Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى

ىلە جارتاس سۋرەتتەرى

admin
2025/02/17
جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
0

ىلە ۆڭىرىنىڭ جەر بەدەرى تەڭىر تاۋىنىڭ باتىستان شىعىسقا قاراي كۆسىلگەن ۈش سىلەمدى قالىپتاستىرعان. ولار تەڭىر تاۋىنىڭ وڭتۈستىك, سولتۈستىك, ورتا بۆلەگى دەلىنەدى. وسى ۈش سىلەم ىلەنىڭ شىعىس شەكاراسىنا بارعاندا بىرى-بىرىمەن قوسىلادى. ونىڭ وڭتۈستىك سىلەمى تاكلاماكان شۆلىنەن كەلەتىن قورعاق ىستىق اعىستى توسىپ تۇراتىن شىمىلدىق ىسپەتتى. حانتەڭىر شىڭى, تەمىر شوقىسى سيياقتى ون نەشە شوقى بار. مۇزارت, الاايعىر, بارساكەلمەس, نارات, قونجان, جەلدىكەزەڭ اسۋلارى وسى بۆلەككە ورنالاسقان. ونىڭ مۇز شوقىلارى تەكەس ۆزەنىنە قۇيىلاتىن ۆزەنشەلەردىڭ سۋ قاينارى سانالادى. سولتۈستىك بۆلەگى جوڭعار ويپاتىنان كەلەتىن قۇرعاق, سۋىق اعىستى بۆگەپ تۇرادى.
ونداعى ەرەنقابىرعا, بۆلەكنۇر, كۆگەرشىن, ساعانۇسىن, بەجىن تاۋلارىنان قاس, كۈنەس ۆزەندەرى باستاۋ الادى. تالدىاشا, مۆڭكىتى, ساتىلى, تۇراسۋ, دىڭنۇر, تالقى سيياقتى تاريحقا بەلگىلى اسۋ-كەزەڭدەر بار. ورتا ۆڭىرى ەشكىلىك, ۈيسىن تاۋلارىن قامتيدى. ابىرالى تاۋى بۆلىپ تۇرعان قاس, كۈنەس ۆزەندەرى ەرەنقابىرعامەن قوسىلسا, ىلە ۆزەنى اڭعارى مەن تەكەس ۆزەنى اڭعارى ەشكىلىك, باقالىق, ۈيسىن, تەمىرلىك تاۋلارى بۆلىپ تۇرادى. بۇل تاۋ سىلەمى شىعىستا نارات تاۋىمەن تۇتاسىپ, باتىسى قازاقستان جەرىندەگى كەتپەن جوتاسىمەن جالعاسادى.
ەيگىلى ەۋليە شوقى وسى تاۋ سىلەمىندە جاتىر. سونداي-اق, وسى تۇستا تەكەس اۋدانىنىڭ قۇبى قىستاعىنان باتىسقا قاراي سوزىلىپ, مۇڭعولكۈرە اۋدانىنىڭ بالىقسۋىندا اياقتايتىن اتتىڭ تاۋى دەپ اتالاتىن تاۋ بار. وسى تاۋ سىلەمدەرىندە حانتەڭىرى شىڭى, قابانبايدىڭ شوقىسى, ەۋليە شوقى, اقۆزەن مۇز شوقىسى دەگەن ەيگىلى شوقىلار, مۇزارت اسۋى, تالقى كەزەڭى, جەلدى كەزەڭ, قونجان اسۋى, تالدى اشا, تۇراسۋ», «سۋاسۋ, مۆڭكىتى اسۋى, قوناقاي اسۋى, الايعىر اسۋى سيياقتى اسۋ-كەزەڭدەر. تۆر جايلاۋ,  ەرەن قابىرعا جەنە كۆگەرشىن جايلاۋى, تاڭبالى جايلاۋ, شاقپى جايلاۋى, كۆلدەنەڭ جايلاۋى, شاشى جايلاۋى, تەلىمجىرعالاڭ جايلاۋى, ۈلكەن قاراجون جايلاۋ» سيياقتى شۆبى شۈيگىن, سۋى تۇنىق, اۋاسى جانعا جايلى, كۆرگەن جانعا كۆركەمدىك باعىشتايتىن جايلاۋلار بار.
تەكەس ۆزەنى, قاس ۆزەنى, كۈنەس ۆزەنى, ىلە ۆزەنى سيياقتى 126-دان استام ۆزەن, ۆزەنشە, بۇلاق سۋلارى بار. سايرام كۆلى, اقكۆل, سارقامىستى كۆلى, جاسىل كۆل, شاعىر كۆل, كۆبەتاي كۆلى, تىرنا كۆل, قامىستى كۆل, قوداباي كۆلى, مۇز كۆل, قىزىل كۆل, كۆلساي قاتارلى اتاقتى كۆلدەر,«كۈركىلدەۋىك سارقىراماسى, كۆكسۋ سارقىراماسى, جىرعالاڭ سارقىراماسى, ۈلكەنبۇرا سارقىراماسى, كۆكسالا سارقىراماسى, نارات قوس سارقىراماسى سيياقتى سارقىرامالار, بەرگەيتى اراسانى, كۈنەس باسى اراسانى, كۆكسۋ اراسانى, شاتى اراسىناى, بۇرىل اراسانى, مۆڭكىتى اراسانى, تەنتەك اراسانى, اقۆزەن ارسانى, بورقورا اراسانى, مازار اراسانى, ەڭگىرتى اراسانى, جىلىسۋ اراسانى, ارپاسالى اراسانى, سۋىق اراسان, ەڭگىرحان سۋىق اراسانى, ساربۋىرشىن اراسانى, وت اراسانى سيياقتى شيپالى اراساندار وسى ۆلكەنىڭ قۇتىن قاشىرماي, قۇرمەتىن اسىرىپ تۇرعان قاسيەتتى مەكەندەر ساناتىندا.

