35 кітаптың таныстырылымы

Бүгінде талқыланып жатқан Конституция жобасына «Ұлы Даланың мыңдаған жылдық тарихының сабақтастығын сақтап» деген тіркестің енгізілуі – тарихи жадыны құқықтық деңгейде бекітудің айқын көрінісі. Бұл – кітап оқу мәдениеті мен тарихи танымның өзара сабақтас екенін көрсететін маңызды қадам.

Осы ұлттық идеяның өңірлік деңгейдегі нақты көрінісі – «Жетісу» өлкетанушылар орталығы қоғамдық бірлестігінің жұмысы. 2003 жылдан бері ұйым 60-тан астам өлкетану кітабын жарыққа шығарып, «Кітап сыйла!» акциясы арқылы облыстық, аудандық кітапханалар қорын толықтырды. Биыл сол еңбектерді көпшілікке кеңінен таныстырып, ғылыми-танымдық мазмұнын насихаттау жұмысы қолға алынды.

Осы бастамалардың жалғасы ретінде С. Сейфуллин атындағы облыстық кітапхана қабырғасында мазмұнды шара өтті. Іс-шара барысында бірлестіктің соңғы үш жылдық жұмысы қорытындыланып, атқарылған жобалар мен жарық көрген еңбектер туралы бейнебаян көрсетілді. Бұл – кездейсоқ атқарылған шаруа емес, жүйелі ізденістің нәтижесі екенін аңғартты.

Кештің негізгі бөлігі – кітапхана қорындағы 35 кітаптың таныстырылымы болды. Қажет Андас әр еңбектің ғылыми салмағына, деректік құндылығына тоқталып, олардың Жетісу өңірінің тарихи жадын сақтаудағы маңызын атап өтті. Бұл кітаптар – тек басылым емес, өңірдің рухани архиві.

Шара барысында сөз сөйлеген Талдықорған қаласы, Еркін ауылдық ардагерлер кеңесінің төрағасы Тортай Ізбасқанов өлкетанудың тарихи сананы қалыптастырудағы маңызын ерекше атап өтті. Оның айтуынша, жергілікті тарихты тану – ұлттық тұтастықтың негізі. Тағы бір ардагеріміз Арыстанбек Бибатырұлы бірлестіктің үш жылдық жұмысының жүйелілігіне тоқталып, өлкетану ісінің тұрақты әрі стратегиялық бағытта дамып келе жатқанын айтты.

Тәлен Нұрғали кітап оқу мәдениетінің мазмұнмен өлшенетінін, ал туған жер тарихына негізделген еңбектердің тәрбиелік ықпалы жоғары болатынын жеткізді. І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеінің профессоры Еркін Тоқпанов өңірлік бастамалардың ұлттық рухани саясатпен үйлесуі керектігін атап өтіп, өлкетануды ұлттық идеологияның тірегіне теңеді.

Шара соңында Q-andas ақпараттық агенттігі сайты таныстырылды. Платформа Жетісу тарихы мен тұлғаларын цифрлық форматта жүйелеуге бағытталған. Бұл – кітап пен жаңа технологияның үйлесуі, тарихи мұраны заманауи кеңістікке көшірудің нақты қадамы.

«Кітап оқитын ұлт» идеясы – тек ұран емес, нақты мазмұнмен толығып жатқан рухани бағдар. Атырауда жарияланған бастама Жетісу жерінде өлкетану еңбектері арқылы өміршең сипат алып отыр. Кітап – ұлттық жадының сақтаушысы. Өлкетану – сол жадтың аймақтық бейнесі. Ал кітапхана төрінде өткен бұл кеш – идеядан іске көшкен рухани серпілістің айқын дәлелі.

Идеядан іске дейін…

Бірлестік авторлары осыған дейін 60-тан астам кітап жазып, баспадан щығарса, соның 35-і С.Сейфуллин атындағы облыстық кітапханаға «Кітап сыйоа!» акциясы аясында табысталған. Кітапхана қорындағы еңбектер мазмұны жағынан бірнеше іргелі бағытты қамтиды.

