazbasy dep qorytyndy jasauǵa bolady. Búl suretterdiń eń alǵashqy kóshirmesi 1986 jyly kóshirilgen. Osy kóshirmeler «Kúnes sayahat jarnamasyna da» qoldynylǵan.
Zekti qyzyl qorym jastar suretteriniń ǵylymi mánin tómendegidei jinaqtauǵa bolady.
1) Jartas suretetri belgili ǵylymilyq pen ásemdik sheberlikti tereń úshtastyra bilgen. Mysaly, Ańdardyń suretin qyzyl kúreń, sary qońyr tústermen beinelegen. Sondai-aq, ańdardyń tútas túlǵasynyń erekshe belgilerin negizgi túlǵalyq orynda beineleuge mán bergen. Aitalyq, laǵyn ertken bókenniń siraqtary jińishke ári názik, oinaqtaǵan eliktiń laǵy, aǵash bútaǵyna asylyp túrǵan maimyl, ańshylardyń qorshauynda qalǵan siyr men tauteke, búǵylardyń qorqynyshty psihikalyq beinelerinde beineleuge barynsha kúsh salǵan. Ań aulau barysyn beineleitin bir surette bir úiir búǵyny bir top adam qorshap alǵan. Búǵy asa úlken ári aibarly, múiiziniń ashalary da kóp. Bir top adam oǵan qaratyp sadaq tartyp túr. Al osy suretke janastyryp, bir top adamnyń bi bilep júrgen sureti túsirilgen. Beine ań aulap bolǵan soń oljany quanysh etip jatqan sekildi. Suret tútas bir oqiǵa jelisine qúrylǵan.
2) Surettegi ańshylardyń barlyǵy tegis jalańash. Er adamdardyń shashtary úzyn, qoldaryndaǵy negizgi qaruy sadaq, qanjar qatarly zattar. Ań aulau ádisi negizinen toptasa qorshap, sadaqpen atqylap, topqa atpen quyp kelip túrǵan kórinister. Tau tekelerdi it qosyp qualaǵan kórinister, attan túse qalyp, bir qolymen attyń shylbyryn ústap, bir qolymen qanjarmen jasqap, qashyp kele jatqan búǵynyń aldyn tosyp túrǵan kórinister. Ári at ústinde túregelip túryp ań kózdegen kórinister. Jolbaryspen at ústinde jalǵyz saiysqan kórinister, at ústinde shauyp kele jatyp, qashqan ańdy sadaqpen syǵalamai atyp qalatyn qol mergendik suretteri kórkem syzylǵan.
Osy surettiń astyna tik jazylǵan 12 tańba bolyp, onyń altauy qazaq ru-taipalarynyń tańbasymen sáikes keledi. Salystyryp kórgenimizde, tórteui Úly júz úisin taipasynyń, ekeui Orta júz naiman taipasynyń tańbasymen sáikes keldi.

Tekes syntasy men tańbaly tas.
QHR, Tekes audany.
Tekes Kóksu jartasy suretteri de talai qúpiyasyn bauyryna búgip jatqan tútas bir keshen. Búl jartas sureti ózenniń jaǵyry jáne tómengi ańǵary dep ekige bólinedi. Joǵary ańǵardaǵy suretter Metiger jartas sureti dep te atalady. Ol Tekes qalashyǵynan 37 shaqyrym jerdegi Meteger tauynyń etegindegi bes úlken tasqa qashalǵan. Kóksu arasanyna barar joldyń SHyǵysyndaǵy tastyń biiktigi 2m, eni 3m. Jartastaǵy suretter ártúrli januardyń qaz-qatar sap túzep tizilgen aluan formadaǵy túlpardyń, jylqy tabyndarynyń sureti asa tartymdy. Qalǵan 4 tasqa irili-úsaqty etip, arqar siyaqty januarlardyń sureti túsirilgen. Ózenniń tómengi ańǵaryndaǵy dáu qaratasqa syzylǵan suret Qaratúmsyq mańaiynda. Tasta januarlardyń suretinen tys, adamnyń da beinesi bar. Tekes audanynyń SHilyózek auylyna qarasty Aqtas degen jerdegi jartasqa oiylǵan arqar, qúlja, búǵy-maral, jylqy, kún men ai, áiel zatynyń jynys múshesi, belgisiz tańbanyń sureti de adamdy qyzyqtyrmai qoimaidy.