كحر, كۈنەس اۋدانى.

ىلە ۆڭىرى ىلە الاتاۋى مەن جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ تۈيىسكەن تۇسىنداعى, ىلە ۆزەنىنىڭ ەكى قاپتالىن باۋىرىنا باسىپ جاتقان قۇتتى قونىس. ول تابيعي, تاماشا تابيعاتىمەن قوسا, تاريحي, مەدەني, رۋحاني قۇندىلىعى باي قاسيەتتى نىساندارىمەن دە ەيگىلى.  ىلە ۆڭىرى تاريحى سوناۋ ارىدا جاتقان قاسيەتتى مەكەن. ونىڭ قاي تۇسىنا بارساڭىزدا كۆزدىڭ جاۋىن الىپ, كۆڭىلىڭدەگى سوناۋ ىقىلىم زامانعا قاراي جەتەلەيتىن تالاي تارلان تاريحتىڭ كۋەسىنە دۆپ كەلەسىڭ. ونىڭ ەر تۇسىنان تابىلعان تاس قۇرالدارى دەۋىرىنىڭ قالدىقتارى, قولادان, مىستان, تەمىردەن جاسالعان بۇيىمداردىڭ قالدىعى, التىنمەن اپتالىپ, كۈمىسپەن كۈپتەلگەن ەشەكەي بۇيىمدارى, بالشىقتان كۈيدىرىلگەن ىدىس-اياقتار, باتىرلار جورىققا كيگەن شاشاقتى دۋلىعا, اقبەرەن ساۋىت, بەرىك قالعان, بەرى–بەرى دە ۆتكەن باتىر بالالار دەۋىرىنەن ەلەس بەرەدى. تۆبە-تۆبە بولىپ ۈيىلىپ جاتقان ەسكى قالا, قورعان سۇلبالارى, وبالار مەن قورىمدار, مولالار مەن زيراتتار, جارتاس سۋرەتتەرى مەن بالبال تاستار, سىنتاستار, بەلگىسىز تاڭبالار, وسىناۋ دالانى مەكەندەگەن حالىقتىڭ ۇشقىر اقىل-ويى مەن پاراساتىنىڭ جەمىسىن بىزگە شۇقىپ كۆرسەتىپ تۇرعانداي. بۇل دالادا ەجەلگى ساقتاردىڭ, عۇنداردىڭ, ۈيسىندەردىڭ, تۈركىلەردىڭ, تۈركەشتەردىڭ, قارلىقتاردىڭ, ياعمالاردىڭ, شىعىلداردىڭ ىزى سايراپ جاتىر. جۈك تيەگەن ەجەلگى ساۋداگەرلەرىنىڭ «جىبەك جولىن» بويلاپ, جايمەن كەرۋەن تارتقان سەن-سالتاناتى دا كۆز الدىڭنان بۇلدىراپ ۆتەدى.
كەيىنگى كەزدە ىلە ۆڭىرىنە جۈرگىزىلگەن ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەردىڭ ەڭ بىر جەتىستىگى بۇل ۆلكەندە تاس دەۋىرىنىڭ كۆپتەگەن جۋرناعى ساقتالعانىن انىقتاپ وتىر. ەسىرەسە, قۇلجا قالاسىنىڭ سولتۈستىگىندەگى بىلىكشى ۆزەنىنىڭ بويىنداعى اقتۆبە تاس قۇرال مەدەنيەتى ەڭ ەرتەدەگى ادامزات تىرشىلىگىنىڭ بەلگىسى سانالادى. بىلىكشى ۆزەنى مەن جىرعالاڭ ۆزەنى اراسىنداعى ۇلان-عايىر القاپ ەجەلگى مەدەنيەتتىڭ كۆزى سانالسا, تەكەس اۋدانىنىڭ شيلۆزەك اۋىلىنا قاراستى اقتاس ۈڭگىرى مەن ونداعى جارتاس سۋرەتتەرى انالىق قاۋىمدىق قوعامنىڭ سيپاتىن ۇعىندىراتىنى انىق. ىلە ۆزەنىنىڭ جوعارعى اڭعارى سانالاتىن قاس, كۈنەس, تەكەس, موڭعولكۈرە, نىلقى, توعىزتاراۋ اۋداندارىنداعى ەرتەدەگى مولالاردان ەگىنشىلىككە پايدالانعان بۇيىمداردىڭ تابىلعانى بۇل ماڭدا ەرتەدە وتىرىقتى حالىقتىڭ ۆمىر سۈرگەنىن ايقىنداپ بەرەدى. وسى ۆڭىرلەردەن تابىلعان كۈرەك, قوڭىراۋ, شىنى, وراق, كەرناي, ۈزەڭگى, تايقازان, كۈبى, ۈش سيراقتى قازان, ۈلكەن شارشى تاباق, كەلى-كەلساپ, تاعى باسقا بۇيىمدار ەجەلگى ادامداردىڭ ەگىنشىلىكپەن دە اينالىسقانىنا دەرەك بەرەدى. نىلقى قالاشىعىنىڭ وڭتۈستىگىندەگى نۇراساي دەپ اتالاتىن تاۋ قويناۋىندا ەجەلگى مىس كەنىنىڭ ورنى بار. تىپتى, مىستان قۇيىلعان ساق ساربازىنىڭ مۈسىنىنىڭ تابىلعانى, عالىمداردى تاڭ-تاماشا ەتكەنى كۈنى كەشە عانا. بۇنداي دۈنيەلەر توعىزتاراۋ اۋدانىنىڭ اعارسىن اۋىلىنان, تەكەستىڭ شولاقتەرەك اۋىلىنان, تەكەس اۋدانىنىڭ ورتا مىس فەرماسىنان, كۈنەس اۋدانىنداعى جىعىلعان تاس دەگەن جەرىندەگى مولادان دا تابىلدى. 1983  جىلى كۈنەس ۆزەنىنىڭ وڭتۈستىك جاعالاۋىنداعى بەستۆبە اۋىلىنىڭ سولتۈستىگىنەن 20 شاقىرىم جەردەن قولا دەۋىرىندە جاسالعان ساربازدىڭ مۈسىنى مەن كۆپتەگەن مەدەني مۇرالار تابىلدى. بۇلاردىڭ ىشىندە ادامدى ۆزىنە ەرەكشە تاڭداندىرعانى قولادان قۇيىلعان سارباز مۈسىنى.
ىلە ۆڭىرىنىڭ جەر-جەرىنەن تابىلعان جارتاس سۋرەتتەرى مەن جازۋلاردىڭ دا ۆتكەن تاريحتى سۆيلەپ بەرەر قۇندىلىعى كۆپ. بىراق تىلى جوق سۆيلەي المايدى, قيمىلى جوق, ۇعىندىرا المايدى. تەك ۈنسىز, تىلسىز ەلدى-مەكەننەن الىستا مەلشيىپ تۇر. جارتاس سۋرەتتەرى موڭعولكۈرە, تەكەس, كۈنەس, قورعاس اۋداندارىندا كۆپتەپ كەزدەسەدى. سونىڭ ىشىندەگى موڭعولكۈرە اۋدانىنداعى تاڭبالىتاس جارتاس سۋرەتى مەن تەكەس اۋدانىنداعى تاڭبالىتاس جارتاس سۋرەتىنىڭ قۇندىلىعى تىم جوعارى. سونىمەن قاتار, كۈنەس ابىرالى جارتاس سۋرەتتەرى مەن تەكەس كۆكسۋ ۆزەنى اڭعارىنداعى جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ دە ەسكى تاريحتى ەرىنبەي ايتار تۇستارى بار. تەكەس اۋدانىنىڭ كۆكسۋ اڭعارىنداعى جارتاس سۋرەتتەرى جوعارى جەنە تۆمەنگى اڭعار بولىپ, ەكىگە بۆلىنەدى. ول تەكەس قالاشىعىنان 37 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى كۆكسۋ ۆزەنى جاعاسىنداعى مەتىگىر تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى بەس ۈلكەن تاسقا قاشالعان. ال كۆكسۋ ۆزەنىنىڭ تۆمەنگى اڭعارىنداعى جارتاس سۋرەتى قاراتۇمسىق دەپ اتالاتىن ەلدىمەكەننىڭ ماڭىندا. سونداي-اق, تەكەس اۋدانىنىڭ شيلىۆزەك اۋىلىنا قاراستى اقتاس دەگەن جەردەگى جارتاس سۋرەتتەرى مەن نىلقى اۋدانىنىڭ جىرىنتاي مال فەرماسىنىڭ جوعارى جاعىنداعى قاس ۆزەنىنىڭ جاعاسىنداعى دەۋ قارا تاسقا سىزىلعان سۋرەتتەردىڭ دە ايتار ەڭگىمەسى, شەرتەر سىرى جەتىپ ارتىلادى. جارتاس سۋرەتتەرى قورعاس, كۈنەس, تەكەس اۋداندارىنان تابىلىپ وتىر.
ەندەشە, سولاردىڭ بىرنەشەۋىنە توقتالىپ ۆتەلىك, زەكتى قىزىل قورىم جارتاس سۋرەتتەرى كۈنەس اۋدانىنىڭ زەكتى قالاشىعىنىڭ سولتۈستىگىندەگى قىزىلقورىمنىڭ (جەر اتى) باتىس جاعىنداعى جولدىسايدىڭ قاسىنداعى بيىك جارتاسقا سىزىلعان.


قحر, كۈنەسە اۋدانى.

سۋرەت سىزىلعان تاستىڭ بەتى تەگىس, مايدا, وڭتۈستىككە قاراعان. باتىس جاق بيىكتىگى 11 م, شعىس جاق بيىكتىگى 7 مم, استىڭعى ەنى 7,5م, وڭتۈستىك ەنى 7 م. جارتاس بەتىندە كۆپتەگەن اڭنىڭ سۋرەتى مەن اڭ اۋلاپ جۈرگەن اڭشىلاردىڭ جولبارىس سيياقتى جارتقىش اڭدارمەن ات ۈستىندە جالعىز سايىسقان باتىرلاردىڭ, تاعى دا باسقا سۋرەتتەر مەن-ماعىناسى بويىنشا ون نەشە توپقا بۆلىنىپ سىزىلعان. ەرتۈرلى حايۇاناتتىڭ, اڭشىلاردىڭ جەكە سۋرەتتەرى 70-تەن اسادى. جارتاس بەتىنە سىزىلعان حايۇاناتتاردىڭ كەيبىرەۋى قازىر جەرشارىندا بار. ال كەيبىرەۋى بار بولسا دا تۇقىمى ۆتە سيرەك كەزدەسەدى. كەيبىرەۋ باسقا جاققا اۋىپ كەتكەن بە, تۇقىمى بۇل ۆڭىردە جوق. سىزىلعان سۋرەتتەر تۈرى جاعىنان: ادام, جىلقى, سيىر, تەۋتەكە, ەلىك, بۇعى, بۆكەن, قاراقۇيرىق, زارافا, مايمىل, جولبارىس, كەنگرۋ, قاسقىر, تۈلكى, قويان, يت, ەشكى قاتارلى 17 اڭ مەن حايۇاناتتىڭ سۋرەتى. سول سۋرەتتەردىڭ استىڭعى جاعىنا جوعارىدان تۆمەنگە قاراي تىك جىزىلعان 12 ەرىپتى رۋنالىق جازۋ بار. بۇل جازۋدى سۋرەتتى سىزعان ادامىنىڭ قولجازباسى دەپ قورىتىندى جاساۋعا بولادى. بۇل سۋرەتتەردىڭ ەڭ العاشقى كۆشىرمەسى 1986 جىلى كۆشىرىلگەن. وسى كۆشىرمەلەر «كۈنەس ساياحات جارناماسىنا دا» قولدىنىلعان.
زەكتى قىزىل قورىم جاستار سۋرەتتەرىنىڭ عىلىمي مەنىن تۆمەندەگىدەي جيناقتاۋعا بولادى.
1) جارتاس سۋرەتەترى بەلگىلى عىلىميلىق پەن ەسەمدىك شەبەرلىكتى تەرەڭ ۇشتاستىرا بىلگەن. مىسالى, اڭداردىڭ سۋرەتىن قىزىل كۈرەڭ, سارى قوڭىر تۈستەرمەن بەينەلەگەن. سونداي-اق, اڭداردىڭ تۇتاس تۇلعاسىنىڭ ەرەكشە بەلگىلەرىن نەگىزگى تۇلعالىق ورىندا بەينەلەۋگە مەن بەرگەن. ايتالىق, لاعىن ەرتكەن بۆكەننىڭ سيراقتارى جىڭىشكە ەرى نەزىك, ويناقتاعان ەلىكتىڭ لاعى, اعاش بۇتاعىنا اسىلىپ تۇرعان مايمىل, اڭشىلاردىڭ قورشاۋىندا قالعان سيىر مەن تاۋتەكە, بۇعىلاردىڭ قورقىنىشتى پسيحيكالىق بەينەلەرىندە بەينەلەۋگە بارىنشا كۈش سالعان. اڭ اۋلاۋ بارىسىن بەينەلەيتىن بىر سۋرەتتە بىر ۈيىر بۇعىنى بىر توپ ادام قورشاپ العان. بۇعى اسا ۈلكەن ەرى ايبارلى, مۈيىزىنىڭ اشالارى دا كۆپ. بىر توپ ادام وعان قاراتىپ ساداق تارتىپ تۇر. ال وسى سۋرەتكە جاناستىرىپ, بىر توپ ادامنىڭ بي بيلەپ جۈرگەن سۋرەتى تۈسىرىلگەن. بەينە اڭ اۋلاپ بولعان سوڭ ولجانى قۋانىش ەتىپ جاتقان سەكىلدى. سۋرەت تۇتاس بىر وقيعا جەلىسىنە قۇرىلعان.
2) سۋرەتتەگى اڭشىلاردىڭ بارلىعى تەگىس جالاڭاش. ەر ادامداردىڭ شاشتارى ۇزىن, قولدارىنداعى نەگىزگى قارۋى ساداق, قانجار قاتارلى زاتتار. اڭ اۋلاۋ ەدىسى نەگىزىنەن توپتاسا قورشاپ, ساداقپەن اتقىلاپ, توپقا اتپەن قۋىپ كەلىپ تۇرعان كۆرىنىستەر. تاۋ تەكەلەردى يت قوسىپ قۋالاعان كۆرىنىستەر, اتتان تۈسە قالىپ, بىر قولىمەن اتتىڭ شىلبىرىن ۇستاپ, بىر قولىمەن قانجارمەن جاسقاپ, قاشىپ كەلە جاتقان بۇعىنىڭ الدىن توسىپ تۇرعان كۆرىنىستەر. ەرى ات ۈستىندە تۈرەگەلىپ تۇرىپ اڭ كۆزدەگەن كۆرىنىستەر. جولبارىسپەن ات ۈستىندە جالعىز سايىسقان كۆرىنىستەر, ات ۈستىندە شاۋىپ كەلە جاتىپ, قاشقان اڭدى ساداقپەن سىعالاماي اتىپ قالاتىن قول مەرگەندىك سۋرەتتەرى كۆركەم سىزىلعان.
وسى سۋرەتتىڭ استىنا تىك جازىلعان 12 تاڭبا بولىپ, ونىڭ التاۋى قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ تاڭباسىمەن سەيكەس كەلەدى. سالىستىرىپ كۆرگەنىمىزدە, تۆرتەۋى ۇلى جۈز ۈيسىن تايپاسىنىڭ, ەكەۋى ورتا جۈز نايمان تايپاسىنىڭ تاڭباسىمەن سەيكەس كەلدى.

تەكەس سىنتاسى مەن تاڭبالى تاس.
قحر, تەكەس اۋدانى.

تەكەس كۆكسۋ جارتاسى سۋرەتتەرى دە تالاي قۇپيياسىن باۋىرىنا بۈگىپ جاتقان تۇتاس بىر كەشەن.  بۇل جارتاس سۋرەتى ۆزەننىڭ جاعىرى جەنە تۆمەنگى اڭعارى دەپ ەكىگە بۆلىنەدى. جوعارى اڭعارداعى سۋرەتتەر مەتىگەر جارتاس سۋرەتى دەپ تە اتالادى. ول تەكەس قالاشىعىنان 37 شاقىرىم جەردەگى مەتەگەر تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى بەس ۈلكەن تاسقا قاشالعان. كۆكسۋ اراسانىنا بارار جولدىڭ شىعىسىنداعى تاستىڭ بيىكتىگى 2م, ەنى 3م. جارتاستاعى سۋرەتتەر ەرتۈرلى جانۋاردىڭ قاز-قاتار ساپ تۈزەپ تىزىلگەن الۋان فورماداعى تۇلپاردىڭ, جىلقى تابىندارىنىڭ سۋرەتى اسا تارتىمدى. قالعان 4 تاسقا ىرىلى-ۇساقتى ەتىپ, ارقار سيياقتى جانۋارلاردىڭ سۋرەتى تۈسىرىلگەن. ۆزەننىڭ تۆمەنگى اڭعارىنداعى دەۋ قاراتاسقا سىزىلعان سۋرەت قاراتۇمسىق ماڭايىندا. تاستا جانۋارلاردىڭ سۋرەتىنەن تىس, ادامنىڭ دا بەينەسى بار. تەكەس اۋدانىنىڭ شيلىۆزەك اۋىلىنا قاراستى اقتاس دەگەن جەردەگى جارتاسقا ويىلعان ارقار, قۇلجا, بۇعى-مارال, جىلقى, كۈن مەن اي, ەيەل زاتىنىڭ جىنىس مۈشەسى, بەلگىسىز تاڭبانىڭ سۋرەتى دە ادامدى قىزىقتىرماي قويمايدى.

قحر, موڭعۇلكۈرە اۋدانى.

موڭعولكۈرە اۋدانىنىڭ اعاياز جارتاس سۋرەتى اعاياز ۆزەنىنىڭ وڭتۈستىك جاعاسىندا, ۇزىندىعى 3,47م, ەنى 2,36 م كەلەتىن 80 م بيىكتىكتەگى دەۋ تاستىڭ بەتىنە ويىلعان. سۋرەتتىڭ بەتى تەگىس ەرى جىلتىر. سۋرەتتە سول قولىنا دومالاق, سوپاقشا زات ۇستاعان, وڭ قولىندا گۈلى بار بۋددا مۈريتىنىڭ سۋرەتىنىڭ جانىنا بىرقاتار كۆنە موڭعول جازۋىمەن تيبەت جازۋى جازىلعان. ادام سۋرەتىنىڭ اينالاسىندا ارقار-قۇلجا, تاۋ ەشكى, تاسباقا, گۈل, شۆپتەردىڭ سۋرەتى بار. بۇل جازۋلار مەن ادام سۋرەتى موڭعول دەۋىرىنە تەۋەلدى بولسا كەرەك. ال جانۋارلار مەن ۆسىمدىكتەر ەجەلگى كۆشپەندى حالىقتىڭ ەسكەرتكىشى.

 

جىرىنتاي جارتاس سۋرەتى.
قحر, نىلقى اۋدانى.

 