Таныстырылымы өткен кітаптарды төмендегідей түрге бөлуге болады:

Өлкетану, киелі жер, экспедиция (жер мен жады)

Қ. Андас – Жерұйық мекен (кітап-альбом). Алматы, «Таймас», 2014. 200 б. ISBN 978-601-264-127-1.
Қажет Андас – «Сайып даланың Сайболаттары. Алматы, 2019. 160 б. (+24 б. түрлі-түсті). ISBN 978-601-06-5930-8.
Қажет Андас – Құт мекенім – Сарыбұлақ. Алматы, «Atameken», 2024. 304 б. ISBN 978-601-7142-16-2.
Қажет Андас, Еркін Тоқпанов, Қали Ибрайымжанов – Жетісу жартас суреттері (I кітап). Талдықорған, «Travel ЖК», 2024. 163 б. ISBN 978-601-7833-18-3.
Қажет Андас, Еркін Тоқпанов, Қали Ибрайымжанов – Жетісудың қасиетті жерлері. Талдықорған, «Travel ЖК», 2024. 163 б. ISBN 978-601-7833-18-3.
Қажет Андас, Роза Ыстай, Қали Ибрайымжанов, Көркем Рахымғалиева (құраст.) – Жаркент – киелі мекен (экспедиция материалдары). ISBN 978-601-7833-86-2.
Қажет Андас – Ермырза батыр. Талдықорған, «Travel ЖК», 2025. 85 б. ISBN 978-601-12-5659-9.
Қажет Андас – Қызылжар шайқасынан Нылқы көтерілісіне дейін. Талдықорған, «Travel ЖК», 2025. 174 б. ISBN 978-601-12-5660-5.
Қажет Андас – Шалғай ауыл шырағы. Талдықорған, «Travel ЖК», 2025. 120 б. ISBN 978-601-12-5657-5.

Тарихи зерттеу, дерекнама, репрессия/құжат (дәуірдің «ауыр ізі»)

Қ. Андас – Ұлы дала шежіресі (таңдамалы зерттеулер). Алматы, «Әдебиет Әлемі», 2016. 160 б. ISBN 978-601-7414-64-1.
Қажет Андас, Мақпал Андас – Өткен күнде белгі бар. Талдықорған, І. Жансүгіров ат. Жетісу МУ, 2015. 288 б. ISBN 978-601-216-292-9. (1920–30 жж. баспасөз, төте жазудан аудару т.б.)
Р.Қ. Серғазинова, Г.С. Есжанова, Қ. Андас (құраст.) – Ерліктің даңқы, елдіктің нарқы. Талдықорған, «7Su-Company», 2020. 320 б. ISBN 978-601-7610-84-5.
Жұмыс тобы – Жетісу өңірінің қуғын-сүргін қасіреті. Талдықорған, 2023. 242 б. ISBN 978-601-7217-17-4.
Мемлекеттік комиссия материалдары (47-том) – Жетісу облысындағы босқындық мәселесінің себеп-салдары мен зардабы. Астана, «Литера-М», 2023. ISBN 978-601-08-0192-9.
Қажет Андас – 1916 жылғы көтеріліс: баспасөздегі көрінісі. Талдықорған, «Travel ЖК», 2025. 157 б. ISBN 978-601-12-5661-2.
Қажет Андас – Восстание 1916 года: отражение в изданиях. Талдықорған, «Travel ЖК», 2025. 164 б. ISBN 978-601-12-5661-2.

