Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

قاراتال القابىنداعى وزەندەر

admin
2026/08/12
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
0
Қаратал алқабындағы өзендер

قاراتال وزەنى – جوڭعار الاتاۋىنداعى مۇزدىقتاردان باستاۋ الاتىن وزەن. تاۋدان اققان تەكەلى، قورا، شاجا وزەندەرىنىڭ قوسىلۋىنان پايدا بولعان. جالپى ۇزىندىعى – 390 شاقىرىم. سۋ باسسەينىنىڭ كولەمى – 19،1 مىڭ شارشى شاقىرىم. العاشقى 160 شاقىرىمى تاۋدىڭ ىشىمەن اقسا، كەيىن سارىەسىك-اتىراۋ، جامانقۇم، بەستاس قۇمىنا ءوتىپ، بالقاش جازىعىنا كەلىپ جايىلادى. قاراتالعا كوكسۋ، بىجى، قارا، تەرەكتى، لابا، بالىقتى، مۇكىر سىندى وزەندەر كەلىپ قۇيادى. اراسىنداعى ەڭ ۇلكەنى – كوكسۋ.

قاراتال – اساۋ وزەندەردىڭ ءبىرى. كوكتەم مەن جازدا جاۋىن-شاشىن كوبەيسە، ارناسىنان اسىپ كەتەدى. ونىڭ ۇستىنە، قۇمدى، تاقىرمەن اققان جەرى بوساڭ، جاعاسىن لەزدە جايىپ كەتەدى. وزەن جەلتوقساندا قاتىپ، ناۋرىزدا ەريدى.

قاراتال – بالقاشقا قۇياتىن ەكىنشى ءىرى وزەن (ءبىرىنشىسى – ىلە). وزەن بويىندا بىرقازان، ۇيرەك، شاعالا، قۇتان سىندى قۇستار مەكەندەيدى. سۋى تازا، ىشۋگە جارامدى. ماڭايىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ بارلىعى وسى قاراتالدان سۋ الىپ وتىر. سۋ كۇز ايلارىندا تارتىلىپ، قازان ايىنا قاراي ءتىپتى تاياز بولىپ كەتەدى.

كەزىندە قاراتالدىڭ بالقاشقا قۇيار تۇسى بەس ارنامەن كەلىپ قوسىلعان. قازىر تەك ءبىر ارنامەن عانا سۋ كەلەدى. اقتوبە قۇمىمەن كەلىپ، كولگە قۇياتىن تاعى ءبىر ساعاسى بولعان. الايدا ونىڭ بارلىعى كوكونىس شارۋاشىلىعى قولعا الىنعان كەزدە تارتىلىپ كەتكەن.

قاراتال وزەنىنىڭ قازاق تاريحىنداعى ماڭىزى ەرەكشە. قازاق حاندىعى العاش جەتىسۋ جەرىندە قۇرىلعانى بەلگىلى. دەمەك، العاشقى قازاق رۋلارى دا ءدال وسى وزەن بويىندا قونىستانىپ، وردا كوتەرگەن. قاراتالدىڭ بويىنداعى شاتقالداردا ساق پەن كونە تۇركى كەزەڭىندە قاشالعان پەتروگليفتەر ساقتالىپ قالعان. شامامەن، قولا داۋىرىندە قاشالعان.

تۇڭعىش رەت قاراتال وزەنى قادىرعالي جالايىردىڭ دەرەگىندە 1364–1376 جىلدارداعى وقيعالارمەن بايلانىستى ايتىلادى. بۇل كەزدە جەتىسۋ جەرى اق وردانىڭ قۇرامىندا بولعان. بۇدان بولەك، مۋين اد-دين ءناتانزيدىڭ «انونيم يسكاندەرا» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە كورىنىس تابادى. 1490 جىلى ءامىر تەمىر اسكەرى ىلە، قاراتال بەتكەيلەرىمەن، ىشكى قاراتال، ىشكى بوشنا ارقىلى موعولستان جەرلەرىنە باسىپ كىرگەنى جايلى دا دەرەكتەر بار. مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىندە قاراتال وزەنىن موعولستاننىڭ سولتۇستىك شەكاراسى رەتىندە كوكشە تەڭىز، ياعني بالقاش كولىمەن بىرگە اتاپ كورسەتكەن. اتالمىش ەڭبەكتە قاسىم حان بۇرىندىق حاننان ءبولىنىپ كەتكەن سوڭ قاراتال وزەنى بويىن قىستاعانى جازىلعان.

قاراتال – اعاشى قالىڭ بەتكەي، اعاشى مول بوكتەر دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.