نىلقى اۋدانىنڭ جىرىنتاي مال فەرماسىنىڭ جوعارى جاعىنداعى قاس ۆزەنىنىڭ جاعاسىنداعى تاسقا تاۋ ەشكى, بۇعى, مارال, قاسقىردىڭ سۋرەتى تۈسىرىلگەن. تەكەس قالاشىعىنىڭ شعىسىنداعى 16 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قارا ۈڭگىر تاۋىنىڭ تەرىستىك بەتكەيىندەگى تاسقا بۇعى, ارقار-قۇلجا, بۆرى, تاعى دا باسقا دجانۋارلاردىڭ بەينەسى سالىنعان. جانىندا موڭعول جازۋى بار. زەرتتەۋشىلەر, جازۋ كەيىن جازالعان دەيتىن قورتىندىدا.
«بىز دە سىزدەي بولعانبىز, سىز دە بىزدەي بولارسىز» دەپ جازىلعان ەكەن قازاق دالاسىنداعى بىر تاس سىمباتقا ەسكى تۈركى جازۋىمەن. قاداۋ-قاداۋ سىنتاستار قيلى-قيلى تاريحتى باستان كەشىرىپ, حالقىمىزدىڭ بەينەتىن دە, زەينەتىن دە تەل ەمىپ, تىرشىلىك تىنىسىنا كۋە بولعانداي.
ىلە ۆڭىرىندەگى سىنتاستار كۆبىنەسە ەكى تۈرلى بولىپ كەلەدى. ونىڭ بىرى, مۈسىن تاس (ياعني سىنتاس), ەندى بىرى, بالبالدار, ياعني, جەڭىل قىرنالىپ, كۆبىنەسە قىرناماي دۆرەكى قالپىندا تۇرعىزا سالعان باعانا تاستار. بۇل سىنتاستار بىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى 6, 8 عاسىرلارعا دەيىنگى ارالىقتا ىلە القابىن مەكەندەگەن تۈرلى تايپادان قالعان مۇرا. تۈرىك قاعاناتى تۇسىندا بۇنداي تاس ەسكەرتكىش جۇرتقا, اتاپ ايتقاندا, ۆلىكتى ارۋلاعان جەرگە ورناتاتىن بولعان. ولار الدىمەن ۆلىكتى ارۋلاعان جەرگە تۆرت بۇرىشتى تاس قورشاۋ جاساپ, ۆلگەن ادامنىڭ تىرى كەزىندە مىنگەن اتىن, ايىل-تۇرمانىن, قۇرباندىققا سويعان مالدىڭ سۈيەگىن كۆمىپ, قورشاۋدىڭ شىعىس ىرگەسىنە بەتىن, شىعىسقا قاراي مۈسىن تاس, ونىڭ الدىنا شىعىسقا قاراي باعانا تاس ورناتاتىن بولعان. بۇل ۆلگەن ادامعا قۇرمەت كۆرسەتىپ, ەسكەرتكىش ورناتۋدىڭ بىر تۈرى. باعانا تاستىڭ تىزبەگى نەعۇرلىم كۆپ بولسا, ۆلگەن ادامىنىڭ قاۋىم ىشىندەگى بەدەلىنىڭ سولعۇرلىم جوعارى بولعانىن مەڭزەيدى. ەندى بىر ايتۋعا قاراعاندا, سىنتاستىڭ سانى ەسكەرتكىش وتىرعىزۋعا قاتىسقان تايپا, ۇلىس, رۋدىڭ سانىن مەڭزەيدى. سەبەبى, ول كەزدە قاۋىم جوراسى بويىنشا, ەربىر رۋ باسى تايپا كۆسەمى بىردەن بالبالتاس ەكەلىپ ورناتاتىن دەلىنەدى. تانىم بويىنشا, بۇل دۈنيەدە باعىنعان تايپالار و دۈنيەدە دە قىزمەت ەتەدى دەپ سەنگەن.
ىلەدە ۆڭىرىندەگى سىنتاستار نەگىزىنەن تەكەس, موڭعولكۈرە, كۈنەس, قورعاس, توعىزتاراۋ اۋداندارىندا كۆبىرەك كەزدەسەدى.
تەكس اۋدانىنداعى سىنتاستار ۈلكەن قۇتاي, قاراعاندى, قاپسالاڭ, كۆكتەرەك. شولاقتەرەك, شاعانساي, اقتاسى, قوبى سيياقتى شۆبى شۈيگىن, سۋى مول جايلاۋلارعا ورىن تەپكەن.
موڭعولكۈرە اۋدانىنداعى سىنتاستار شاتى, كىشى قوناقاي, كۆپىرتى, اقسۋ, اقاياز, كۆكتاقىر قويناۋلارىنا تارالعان.
كۈنەس اۋدانىندا تاڭجارىق پەن ەشىمنىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلعان باقشادا ەكى سىنتاس تۇر. ونىڭ بىرى ەركەك, ەندى بىرى ەيەل ادامنىڭ مۈسىنى.
قورعاس اۋدانىنىڭ كىشى مازار, تەرەكتى, ساربۇلاق ۆڭىرىندە ەيەل بەينسىندەگى سىنتاستار ساقتالعان.
ىلە ۆڭىرى ساق قورعاندارى مەن ۈيسىن قابىرلەرىنىڭ دە جيى شوعىرلانعان مەكەنى سانالادى. 1988 جىلعى تەسكەرۋ نەتيجەسىنە, ىلە ۆڭىرىندە ۈلكەندى-كىشىلى 10 مىڭنان استام ۈيسىن قابىرى بار ەكەن. بۇلاردىڭ كۆپ ساندىسى 3-5 تۆبە بىر جەلى نەمەسە 10-20 تۆبە بىر جەلى بولىپ شوعىرلانادى. ۆكىنىشكە قاراي, ىلە ۆڭىرىندەگى ەگىن شارۋاشىلىعىڭ ۆركەندەۋى, تىڭ جەرلەردىڭ كۆپتەپ اشىلۋىنا وراي, مۇنداي تۆبەلەردىڭ كۆبى تەگىستەلىپ, بۈلىنىپ, بۇزىلدى. ۈيسىن تۆبەلەرى نەگىزىنەن قاس, كۈنەس, تەكەس ۆڭىرىنە شوعىرلانعان. مەيلى قاي جەردەگى تۆبەلەر بولسىن تۈستىكتەن تەرىستىككە قاراي بىر سىزىقتىڭ بويىمەن تۇزۋ ورنالاستىرىلعان. جەرگىلىكتى حالىق بۇل تۆبەلەردىڭ سانىنا قاراي جەر اتتارىن دا «بەستۆبە», «قوستۆبە», «جالعىزتۆبە», «ۈشتۆبە», «بەس دۆڭ» دەگەن اتتارمەن اتاپ العان. وسىنداي تۆبەلەردىڭ ەڭ ۈلكەنى كۈنەس اۋدانىنا ورنالاسقان. جالپى سان جاعىنان كەلەر بولساق, نىلقى اۋدانىندا 1700, توعىزتاراۋ اۋدانىندا 2000, تەكەس اڭعارىندا 1500, مۇڭعولكۈرە القابىندا 1500, كۈنەستە 2000-نان استام تۆبە بار.

قحر, كۈنەس اۋدانى.

