Кейде бір кітаптың өзі тұтас бір кезеңнің куәгері. Оның қай жерде шыққаны, қандай таралыммен басылғаны, қандай қаріппен (жазумен) жарық көргені – бәрі де сол дәуірдің мәдени-тарихи ахуалын аңғартады. Осы тұрғыдан алғанда, Андас Омарақынның кітаптары – жай басылымдар емес, уақыттың мөрін сақтаған рухани құжаттар.
Андас Омарақынның жазба еңбектері Іле–Күнес өңіріндегі қазақтың тіршілік салтын, сөз өрнегін, ойлау жүйесін бір сөзбен айтқанда, халықтың рухани тынысын жоғалтпай жеткізеді. Ауыз әдебиеті үлгілері мен айтыс дәстүрі арқылы олар өңірлік тарихи жадты жүйелеп, ұрпақ санасына бекітеді. Ең әсерлісі – осы мұра шекара сыртында ғана қалып қоймай, Тәуелсіз Қазақстанда үш томдық болып қайта жаңғырып, ұлттық мәдени айналымға қайта қосылды.
Сондықтан Андас Омарақын кітаптары бір өңірдің ғана емес, күллі қазақ руханиятының үзілмеген арқауы, өткен мен бүгінді жалғаған алтын көпір.
Руханият ізі қайдан басталды?
Руханияттың ізі көбіне үлкен томдардан емес, алғашқы жұқа кітапшалардан басталады. Өйткені алғашқы басылым – автордың ғана емес, тұтас бір ортаның тынысын сездіретін белгі. Андас Омарақын шығармашылығының ерте кезеңін көрсететін екі кітаптың өзі-ақ бір дәуірдің сипатын танытады. Олар:
- «Қызыл шырақ» (ҚХР, Күнес ауданы, 1975 жыл)
- «Жүрек қуанышы» (1977 жыл; Шыңжаң халық баспасы құрастырған; «Шыңхуа» баспа зауыты; кітап нөмірі 182)
Бұл екі еңбек – автордың әдеби ортаға ерте араласқанын ғана білдірмейді. Ең маңыздысы: олар сол кезеңдегі қазақ баспа мәдениетінің мүмкіндігі мен шектеуін қатар көрсетеді. Бір жағынан, кітаптың жарық көруі – сөздің өмір сүруіне жол ашқан мүмкіндік. Екінші жағынан, баспа ісінің тар шеңбері, таралымның шағын болуы, кей кітаптардың ішкі айналымда ғана жүруі сол дәуірдің «қысымын» да аңғартады.
Сондықтан бұл кітаптар көзге көрінбейтін бір қызмет атқарады: олар бізге әдебиеттің қалай «тірі қалғанын» дәлелдейді. Қағазға түскен әр жол – тек көркем ой емес, сол дәуірде сөзді жоғалтпай алып қалған жігердің ізі. Кітап – әрдайым еркіндіктің ғана формасы емес; кейде ол күрестің де формасы.
Осы тұрғыдан қарағанда, «Қызыл шырақ» пен «Жүрек қуанышы» – Андас Омарақын мұрасының бастау бұлағы ғана емес, Іле–Күнес өңіріндегі қазақ руханиятының алғашқы белгі тастаған тарихи куәліктері.
Конец формы
Фольклор – халық философиясы
Андас Омарақын мұрасының ең салмақты қыры – Күнес өңірінің фольклорын жүйелеп, «жинақ» емес, «қор» жасауы.
Бір ауданның ауыз әдебиеті бірізді төрт бағытпен хатталған.
- «Күнес ауданының қиса-дастандары»
- «Күнес ауданының өлең-жырлары»
- «Күнес ауданының аңыз-ертегілері»
- «Күнес ауданының мақал-мәтелдері» («ішкі жақта таратылады», куәлік №857, таралым 3000 дана)
«Мұны жай тізім деп қарау қате. Бұл тұтас бір өңірдің мәдени коды.