QHR, Mońǵúlkúre audany.
Mońǵolkúre audanynyń Aǵayaz jartas sureti Aǵayaz ózeniniń Ońtústik jaǵasynda, úzyndyǵy 3,47m, eni 2,36 m keletin 80 m biiktiktegi dáu tastyń betine oiylǵan. Surettiń beti tegis ári jyltyr. Surette sol qolyna domalaq, sopaqsha zat ústaǵan, oń qolynda gúli bar budda múritiniń suretiniń janyna birqatar kóne mońǵol jazuymen tibet jazuy jazylǵan. Adam suretiniń ainalasynda arqar-qúlja, tau eshki, tasbaqa, gúl, shópterdiń sureti bar. Búl jazular men adam sureti mońǵol dáuirine táueldi bolsa kerek. Al januarlar men ósimdikter ejelgi kóshpendi halyqtyń eskertkishi.

Jyryntai jartas sureti.
QHR, Nylqy audany.
Nylqy audanynń jyryntai mal fermasynyń joǵary jaǵyndaǵy Qas ózeniniń jaǵasyndaǵy tasqa tau eshki, búǵy, maral, qasqyrdyń sureti túsirilgen. Tekes qalashyǵynyń SHǵysyndaǵy 16 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Qara úńgir tauynyń teristik betkeiindegi tasqa búǵy, arqar-qúlja, bóri, taǵy da basqa djanuarlardyń beinesi salynǵan. Janynda mońǵol jazuy bar. Zertteushiler, jazu keiin jazalǵan deitin qortyndyda.
«Biz de sizdei bolǵanbyz, Siz de bizdei bolarsyz» dep jazylǵan eken qazaq dalasyndaǵy bir tas symbatqa eski túrki jazuymen. Qadau-qadau syntastar qily-qily tarihty bastan keshirip, halqymyzdyń beinetin de, zeinetin de tel emip, tirshilik tynysyna kuá bolǵandai.
Ile óńirindegi syntastar kóbinese eki túrli bolyp keledi. Onyń biri, músin tas (yaǵni syntas), endi biri, balbaldar, yaǵni, jeńil qyrnalyp, kóbinese qyrnamai dóreki qalpynda túrǵyza salǵan baǵana tastar. Búl syntastar bizdiń jyl sanauymyzdan búrynǵy 6, 8 ǵasyrlarǵa deiingi aralyqta Ile alqabyn mekendegen túrli taipadan qalǵan múra. Túrik qaǵanaty túsynda búndai tas eskertkish júrtqa, atap aitqanda, ólikti arulaǵan jerge ornatatyn bolǵan. Olar aldymen ólikti arulaǵan jerge tórt búryshty tas qorshau jasap, ólgen adamnyń tiri kezinde mingen atyn, aiyl-túrmanyn, qúrbandyqqa soiǵan maldyń súiegin kómip, qorshaudyń shyǵys irgesine betin, shyǵysqa qarai músin tas, onyń aldyna shyǵysqa qarai baǵana tas ornatatyn bolǵan. Búl ólgen adamǵa qúrmet kórsetip, eskertkish ornatudyń bir túri. Baǵana tastyń tizbegi neǵúrlym kóp bolsa, ólgen adamynyń qauym ishindegi bedeliniń solǵúrlym joǵary bolǵanyn meńzeidi. Endi bir aituǵa qaraǵanda, syntastyń sany eskertkish otyrǵyzuǵa qatysqan taipa, úlys, rudyń sanyn meńzeidi. Sebebi, ol kezde qauym jorasy boiynsha, árbir ru basy taipa kósemi birden balbaltas ákelip ornatatyn delinedi. Tanym boiynsha, búl dúniede baǵynǵan taipalar o dúniede de qyzmet etedi dep sengen.
Ilede óńirindegi syntastar negizinen Tekes, Mońǵolkúre, Kúnes, Qorǵas, Toǵyztarau audandarynda kóbirek kezdesedi.
Teks audanyndaǵy syntastar Úlken Qútai, Qaraǵandy, Qapsalań, Kókterek. SHolaqterek, SHaǵansai, Aqtasy, Qoby siyaqty shóbi shúigin, suy mol jailaularǵa oryn tepken.
Mońǵolkúre audanyndaǵy syntastar SHaty, kishi Qonaqai, Kópirti, Aqsu, Aqayaz, Kóktaqyr qoinaularyna taralǵan.
Kúnes audanynda Tańjaryq pen Áshimniń eskertkishi ornatylǵan baqshada eki syntas túr. Onyń biri erkek, endi biri áiel adamnyń músini.
Qorǵas audanynyń Kishi Mazar, Terekti, Sarbúlaq óńirinde áiel beinsindegi syntastar saqtalǵan.
Ile óńiri saq qorǵandary men úisin qabirleriniń de jii shoǵyrlanǵan mekeni sanalady. 1988 jylǵy teskeru nátijesine, Ile óńirinde úlkendi-kishili 10 myńnan astam úisin qabiri bar eken. Búlardyń kóp sandysy 3-5 tóbe bir jeli nemese 10-20 tóbe bir jeli bolyp shoǵyrlanady. Ókinishke qarai, ile óńirindegi egin sharuashylyǵyń órkendeui, tyń jerlerdiń kóptep ashyluyna orai, múndai tóbelerdiń kóbi tegistelip, búlinip, búzyldy. Úisin tóbeleri negizinen Qas, Kúnes, Tekes óńirine shoǵyrlanǵan. Meili qai jerdegi tóbeler bolsyn tústikten teristikke qarai bir syzyqtyń boiymen túzu ornalastyrylǵan. Jergilikti halyq búl tóbelerdiń sanyna qarai jer attaryn da «Bestóbe», «Qostóbe», «Jalǵyztóbe», «Úshtóbe», «Bes dóń» degen attarmen atap alǵan. Osyndai tóbelerdiń eń úlkeni Kúnes audanyna ornalasqan. Jalpy san jaǵynan keler bolsaq, Nylqy audanynda 1700, Toǵyztarau audanynda 2000, Tekes ańǵarynda 1500, Múńǵolkúre alqabynda 1500, Kúneste 2000-nan astam tóbe bar.