بۇل تۆبەلەردىڭ بەرىن ۈيسىن زيراتى دەۋدەن اۋلاقپىز. ۆيتكەنى, ەر ۆڭىردەگى تۆبەلەردىڭ ۆزىندىك دارالىعى, پارقى, ۇقساماستىعى بار. ايتالىق, توعىزتاراۋداعى زيراتتاردىڭ سىرتى ۇساق مالتا تاستارمەن كۆمكەرىلسە, موڭعۇلكۈرەدەگى تۆبەلەر توعان سيياقتى ويىقپەن قورشالعان. قۇلجا اۋدانىنىڭ تۇراسۋ جايلاۋىنداعى جالعىز قاراعاي (ەسەت نايمانباەۋ جەرلەنگەن جەر) دەگەن جەردەگى ۈيسىن زيراتىنىڭ بىتىمى بۆلەك. تۆبەنىڭ تۆڭىرەگى مالتا تاسپەن قورشالىپ, ونىڭ سىرتى توعانشا ويىقپەن قورشالعان. موڭعولكۈرە شاتى ۆڭىرىندەگى زيراتتار تىك ۋرا فورماسىندا قازىلعان. سۈيەك سالىنعان قاپتاما ساندىقتىڭ سىرتىنا تاس جەنە اعاش كۆمىرى تىزىلگەن. تاعى بىر زيراتتان تابىلعان ۆلىك ساندىعىنىڭ تۆرت جاعىنا كەدىمگى سىرماق تىگىلگەن.
قالا مەدەنيەتىنىڭ ىزى ىلە ۆڭىرىندە دە سايراپ جاتىر. ايتالىق, مۇڭعولكۈرە اۋدانىنىڭ شاتى قىرعىز اۋتونومييالى اۋىلىنا قاراستى شاتى ۆزەنى اڭعارىندا ەجەلگى قالا قورعانىنىڭ جۈلگەسى جاتىر. قالانىڭ ۆزەنگە قاراعان كۈن شىعىس جاعىنا قورعان سوعىلىپ, جيەگى تاسپەن بەكىتىلگەن. باسقا تۇستارىندا دا سوعىلعان قورعاننىڭ ىزى بىلىنىپ جاتىر. جالپى, اۋماعى 10 گەكتارعا تاياۋ جەرگە سوعىلعان قالانىڭ ەسكى جۇرتىنان جەرگىلىكتى تۇرعىندار تۈرلى تۈستى بوياۋمەن بويالىپ, كۈيدىرىلگەن كىرپىش سىنىقتارىن جيى تاۋىپ الادى. بۇل قالا ىلە ۆڭىرى, تىپتى قازاق دالاسىنداعى ۇزاق تاريحقا يە قالا ورنى سانالادى. بىر كەزدە زەرتتەۋشىلەر بۇل قالا ورنى ۈيسىن پاتشالىعىنىڭ ورتالىعى شىعۋ قالاسى بولۋى مۈمكىن دەگەن بولجامعا كەلىپ, بىرنەشە رەت زەردەلۋ جۈرگىزگەن سوڭ, ول قالا ەمەستىگىن بىردەن تۇراقتاندىردى. دەگەنمەن دە, قالانىڭ ورنالاسۋىنا قاراعاندا ول ەجەلگى «جىبەك جولىنىڭ» بويىنداعى ماڭىزدى ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ بىرى بولعانىن كۆرسەتەدى. ۆيتكەنى, ول تەكەس ۆزەنى ساعاسىنداعى مۇزارت اسۋىنىڭ جازىعىنا ورنالاسقان. باتىسى ىستىقكۆل, شۋ ۆزەنى اڭعارىمەن, تۈستىگى مۇزارات اسۋىمەن, سولتۈستىك شىعىسى ىلە ۆزەنىنىڭ سولتۈستىگىندەگى قويلىق قالا ورىنمەن تۇتاسادى. سونداي-اق, تەكەس ۆزەنىن جاعالاپ, كۈنەسكە ۆتىپ, نارات اسۋى ارقىلى تۇرپانعا بارۋعا بولادى. كەزىندە كۈشلىك حان جەتىسۋدا شىڭعىسحان ەسكەرىنەن جەڭىلىسكە ۇشىراعاننان كەيىن وسى شاتى قالاسى, ودان كۈنەس ۆزەنىن بويلاپ, نارات اسۋى ارقىلى تۇرپانعا جەتكەن دەلىنەتىن دەرەك تە بار.
شاتى قالاسىنان شىعىس تەرىستىكتە, قازىرگى قۇلجا اۋدانىنىڭ تۇرپانيۇزى اۋىلىنىڭ تۇسىندا تاعى بىر قالا ورنى بار. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ونى ەجەلگى قويلىق قالاسى دەپ اتايدى. بۇل قالا اتاۋى تاريحي دەرەكتەردە «كۈنگىس», «كۈنگىت», «ايجارىق» قالالارى دەپ تە اتالىپ جۈر. قازاق دالاسىندا ەكى قويلىق قالاسى بار. بىرى وسى, ەندى بىرى قازاقستاننىڭ سارقان اۋدانىنىڭ جەرىندە ورنالاسقان قويلىق قالاسى. الايدا, بۇل قويلىق قالاسى كەزىندە باتىس تۈرىك قاعاناتىنىڭ قوسالقى ورداسى بولعان قالا. بۇل قالا ەجەلگى قىتاي (جوڭگو) جازبالارىندا جازىلعان. الايدا, قازىر ونىڭ ورنىن شۆپ باسىپ, تەك قالا قورعاندارىنىڭ جۈلگەسى عانا جاتىر. بۇل قالا شىعىستا جەمسارى, باتىستا سوياپ قالاسىن جالعاستىرىپ تۇرعان ساۋدا ورتالىعى بولۋىمەن دە تاريحي جازبالارعا ەنگەن.