Тұлғатану, өмірбаян, естелік (адам тағдыры арқылы таным)

21.Қ. Андас, Б.М. Шаянбаева – Парасат жолы. Алматы, 2013. 376 б. ISBN 978-601-06-2514-3. (Әбдіманап Елікбайұлы Бектұрғанов туралы)

З. Әмірғалиева, Қ. Андас – Бегзат өмір. Талдықорған, «Офсет», 2020. 287 б. ISBN 978-601-06-3112-0. (Дина Нұрғалиқызы өнегесі)
Қ. Андас – Өткені ерен, келешегі кенен Еркін. Талдықорған, «Офсет», 2023. 320 б. ISBN 978-601-7646-45-5. (Еркін ауылы тарихы, азаматтары)
Қажет Андас – Әкем екеуміз (Хикаяттар I кітап). Талдықорған, «Travel ЖК», 2023. 144 б. ISBN 978-601-06-9279-4.

Әдебиет, поэзия, айтыс, көркем сөз (рухтың көркем тілі)

Қ. Андас – Алты жол өлең (өлең сөз бен көсемсөз). Алматы, «Арда», 2014. 376 б. ISBN 978-601-7355-28-9.
Андас Омарақын – Тарих талғарында (I том). Талдықорған, 2022. 320 б. ISBN 978-601-7865-39-9.
Андас Омарақын – Дода (II том). Талдықорған, 2022. 304 б. ISBN 978-601-7865-38-2.
Андас Омарақын – Жылдар ізі (III том). Талдықорған, 2022. 304 б. ISBN 978-601-7865-37-5.
А. Асетқызы – Жүрек сыры (өлең сөз бен көсем сөз). Талдықорған, 2023. 90 б.
(Құраст.: Қажет Андас) – Артыма ата мирас, тарих қалсын (Доспер Саурықұлының өлеңдер жинағы). Талдықорған, «Travel ЖК», 2025. 158 б. ISBN 978-601-12-5662-9.
(Т77) Иманғалиев Қанатай Абяхметұлы өлеңдері жинағы. Талдықорған, «Travel ЖК», 2025. ISBN 978-601-12-5656-8. (атауы үзіндіде толық берілмеген, бірақ ISBN бар)
Алманах – «Айналайын, Атамекен!» (қандас қаламгерлер шығармалары). (үзіндіде толық библиографиялық дерек берілмеген, Kazneb сілтемесі көрсетілген)

Журналистика және публицистика (қоғамға айна болған сөз)

Қ. Андас, М. Андас – Қазақ журналистикасының жампозы (мақалалар). Алматы, «Баянжүрек», 2019. 348 б. ISBN 978-601-7532-81-9.
Қажет Андас – Шалғай ауыл шырағы. (жоғарыда B-бөлімде де тұр: мазмұны журналистік зерттеу/репортаж сипатында болғандықтан осында да жанрлық тұрғыда сәйкес келеді.)

Білім, оқушы шығармашылығы, оқырман мәдениеті (тәрбие мен сабақтастық)

Ауесхан Мажайқызы және балалары (құраст.) – Андас Омарақын оқулары (оқушылар шығармашылығы). Талдықорған, «Travel ЖК», 2023. 179 б. ISBN 978-601-06-9182-7.

Мәдениет/өнертану (өлкенің өнер әлемі)

Қ. Андас – Жерұйық мекен (кітап-альбом). (5-тармақ) – өнер мен мәдениет тұлғаларын қамтуымен осы санатқа да жатады.

Қолөнер/жазу мәдениеті (рухтың таңбаға түсуі)

Қ. Андас – Тұрсынбек Қияшұлының хаткерлік өнері (1-кітап). Алматы, 2024. 192 б. ISBN 978-601-7063-04-7.

Шаруашылық, қолданбалы білім (тәжірибе арқылы таным)

Ә. Күнес – Бал ара бағымшылығы (аударып, дайындаған Қ. Андас). Талдықорған, «Офсет», 2016. 228 б. ISBN 978-601-7865-02-3.