QHR, Kúnes audany.
Búl tóbelerdiń bárin úisin ziraty deuden aulaqpyz. Óitkeni, ár óńirdegi tóbelerdiń ózindik daralyǵy, parqy, úqsamastyǵy bar. Aitalyq, Toǵyztaraudaǵy zirattardyń syrty úsaq malta tastarmen kómkerilse, Mońǵúlkúredegi tóbeler toǵan siyaqty oiyqpen qorshalǵan. Qúlja audanynyń Túrasu jailauyndaǵy Jalǵyz qaraǵai (Áset Naimanbaev jerlengen jer) degen jerdegi úisin ziratynyń bitimi bólek. Tóbeniń tóńiregi malta taspen qorshalyp, onyń syrty toǵansha oiyqpen qorshalǵan. Mońǵolkúre shaty óńirindegi zirattar tik ura formasynda qazylǵan. Súiek salynǵan qaptama sandyqtyń syrtyna tas jáne aǵash kómiri tizilgen. Taǵy bir zirattan tabylǵan ólik sandyǵynyń tórt jaǵyna kádimgi syrmaq tigilgen.
Qala mádenietiniń izi Ile óńirinde de sairap jatyr. Aitalyq, Múńǵolkúre audanynyń SHaty qyrǵyz avtonomiyaly auylyna qarasty SHaty ózeni ańǵarynda ejelgi qala qorǵanynyń júlgesi jatyr. Qalanyń ózenge qaraǵan Kún shyǵys jaǵyna qorǵan soǵylyp, jiegi taspen bekitilgen. Basqa tústarynda da soǵylǵan qorǵannyń izi bilinip jatyr. Jalpy, aumaǵy 10 gektarǵa tayau jerge soǵylǵan qalanyń eski júrtynan jergilikti túrǵyndar túrli tústi boyaumen boyalyp, kúidirilgen kirpish synyqtaryn jii tauyp alady. Búl qala Ile óńiri, tipti qazaq dalasyndaǵy úzaq tarihqa ie qala orny sanalady. Bir kezde zertteushiler búl qala orny Úisin patshalyǵynyń ortalyǵy SHyǵu qalasy boluy múmkin degen boljamǵa kelip, birneshe ret zerdelu júrgizgen soń, ol qala emestigin birden túraqtandyrdy. Degenmen de, qalanyń ornalasuyna qaraǵanda ol ejelgi «Jibek jolynyń» boiyndaǵy mańyzdy sauda ortalyqtarynyń biri bolǵanyn kórsetedi. Óitkeni, ol Tekes ózeni saǵasyndaǵy Múzart asuynyń jazyǵyna ornalasqan. Batysy Ystyqkól, SHu ózeni ańǵarymen, tústigi Múzarat asuymen, Soltústik shyǵysy Ile ózeniniń soltústigindegi Qoilyq qala orynmen tútasady. Sondai-aq, Tekes ózenin jaǵalap, Kúneske ótip, Narat asuy arqyly Túrpanǵa baruǵa bolady. Kezinde Kúshlik han Jetisuda SHyńǵyshan áskerinen jeńiliske úshyraǵannan keiin osy SHaty qalasy, odan Kúnes ózenin boilap, Narat asuy arqyly Túrpanǵa jetken delinetin derek te bar.
SHaty qalasynan shyǵys teristikte, qazirgi Qúlja audanynyń Túrpanyuzy auylynyń túsynda taǵy bir qala orny bar. Jergilikti túrǵyndar ony ejelgi Qoilyq qalasy dep ataidy. Búl qala atauy tarihi derekterde «Kúngys», «Kúngit», «Aijaryq» qalalary dep te atalyp júr. Qazaq dalasynda eki qoilyq qalasy bar. Biri osy, endi biri Qazaqstannyń Sarqan audanynyń jerinde ornalasqan Qoilyq qalasy. Alaida, búl Qoilyq qalasy kezinde Batys Túrik qaǵanatynyń qosalqy ordasy bolǵan qala. Búl qala ejelgi Qytai (Jońgo) jazbalarynda jazylǵan. Alaida, qazir onyń ornyn shóp basyp, tek qala qorǵandarynyń júlgesi ǵana jatyr. Búl qala SHyǵysta Jemsary, Batysta Soyap qalasyn jalǵastyryp túrǵan sauda ortalyǵy boluymen de tarihi jazbalarǵa engen.