ورتا عاسىردان بەرى بىرنەشە حاندىقتىڭ استاناسى بولعان المالىلىق قالاسىنىڭ جۋرناعى قازىرگى قورعاس اۋدانىنىڭ شىعىس سولتۈستىگىندە 15 شاقىرىم جەردە جاتىر. سولتۈستىگى كەگەن تاۋىنىڭ وڭتۈستىك بۆكتەرىنە, وڭتۈستىگى كەگەن سايىنا, شعىسى تۇعلىق تەمىر مازارىنا, باتىسى قاراويعا دەيىن سوزىلادى. المالىق قالاسى جىبەك جولىن بويلاي كەرۋەن تارتقان ساۋدەگەرلەردىڭ زات الماساتىن ۈلكەن ورتالىعى بولعانى انىق. قىتاي (جوڭگو) جەنە شەتەل تاريحي ماتەريالدارىندا المالىق قالاسى كۆپ جازىلعان. بۇل قالاعا ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جۈرگىزگەندە كۆپتەگەن التىن اقشا,كۈمىس تەڭگە, باقىر اقشا, تاس ويما, فارفور ىدىستار, ىدىس-اياقتار تابىلعان. بۇل اقشالاردىڭ كۆبى 1350 جىلدارى قۇيىلعان دەلىنەدى.
شاپشال اۋدانىنىڭ قاينۇق اۋىلى دەپ اتالاتىن جەردە ەجەلگى قاينۇق قالاسىنىڭ جۇرتى بار. قالا قورعانىنىڭ شىعىسى, باتىسى جەنە سولتۈستىگى تۈگەلدەي ورمانمەن قورشالعان. بۇل قالا المالىلىق قالاسىمەن بىر ۋاقىتتا سالىنىپ, بىر ۋاقىتتا كۈيرەگەن. كەيىن جوڭعارلار ىلە ۆڭىرىن جاۋلاپ العاندا ولاردىڭ ساياسي, ەكىمشىلىك ورتالىقتارىنىڭ بىرى بولعانى بەلگىلى.
قازاقتىڭ كۆرنەكتى جازۋشىسى ىليياس ەسەنبەرلين «التىن وردا» رومانىندا: «جەنىبەك حاننىڭ تۇسى – وسى تۈركى تىلدەس كۆنە جۇرتتاردىڭ شىعىس ەلدەرىنىڭ مەدەنيەتىنە, ەسىرەسە اراب, فارسى مەدەنيەتىنە جاقىنداي تۈسكەن كەزى ەدى. كەشەگى كۆشپەلى ەلدەردىڭ بەكزادالارى, تۇرعىن ەلدىڭ اقسۈيەكتەرى تەرىزدى, كۇر عانا حات تانىپ كويمادى, الدىڭعى قاتارلى شىعىس ەلدەرى تۋدىرعان عىلىمدارمەن دە شۇعىلدانا باستادى. كۆپتەگەن مەشىت, مەدرەسەلەر تۇرعىزىلدى. بۇل مەدرەسە مەشىتتەرگە, بالالاردى وكىتۋعا, كۆشپەندىلەرگە مۇسىلمان دىنىن كەڭىنەن تاراتۋعا دەشتى قىپشاققا, ەدىل-جايىق جاعاسىنا مىسىر, شام, جەزيرا, ديياربەكەر, رۋم, فارسى, باعداتتاردان قوجا-مولدالار مەن وقىمىستىلار جينالدى. دەشتى قىپشاق جۇرتى دا بۇل ەلدەرگە عىلىم-بىلىم الۋعا ۆز بالالارىن جىبەردى. مىنە, وسىنداي ەدىل-جايىقتىڭ ۆزگە جۇرتپەن تەك قانا جاۋىنگەرلىگى عانا ەمەس, مەدەنيەتى دە قاتار تۈسسىن دەپ, اعارتۋ, ۆنەر-بىلىمگە ەلىكتەۋ ساياساتىن كەڭ جۈرگىزگەنى ۈشىن جەنىبەكتى قىپشاق, نوعايلى ەلدەرى ەز جەنىبەك, دانىشپان جەنىبەك دەپ اتادى», – دەپ جازادى. بۇل ۈردىس قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامداس بۆلىگى بولعان ىلە ۆڭىرىندە دە شۋاعىن شاشتى.
        ماتەريالدى اۋتوردىڭ «كۇنەس تاريحي ماتەريالدارى» اتتى كۆپتومدىقتاعى ماتەريالدارى مەن قولجازبالارى نەگىزىندە كيريلشەگە تۈسىرىپ, رەتتەپ ۇسىنعان قاجەت انداس.
انداس وماراقىنۇلى
Abai.kz


https://abai.kz/post/123725
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
«تاريح تالعارىندا/ا. وماراقىن «تاريحي زەتررەۋلەر مەن ەسسە, ساقالالار)-ى توم. تالدىقورعان. «وفسەت» باسپاحاناسى. 2022. -320 بەت.

انداس وماراقىننىڭ زەكتى جارتاس سۋرەتتەرىن سۋرەتكە تۈسىرىپ, ساقتاعان نۇسقاسى.

 

زەكتى قىزىلقورىم جارتاس سۋرەتىندەگى ەسكى تۈرىك دەۋىرىنەن قالعان جازبا.
قحر, كۈنەس اۋدانى.

تالدىقورعان قالاسى

Post Views: 34
Ешкіөлмес жартас суреттері
جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى

ەشكىولمەس جارتاس سۋرەتتەرى

August 31, 2026
Алтайдай, жер қайда?
جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى

التايداي، جەر قايدا؟

March 19, 2026
Жартас суреттерінің жаңа шоғыры анықталды
جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى

جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ جاڭا شوعىرى انىقتالدى

February 13, 2025
ЫРҒАЙЛЫ  САЙ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІ
جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى

ىرعايلى ساي جارتاس سۋرەتتەرى

May 30, 2025
جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى

وسپان سازىنداعى جارتاس سۋرەتتەرى

February 16, 2025
ТАЛДЫ  ЖАРТАС СУРЕТТЕРІ
جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى

تالدى جارتاس سۋرەتتەرى

May 30, 2025
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz