«Қылжар шайқасынан Нылқы көтерілісіне дейін» кітабы XVIII–XIX ғасырлардағы Жетісу мен Іле өңірінің саяси, рухани және мәдени тарихына ықпал еткен тұлғалар туралы кешенді тарихи зерттеулерді қамтиды. Құдайназар батырдың жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі ерлігі, мәмілегерлігі және ұрпақтарының ағартушылық, дін, мәдениет, білім, өлкетану салаларындағы қызметі кітаптың негізгі арқауы болып табылады. Қызылжар шайқасынан бастау алған елдік бірлік идеясының кейінгі дәуірлерде жалғасуын да зерттейді.
Еңбек деректік тұрғыдан – ауызша тарих, шежірелік мәліметтер, архивтік құжаттар және фольклорлық мұраларға сүйенеді. Сондықтан кітап Жетісу өңіріндегі тарихи тұлғаларды зерделейтін құнды танымдық зерттеу болып табылады.
Кітапта Қызылжар шайқасынан басталып, Іле өңіріндегі көші-қон, елдік тұрақтылық, билер институты, мәмілегерлік дәстүр, ағартушылық кезеңнің өрістеуі кеңінен қамтылған. Архив деректері, ауызша шежіре, жер атаулары, тарихи аңыздар ғылыми талдаумен ұштасып, өңірдің тарихи өрнегін айқын көрсетеді. Еңбекте Құдайназар батыр, Гүлайым Құдайназарқызы, Есенкелді би, Солтанкелді мырза, Қоңырбай батыр, Сыбанбай би, Шағырай әулие, Едіге батыр және зерттеуші Андас Омарақынның өмірі мен қызметі ғылыми талдаумен берілген.
Құдайназар батырдың мұрасы – тек ерлік тарихы емес, елдік идеяның өзегі. Оның ұрпақтарының даналығы, әділ билігі, рухани қызметі бүгінгі тәуелсіз Қазақстан қоғамына өнеге боларлық мәдени-тарихи сабақтастықтың үлгісі.
Бұл еңбек – өткенді танып, келер ұрпаққа аманат етуге бағытталған рухани мұра. Құдайназар әулетінің тарихы – Жетісу өркениетінің ажырамас бөлігі, елдік сананы жаңғырту жолындағы маңызды тарихи-мәдени капиталы.
Қызылжар шайқасының баспасөздегі көрінісі
Қазақ халқының ұлт-азаттық жолындағы күрестер тарихында Қызылжар шайқасы (1698 ж.) ерекше орын алады. Бұл шайқас – Жетісу өңіріндегі Құдайназар батыр Тәңірбердіұлы мен оның қызы Гүлайым бастаған жүз сарбаздың жоңғар шапқыншылығына қарсы ерлікпен қаза тапқан тарихи оқиғасы. Алайда, ұзақ жылдар бойы бұл ерлік кеңестік идеология тұсында ұмыт қалдырылып, ел жадында тек ауызша аңыз түрінде сақталды. Тәуелсіздік жылдарынан кейін ғана Қызылжар шайқасы туралы мәліметтер жергілікті және республикалық басылымдарда кеңінен жазыла бастады.
2022–2024 жылдары облыстық және республикалық БАҚ беттерінде Қызылжар шайқасы тақырыбы белсенділікпен жазылды. «Огни Алатау» газетінде жарық көрген мақалада былай делінеді: «Тарихшылар мен өлкетанушылар шайқас орнын тапты, карталарда белгіледі. Құдайназар ұрпақтары тарихи әділдікті қалпына келтіру жолында ауқымды жұмыс атқарды». Бұл материалда зерттеушілер Қазақстан бойынша «Қызылжар» атауымен 24 жер бар екенін анықтап, нақты тарихи Қызылжар – Ақсу ауданының Қапал шатқалындағы асу екенін дәлелдегені айтылды.
БАҚ-та жарияланған ресми ақпараттарда Жетісу облыстық тарихи-мәдени мұраны қорғау орталығының директоры Ғалымжан Оспанов: «Қызылжар шайқасы мен Құдайназар батыр мен Гүлайымның жерленген жерін өңірдің қасиетті нысандары қатарына енгізу жоспарланып отыр» — деп мәлімдеді. Бұл сөздер ұлттық бұқаралық ақпарат құралдары арқылы Қызылжар шайқасын ресми тарихи нысан ретінде мойындатудың алғашқы қадамы болды.
Аймақтық медиалар мен өлкетанушылардың мақалаларында Құдайназар батыр мен Гүлайымның ерлігі қазақ қыздарының ел қорғаудағы символы ретінде насихатталды. Мақалаларда жиі айтылған басты идея: «Гүлайым – Тұмар ханшадан кейінгі қазақ әйелдерінің ерлік дәстүрін жалғастырған тұлға. Оның ерлігі бүгінгі Алия мен Мәншүктің рухани ізбасары». Бұл бағыттағы жарияланымдар қазақ әйелдерінің батырлық болмысын жаңаша пайымдауға ықпал етті.
2022 жылы Ақсу ауданы, Қапал ауылында «Құдайназар батыр бастаған 100 сарбаздың тарихи рөлі» атты ғылыми-танымдық конференция өткізілді. Оның материалдары кейін жергілікті баспасөзде, соның ішінде «Jetisu Media» мен «Жетісу» газеттерінде жарияланып, Қызылжар шайқасының тарихи маңызын халыққа кеңінен танытты. Конференцияда Құдайназар батырдың ұрпағы Имаш Әбдірахманұлы: «Қазір Құдайназар батырдың ұрпақтары 150 мыңнан асты. Ұлы бабамыздың есімін туған жерінде қайта жаңғырту – бәріміз үшін үлкен мақтаныш», – деп атап өтті.
Қызылжар шайқасы туралы материалдар баспасөзде жариялана бастаған соң, жергілікті мектептер мен колледждерде өлкетану сабақтары мен эссе байқаулары өткізілді. Әлеуметтік желілерде «#Қызылжар_шайқасы» және «#Гүлайым_ерлігі» хэштегтерімен деректі бейнероликтер таралып, тарихи оқиға бойынша деректі фильм түсіру бастамасы көтерілді. Мұның бәрі Қызылжар шайқасының БАҚ арқылы қоғамдық тарихи жадқа қайта оралуына мүмкіндік берді.
Қызылжар шайқасы туралы баспасөздегі жарияланымдар – ұлттық жадыны қалпына келтіру мен рухани жаңғырудың айқын мысалы. Бұрын ұмыт қалған бұл оқиға енді БАҚ пен ғылыми ортаның арқасында ел тарихының ажырамас бөлігіне айналды. Құдайназар батыр мен Гүлайым Құдайназарқызының есімдері бүгінгі медиада батырлық пен отансүйгіштіктің символы ретінде қайта жаңғырды.
«Q-andas» ақпараттық агенттігі.