Жетісудың қасиетті жерлері, жартас суреттері, тарихи маршруттары, экспедициялық материалдары туралы еңбектер өңірді тек географиялық аймақ емес, тарихи-мәдени кеңістік ретінде танытады. Бұл кітаптар оқырманға жердің өзін сөйлетеді, кеңістіктің жадын оятады. Мұндай еңбектер өлкетанудың басты миссиясын орындайды: туған жерді ғылыми әрі танымдық Қордағы тұлғатану және өмірбаяндық еңбектер өңірге еңбегі сіңген азаматтардың өмір жолын, ғылыми, мәдени, рухани қызметін саралайды. Тарих тек оқиға емес, тарих – адам тағдыры екенін дәлелдейді. Бұл бағыттағы кітаптар жас ұрпаққа үлгі көрсетіп, елдік сана мен азаматтық жауапкершілікті қалыптастыруға ықпал етеді.

Тізімдегі еңбектердің көпшілігі құрғақ дерек қуаламайды. Өлке тарихын тұлға арқылы, ауыл тарихын өмір арқылы, киелі кеңістікті нақты дәлелдермен танытады. Бұл – оқырманға ең өтімді формат. Өйткені оқырман ең алдымен оқиғаға, адамға, тағдырға ереді; содан кейін барып тарихи пайымға келеді. Жетісу жартас суреттері, Жетісудың қасиетті жерлері, Жаркент – киелі мекен секілді еңбектер өлкені «картадағы атау» емес, таңбасы бар тірі кеңістік ретінде көрсетеді. «Құт мекенім – Сарыбұлақ», «Өткені ерен, келешегі кенен Еркін» кітаптары туған жердің өткені мен бүгінін сабақтастырып, жергілікті қауымның өзін-өзі тануына қызмет етеді. Ермырза батыр сияқты еңбектер арқылы өңірдің тарихи субъектілері (батыр, би, мәмілегер, көшбасшы) қайта сөйлейді. «Жетісу өңірінің қуғын-сүргін қасіреті» Мемлекеттік комиссияның 47-томы, сондай-ақ 1916 көтерілісіне арналған (қазақша/орысша) еңбектер – бірлестік кітап қорының ғылыми салмағын арттыратын «іргелі қабат».
Бұл қатар оқырманға дерекке сүйенген тарихи сана, салыстырмалы талдау (баспасөз материалдары), құжаттық дәлел мәдениетін үйретеді.

Зияткерлікке бастайтын жол

Өлкетану мәтінін көпшілік кейде «ауыр» қабылдайды. Ал «Алты жол өлең», «Жүрек сыры», «Артыма ата мирас тарих қалсын», сондай-ақ журналистік жинақтар оқырманды қызықтырып, кейін тарихи-танымдық еңбектерге алып келеді. «Андас Омарақын оқулары» сияқты жинақтар «оқу мәдениетін» бір шарамен тоқтатпай, әдетке айналдыратын механизмге айналдырады. Оқушы оқиды, жазады, салыстырады, сахналайды, зерттейді. Бұл – дәл сіз сөз еткен «кітап оқитын ұлт» идеясының өңірлік өлшемдегі нақты көрінісі.

С. Сейфуллин атындағы Жетісу облыстық кітапханасының қорындағы 35 кітап – өңірлік деңгейдегі рухани жаңғырудың нақты көрінісі. Бұл еңбектер туған жердің тарихын түгендеп қана қоймай, жас ұрпақтың дүниетанымын кеңейтеді, тарихи санасын қалыптастырады.

Кітап – жай басылым емес. Ол – ұлттық жадының сақтаушысы.
Өлкетану – сол жадтың аймақтық айнасы. Ал осы кітаптар қоры – «кітап оқитын ұлт» идеясын жүзеге асыратын нақты мәдени алаң. Жетісуда атқарылып жатқан бұл жұмыс ұлттық деңгейдегі рухани саясатпен үндесіп, тарихи сабақтастықты сақтауға және болашақ буынды зияткерлік тұрғыда тәрбиелеуге қызмет етеді.