Orta ǵasyrdan beri birneshe handyqtyń astanasy bolǵan Almalylyq qalasynyń jurnaǵy qazirgi Qorǵas audanynyń shyǵys soltústiginde 15 shaqyrym jerde jatyr. Soltústigi Kegen tauynyń ońtústik bókterine, Ońtústigi Kegen saiyna, SHǵysy Túǵlyq temir mazaryna, Batysy Qaraoiǵa deiin sozylady. Almalyq qalasy Jibek jolyn boilai keruen tartqan saudegerlerdiń zat almasatyn úlken ortalyǵy bolǵany anyq. Qytai (Jońgo) jáne shetel tarihi materialdarynda Almalyq qalasy kóp jazylǵan. Búl qalaǵa arheologiyalyq qazba júmystaryn júrgizgende kóptegen altyn aqsha,kúmis teńge, baqyr aqsha, tas oima, farfor ydystar, ydys-ayaqtar tabylǵan. Búl aqshalardyń kóbi 1350 jyldary qúiylǵan delinedi.
SHapshal audanynyń Qainúq auyly dep atalatyn jerde ejelgi Qainúq qalasynyń júrty bar. Qala qorǵanynyń shyǵysy, batysy jáne soltústigi túgeldei ormanmen qorshalǵan. Búl qala Almalylyq qalasymen bir uaqytta salynyp, bir uaqytta kúiregen. Keiin jońǵarlar Ile óńirin jaulap alǵanda olardyń sayasi, ákimshilik ortalyqtarynyń biri bolǵany belgili.
Qazaqtyń kórnekti jazushysy Iliyas Esenberlin «Altyn Orda» romanynda: «Jánibek hannyń túsy – osy túrki tildes kóne júrttardyń SHyǵys elderiniń mádenietine, ásirese arab, farsy mádenietine jaqyndai túsken kezi edi. Keshegi kóshpeli elderdiń bekzadalary, túrǵyn eldiń aqsúiekteri tárizdi, kúr ǵana hat tanyp koimady, aldyńǵy qatarly SHyǵys elderi tudyrǵan ǵylymdarmen de shúǵyldana bastady. Kóptegen meshit, medreseler túrǵyzyldy. Búl medrese meshitterge, balalardy okytuǵa, kóshpendilerge músylman dinin keńinen taratuǵa Deshti Qypshaqqa, Edil-Jaiyq jaǵasyna Mysyr, SHam, Jezira, Diyarbeker, Rum, Farsy, Baǵdattardan qoja-moldalar men oqymystylar jinaldy. Deshti Qypshaq júrty da búl elderge ǵylym-bilim aluǵa óz balalaryn jiberdi. Mine, osyndai Edil-Jaiyqtyń ózge júrtpen tek qana jauyngerligi ǵana emes, mádenieti de qatar tússin dep, aǵartu, óner-bilimge elikteu sayasatyn keń júrgizgeni úshin Jánibekti qypshaq, noǵaily elderi áz Jánibek, danyshpan Jánibek dep atady», – dep jazady. Búl úrdis Qazaq handyǵynyń qúramdas bóligi bolǵan Ile óńirinde de shuaǵyn shashty.
Materialdy avtordyń «Kúnes tarihi materialdary» atty kóptomdyqtaǵy materialdary men qoljazbalary negizinde kirilshege túsirip, rettep úsynǵan Qajet Andas.
Andas omaraqynúly
Abai.kz

https://abai.kz/post/123725
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
«Tarih Talǵarynda/A. Omaraqyn «Tarihi zetrreuler men esse, saqalalar)-I tom. Taldyqorǵan. «Ofset» baspahanasy. 2022. -320 bet.
Andas OMARAQYNNYŃ Zekti jartas suretterin suretke túsirip, saqtaǵan núsqasy.

Zekti Qyzylqorym jartas suretindegi eski túrik dáuirinen qalǵan jazba.
QHR, Kúnes audany.






Taldyqorǵan qalasy