قورا وزەنى – باستاۋىن جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ مۇزدىقتارىنان الادى دا، مىڭشۇڭقىر جوتاسىنىڭ وڭتۇستىك باۋرايىمەن اعىپ ءوتىپ، قاراتال وزەنىنە وڭ جاعىنان قۇيادى. وزەنگە ورتا اعىسىندا بىرنەشە شاعىن سالالار قوسىلادى. ۇزىندىعى – 90 شاقىرىم. ارناسى تىك، تار شاتقالدى. قار، مۇزدىق سۋلارىمەن تولىعادى.

بۇرقان سالاسى بويىنداعى قۇلاماسۋ (سارقىراما) تۇبىندە جاتقان «اۋليەتاستى» جەرگىلىكتى حالىق قاسيەتتى سانايدى. وزەندە ۇساق بالىقتار بار.

شاجا وزەنى – مىڭ سان بۇلاقتاردان ورىلگەن شاجا وزەنى ءموپ-ءمولدىر. تۇبىندەگى مايدا قۇمنىڭ اراسىنان جىلتىراپ، كۇن كوزىنە شاعىلىسىپ، جالت-جۇلت ەتىپ ۇپ-ۇساق التىن قابىرشاقتار كورىنىپ جاتادى. ەرىكسىز ەڭكەيىپ، قۇممەن بىرگە ۋىستاپ الىپ قارايسىڭ. جۇپ-جۇقا، ءبيتتىڭ قابىعىنداي عانا. سويتسە دە ونى قايتىپ سۋعا تاستاۋعا قيمايسىڭ. وزىڭمەن بىرگە الىپ كەتكىڭ كەلەدى. ويتكەنى ول – التىن عوي!..

تەكەلىنىڭ ءبىر تۇرعىنى ايتادى:

«باياعىدا ءبىزدىڭ بابالارىمىز جاڭا سويىلعان مالدىڭ تەرىسىن وسى وزەننىڭ باس جاعىنا لاقتىرىپ، سوناۋ تومەنگى جاقتان توسىپ الادى ەكەن. اساۋ وزەن الگى تەرىنى دومالاتىپ، تاستان-تاسقا سوققىلاپ، ۇمار-جۇمار ەتىپ اكەلەتىن كورىنەدى. ال سودان سوڭ سۋىن سورعىتىپ، كۇنگە كەپتىرىپ، قۇمىن قاققان كەزدە ءبيتتىڭ قابىعىنداي ۇپ-ۇساق التىن قابىرشاقتار جالتىراپ، جۇنگە ءىلىنىپ قالاتىنعا ۇقسايدى».

سارىبۇلاق وزەنى – ەركىن اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى وزەن. باسى المالى سايىنان باستالىپ، قاراتال وزەنىنە قۇيادى. وزەننىڭ ەكى جاعالاۋىنداعى ەل اۋىل جانە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. كەزىندە اتتىعا جول بەرمەگەن وزەننىڭ بۇگىندە سۋى ازايىپ، ارناسى تارتىلىپ بارادى.

وزەننىڭ بويىندا سارىبۇلاق اۋىلى بار. سارىبۇلاق اۋىلىندا باراق باتىر توبەسى بار. رۋى بەلگىسىز بىرەۋ جايناق باتىرمەن جەكپە-جەك ايقاسىندا مەرت بولادى. باراق باتىردىڭ شەشەسى:

«مەنىڭ بالامدى ولتىرگەن قانداي ادام ەكەن؟» – دەپ ىزدەپ كەلىپ، جايناق باتىرمەن كەزدەسىپ، شاپالاقپەن ۇرعان كەزدە باتىر ءبىر تىزەرلەپ وتىرعان كورىنەدى.

سوندا اناسى:

«ناعىز باتىردىڭ قولىنان قازا بولعان ەكەن»، – دەگەن ەكەن.

قاجەت انداس، «قازاق ادەبيەتى» گازەتى.

قاجەت انداس،

«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى.

دەرەككوز: وتكەنى ەرەن، كەلەشەگى كەنەن ەركىن/(تاريحي-تانىمدىق كىتاپ)

/ق. انداس/ تالدىقورعان. «وفسەت» باسپاحاناسى، 2023. – 320 بەت

ISBN 978-6017646-45-5

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 23
Қора шатқалы
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

قورا شاتقالى

August 5, 2026
Дауылбай тауы
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

داۋىلباي تاۋى

August 4, 2026
Мүнидың зираты
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

ءمۇنيدىڭ زيراتى

February 2, 2026
Мұзарт асуы
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

مۇزارت اسۋى

December 1, 2025
Сөк сұлтан Абылайханұлы
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

سوك سۇلتان ابىلايحانۇلى

November 28, 2025
Хангелдіұлы Бейсен би
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

حانگەلدىۇلى بەيسەن بي

November 20, 2025
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz