Tabiǵatty súietinder, ekstremaldar, ólketanushylar, naturalister, alьpinister úshin tabylmaityn tańǵajaiyp jer. Demaluǵa kelgen qonaqtar Budda artefaktin, Búrqanbúlaq sarqyramasyn, Áulie tasty, tańǵajaiyp jaiylymdy kórip, taza tabiǵatta tynystap qaitady. Osy arada keremet bir tynyshtyq, ásemdik pen úilesimdilik ornaǵan. Taular alysqa qol sozyp, alyp aǵashtar tizilip, dalanyń kók shalǵyny jaiqalyp túr. Myńjyldyq, tipti odan da arydaǵy tabiǵat syryn tamyrynan júlynyp, súlap jatqan qart qaraǵailardan úǵynasyz. Jalama jartasqa jańǵyryqqan dybystar men sarqyrap aqqan ózen gúrilinen qúlaǵyń túnady.
Búrqanbúlaq sarqyramasy Taldyqorǵan qalasynan 100, Tekeli qalasynan 55 shaqyrym jerdegi Jońǵar Alatauynyń asa bir shúraily jeri Qora ózeniniń shatqalyna ornalasqan. Alaida, oǵan jetu úshin kútpegen qiyndyqty bastan ótkeretinińiz anyq. Negizinde, Búrqanbúlaq sarqyramasyna baratyn eki jol bar. Tekeli qalasy arqyly ótetin kúre jolmen júrseńiz, boiyna tarih belgisin jinaǵan alyp qara tasty kóresiz. Tasta beinelengen dúnieler Budda dinine qatysty dep paiymdauǵa ábden bolady. Arheologterdiń jazyp qaldyrǵan derekterinde tastaǵy tańba orta ǵasyrdan qalǵan jádiger dep esepteledi. Úlken tastyń jyltyr, ózenge qaraǵan betinde eskiden qalǵan syzbalardyń izi áli de kózge kórinip túr. Tastyń biik tóbesinde su qaǵy túratyndai qazan shúńqyr bar. Onda únemi su tolyp túrady. Alaida, búl baǵyttyń joly jer kóshkini saldarynan búlinip, júruge kelmei qalǵan.
Ekinshi baǵyt – Qapal ainalyp, Qyzyljar asuy arqyly baratyn kedir-búdyry kóp jol. Tek jol talǵamaityn kólik bolmasa, asudan asu múmkin emes. Búryndary Kóksu ózeninen ótetin kópir bolmaǵan kezde, malshylar maldy jailauǵa osy asu arqyly aidaǵan. Juyrda ólketanushylar men geograftar jáne tarihi-mádeni múrany qorǵaushylar búl asuda 300 jyl búryn qazaq-jońǵar arasyndaǵy Qyzyljar shaiqasy bolǵanyn anyqtap, belgi qoidy. Qora shatqalynan órlei kelgen jaudy 100 sarbaz osy jerden bir jeti ótkizbei ústap túrypty. Asudyń joly qorǵanystyq shaiqas júrgizuge qolaily ekeni kórinip túr.

Qora shatqalynda talai ǵalymdar men oqymystylar zertteu júmysyn júrgizgen. Orystyń belgili biologi V. SHitnikov 1908 jyly osy jerden álemniń esh jerinde kezdespeitin baqa balyqty (tritondy) tapqan. Búl balyqtyń emdik qasieti erekshe. Onyń keptirilgen úntaǵy synyqqa myń da bir em. Biologtiń «Jetisudyń januarlar dúniesi» atty eńbeginde múnda qústardyń 465-470, sútqorektilerdiń 115-120 túri bar ekeni aitylǵan. Ainala san túrli shópke toly, kóbisi – dárilik shópter. Men shaishóp, adyraspan, izen, kókpek, tańqurai, búldirgen, taujuasy, qalaqai siyaqty 30-ǵa tarta shópti biledi ekenmin.
Qora shatqalynyń kúngei betindegi jalama jartastardy tútas bir galereya dersiń. Qaz-qatar tizilgen qaraǵaily alqap pen kókorai shalǵynǵa aunap, taza auamen tynys alyp, saraiyń ashylady. Qystaǵy qar kóshkini sai taǵanyna túsip, qalyń múzdyq qalyptastyrǵan. Qaratal ózeni múzdyqtyń astynan aǵyp shyǵyp jatyr. Jergilikti júrt ony «Múz kópir» dep ataidy eken. Múz kópir shatqaldyń ár túsynan kezdesedi. Tau salqyn bolǵandyqtan siresken múz jaz boiy erimeidi.
Qajet Andas,
«Q-Andas» aqparat agenttigi.
Derekkóz: ÓTKENI EREN, KELESHEGI KENEN ERKIN/(Tarihi-tanymdyq kitap)
/Q. Andas/ Taldyqorǵan. «Ofset» baspahanasy, 2023. – 320 bet
ISBN 978-6017646-45-5