Қисса-дастан – халықтың кең тынысты тарихи қиялы,
өлең-жыр – сезім мен ойдың мәйегі, аңыз-ертегі – дүниетаным мен тәрбиенің қаңқасы, мақал-мәтел – тілдің ұстыны, өмір философиясы.
Осы төрттік біріккенде, біз қолымызға бір ғана ауданның емес, қазақы әлемнің шағын моделін ұстаймыз. Бұл ұлттың рухани құрылымын тануға мүмкіндік беретін «тірі лаборатория».
Бұлар бір аудан аясындағы ауыз әдебиеті қорын «төрт қабат» етіп берген толыққанды мәдени архив. Қисса-дастан, мақал-мәтел, ертегі, өлең-жырлар «көне дүние» емес. Бүгінгі ұрпаққа қажет тәрбие коды, ұлттық мінездің мәтінге түскен формасы.
«Күнес тарихи материалдары» (ішкі таралым) «(哈文)» белгісімен және «ішкі таралым үшін» деген ескертпемен шыққан жинақтар. Жалпы осы бағытта 9 кітап жарыққа шыққан. Оның 3-і ағылшынғ 5-і қытай тіліне аударылғна. Бұл типтегі басылымдар көбіне кең оқырман нарығына емес, өңір ішіндегі мәдени-тарихи деректі тіркеуге бағытталады. Яғни «оқылатын кітап» қана емес, «сақталатын қор». Бұл еңбектер өңірдегі қазақтың тарихи-тіршілік тынысын, әлеуметтік болмысын, мәдени ұстанымын танытады. Ұлттық тарихтың толық картинасын жасау үшін “орталықтағы оқиға” ғана емес, дәл осындай өңірлік мәтін қажет.
«Ішкі таралым» – шектеу ме, әлде құпия қор ма?
«Күнес тарихи-мәдени материалдары» секілді жинақтардың бетінде кездесетін «(哈文)» белгісі мен «ішкі таралым үшін» деген ескертпе – сырттай қарағанда жай ғана техникалық жазу сияқты. Бірақ шын мәнінде, бұл – кітаптың тағдырын ғана емес, сол дәуірдің ақпаратқа, тарихқа, мәдени мұраға деген көзқарасын көрсететін салмақты ишара.
Мұндай басылымдар, әдетте, кең сауда нарығына шығарылмайды. Дүкен сөресіне көп түспейді, жалпы оқырманға бірден жетпейді. Көбіне мекемелердің, кітапханалардың, өңірлік ұйымдардың айналасында ғана таралып, ел ішінде «қолдан-қолға» өтеді. Бір қарағанда бұл – шектеу сияқты көрінеді. Алайда екінші қырынан қарасақ, дәл осындай «ішкі» форматтың өзі кітапты кездейсоқ жоғалудан сақтап, оны жүйелі қор ретінде ұстап қалуға мүмкіндік берген.
Сондықтан «ішкі таралым» деген белгі кейде тыйымның ғана емес, сақтаудың амалын да білдіреді. Яғни бұл кітаптар тек оқылу үшін емес, жоғалмау үшін басылған. Бұл «оқылатын кітап» емес, сақталатын қор. Мұндай қорлардың тарихи салмағы уақыт өткен сайын арта түседі: күнделікті айналымнан тыс қалған дүниелер кейін бір дәуірдің ең шынайы ішкі тынысын, шынайы өмір суретін беретін дерекке айналады.
Бүгінгі күні дәл осындай «ішкі таралым» жинақтары біз үшін бағалы, өйткені олар өңірлік тарихтың ұсақ детальдарын (адам, жер-су, оқиға, шежіре, салт) тіркейді, ресми кеңістікке көп шықпағандықтан, сол уақыттың жанды тілін, нақты баяндау тәсілін сақтайды, кейінгі зерттеуші үшін микро-тарихтың (аудан, ауыл, ру-тайпа, жергілікті оқиға) нақты материалын береді.
Қысқасы, «ішкі таралым» – бір жағынан шектеу, бірақ екінші жағынан құпия қор. Ал құпия қордың құны әрқашан уақыт өте анық көрінеді. Ол өткен дәуірдің ішкі үнін жеткізетін дерек қоймасы.
Тәуелсіздікке құйылған бұлақ
Тәуелсіздік жылдары ұлт руханиятына сыртта жүрген талай асыл мұра қайта қосылды. Солардың бірі – Андас Омарақын еңбектерінің Талдықорғанда үш томдық болып жарық көруі. Бұл басылымдар – жеке автордың шығармасын ғана емес, Іле–Күнес өңіріндегі қазақтың тарихи жады мен сөз өнерін Қазақстан кеңістігіне қайта әкелген рухани көпір.
2022 жылы Талдықорған қаласында Андас Омарақынның үш томдығы жарық көрді. Оның I томы – «Тарих талғарында» тарихи зерттеулер, эссе, мақалаларды қамтып, 320 бет көлемінде басылды (ISBN 978-601-7865-39-9). II том – «Дода» айтыстар мен тарихи-этнографиялық жырларды топтап, 304 бет болып шықты (ISBN 978-601-7865-38-2). Ал III том – «Жылдар ізі» өлең сөзді жинақтап, 304 бет көлемінде оқырманға жол тартты (ISBN 978-601-7865-37-5). Үш томның да бір мезетте жарық көруі – автор мұрасын жүйелі түрде танытып қана қоймай, өңірлік дерек пен дәстүрлі сөз қазынасын тәуелсіз елдің мәдени айналымына толық енгізген маңызды оқиға.
Бұл бастаманың өміршеңдігі 2023 жылы шыққан «Андас Омарақын оқулары» атты жинақпен дәлелденді. Талдықорғанда басылған бұл кітапта үш томдықтың жарық көруіне орай Жетісу облысындағы 30 мектепте “Оқуға құштар мектеп” жобасы аясында ұйымдастырылған жұмыстардың нәтижесі топтастырылғаны айтылады. Яғни мұра тек насихатталып қана қоймай, білім кеңістігіне нақты енді: оқушы оқыды, ойланды, жазды, ізденді – сөйтіп жаңа жинақ дүниеге келді.
Осы үлгі – рухани мұраны таратудың ең тиімді жолы. Өйткені бұл жерде жай ғана «жарнама» емес, тірі үрдіс бар. Оның формуласы кітап → оқу процесі → оқушының жеке еңбегі → жаңа жинақ.
«Демек, Андас Омарақын мұрасының үш томдық болып жарық көруі – тәуелсіздікке құйылған бір бұлақ. Ұлт жадының жаңғыруына қызмет еткен, келер ұрпақты кітап арқылы тәрбиелеуге жол ашқан нақты рухани әрекет.
Мәтіннің тағдыры арқылы тарихты тану
Андас Омарақын кітаптары араб, латын, крилл харіптерімен жарық көрген. Қытайдағы қазақ жазуы тарихында 1965 жылдан бастап латын негізді “жаңа жазу” қолданылған, ал 1980 жылдан кейін араб әрпі негізді жазуға біртіндеп қайта оралғаны ресми деректе айтылады.
Осы контексті құжаттағы библиографиялық белгілермен ұштастырсақ, 1977 жылғы «Жүрек қуанышы» атауы құжатта Jürêk kuwanexe түрінде латынша берілген. 2001–2012 жылдардағы «(哈文)» сериялары және 2006 жылғы CIP қазақша басылым екенін нақтылап тұр. ҚХР басылымдарының көпшілігі араб негізді қазақ жазуымен шыққан. 2022–2023 Талдықорған басылымдары Қазақстанда жарық көргендіктен, оқырманға арналған негізгі графикасы Қазақстанда кең тараған жазу жүйесімен (кирилл) басылған.
Андас Омарақын кітаптары әртүрлі графикада көрінуі – мұраның тарихи маңызын еселей түсетін ерекше белгі. 1970-жылдардағы кей деректердің латынша берілуі сол кезеңдегі жазу тәжірибесін аңғартады. 2000-жылдардағы ҚХР басылымдарында араб негізді жазудың кең қолданылуы – тарихи үрдістің жалғасы. 2022–2023 жылдары Талдықорғанда жарық көрген кітаптардың кириллмен басылуы Тәуелсіз Қазақстан оқырманына қолжетімді болудың, қайта оралуының белгісі.
Мұнда қаріп ауысса да, рух үзілмеген. Мәтіннің сыртқы қабығы өзгергенімен, ішкі өзегі халықтың жады сақталған. Бұл – ұлттың өміршеңдігі.
Тарихи-танымдық маңызы немесе бұл кітаптар «нені сақтап қалды»?
Іле қазақ облысы, әсіресе Күнес ауданында өмір сүрген қазақтардың тарихи-тіршілік тынысын танытуға жол ашады. Ұлттық тарихтың толық картинасын жасауға деректермен қамтамасыз етеді. «Дода» томында айтыстың қоғамдағы оқиғаларды, көзқарас пен пайымды жеткізгенін, кей кезеңде шектеуге ұшырағанын, бірақ айтыскерлер өнерді жалғап әкелгенін нақты айтады. Демек, бұл том – айтысты сахна өнері ғана емес, қоғамдық ойдың жазба ізі ретінде тануға мүмкіндік береді. Күнес аудандық қиса-дастан, өлең-жыр, аңыз-ертегі, мақал-мәтел жинақтары – бір өңірдің мәдени кодын толық жинаған төрттаған корпус. 2022 жылғы «Жылдар ізі» томының аңдатпасында автордың қолжазбалары 1966 жылғы мәдени төңкеріс тұсында жоғалып, кейін ғана шығармаларын қалпына келтіргені, 1990 жылдары мүмкіндік ашылғаны айтылады. Бұл әдебиет пен тарихтың тоғысқан жері.
Тәуелсіз ел үшін құндылығы неде?
Шетелдегі қазақ мұрасын елге қайтарып, ұлттық мәдени кеңістікті кеңейтеді. Өлкетану ғылымына нақты материал береді. Ішкі таралымдағы сериялар мен аудандық жинақтар – зерттеуші үшін «шикізат» емес, түпнұсқа қабат. Оның ішінде оқиға, адам, сөз, атау – бәрі бар. арихи эссе, айтыс мәтіні, поэзия – мектеп пен ЖОО-ға ыңғайлы. Ең бастысы, бұл мұра құрғақ ақпарат емес, қызықтырып оқытатын материал.
Андас Омарақын мұраларын тек «жарнамалау» аздық етеді. Оқытуға, зерттеуге айналдыру керек. Ол үшін библиографиялық карточка, яғни әр кітапқа «аты–жылы–баспасы–таралымы–қаріп/тіл белгісі» бойынша бірізденген паспорт жасау (құжаттағы деректер жеткілікті) керек. ҚХР-дағы кітаптарды Қазақстан оқырманына ыңғайлау үшін аударып, басқан жөн. Жыл сайынғы «Андас Омарақын оқулары» дәстүрін қалыптастыру.
Қысқасы, Андас Омарақын кітаптары диаспоралық тәжірибе мен ұлттық жадтың тоғысқан тұсы. Қаріп ауысуы тарихи орта ықпалының айғағы. Күнес жинақтары – халықтық дүниетанымның архиві. Ал Талдықорғанда жарық көрген үш томдық – Тәуелсіз Қазақстан руханиятына қосылған салмақты үлес, ұмыт қалған қабатты қайта тірілткен мәдени оқиға.
Q-andas ақпарат агенттігі
