Қазақ тарихында ел тәуелсіздігі мен рухани тұтастығын қорғаған батырлар мен билер ерекше орын алады. Сол дәстүрдің жалғасы болып, 1819 туып,1892 жылы қайтыс болған Ермырза батыр Көпжасарұлы XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ қоғамының күрделі кезеңін өмір сүрді. Отаршылдық саясат пен елдік рух бетпе-бет келген тұста белсенді күрескер болды.
Ермырза батыр тек қылыш күшімен емес, ақыл мен әділдік, рух пен мәміле арқылы ерекшеленді. Ол дау-дамайды шешуде, ағайын арасындағы қатынасты үйлестіруде даналық пен сабыр үлгісін көрсетті. Ел ішінде айтылғандай:
XIX ғасырда Ресей империясының отарлау саясаты күшейген кезде Ермырза батыр жер үшін ғана емес, рух үшін күресті. Ол Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысына тілеулес болып, Жетісу мен Алакөл өңірінде ерлік идеясын жалғастырды. Сонымен бірге, ауыл билігіне, қоғам тұрақтылығына атсалысып, әділ төрелігімен танылды.
Ермырзаның рухани мұрасы ұрпақтарына жалғасқан. Ұлы Молдахан Ермырзаұлы күйшілік дәстүрде ел тағдырын жеткізсе, кейінгі ұрпақтары мәдениет, ағартушылық және қоғамдық істерде белсенділік танытып, рухани сабақтастықты жалғастырды.
Бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанда Ермырза батырдың өмірін тану – өткенді қастерлеу ғана емес, ұлттық сана мен рухани тұтастықты жаңғырту тетігі болып табылады.
ЕРЛІКТІҢ ДАҢҚЫ ӨШПЕЙДІ
Қазақ халқының сан ғасырлық тарихында ел тәуелсіздігі мен рухани тұтастығын қорғаған батырлар мен билер институты айрықша орын алады. Сол ұлы дәстүрдің алтын арқауын жалғап, ел бірлігін сақтап, ұлт намысын ұран еткен тұлғалардың бірі – Ермырза батыр Көпжасарұлы (1819–1892). Ол XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ қоғамындағы күрделі кезеңнің — отаршылдық саясат пен елдік рухтың бетпе-бет келген тұсының – тірі куәгері әрі белсенді күрескері болды.
Ермырза батырдың өмірі мен қызметі тек қылыштың күшімен емес, ақыл мен мәміленің, әділдік пен рухтың күшімен ерекшеленді. Ол ел ішіндегі дау-дамайды шешуде, ұлт пен ұлыстар арасындағы қатынасты үйлестіруде даналық пен сабырдың үлгісін көрсетті. Ел ішінде айтылатын: «Ермырзаның билігі елді ымыраға, сөзі рухқа, ісі тәртіпке бастаған» деген сөз – оның тарихи бейнесін дәл сипаттайды.
XIX ғасыр – қазақ халқы үшін саяси тәуелсіздіктен айрылғанымен, рухани тәуелсіздік үшін күрес жалғасқан кезең болды. Ресей империясының отарлау саясаты күшейіп, шекаралық өңірлерде әскери пункттер, уезд орталықтары құрылды. Осындай тарихи жағдайда Ермырза батырдың қызметі – тек жер үшін күрес емес, рух үшін күрес болды. Ол Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысына тілеулес болып, оның ерлік идеясын Жетісу мен Алакөл өңірінде жалғастырды. Батырдың елдік жолындағы еңбегі тек соғыспен шектелмейді. Ол өз заманында ауыл билігіне, қоғамның ішкі тұрақтылығына, халықтың берекелі өміріне атсалысқан рухани қайраткер болды. Ел арасындағы татулықты сақтап, жесір мен жетімге қамқор болып, әділ төрелігімен танылды.
Ермырза батырдың бейнесі қазақ халқының дәстүрлі ерлік пен имандылық тұтастығының көрінісі. Ол қарулы күрестің адамы бола тұра, соғысты мақсат емес, ел бірлігі мен бейбіт өмірді сақтау құралы ретінде түсінген. Сондықтан да халық оны «Бейбітшіліктің батыры», «Жеті рудың ел ағасы» деп атаған. Ермырзаның рухани сабақтастығы ұрпағында айқын жалғасты. Ұлы Молдахан Ермырзаұлы – күйшілік дәстүрдің ірі өкілі ретінде әкесінің елдік рухын күй тілінде сөйлетті. Оның күйлерінде ел тағдыры, азаттық мұраты, сабыр мен ар-намыс әуені қатар өріледі. Кейінгі ұрпақтары ағартушылық, мәдениет, журналистика және қоғамдық істерде белсенділік танытып, рухани эстафетаны жаңа ғасыр деңгейінде жалғастырды.
Ермырзаның есімі Алакөл мен Ешкіөлмес арасындағы киелі кеңістікпен тығыз байланысты. Бұл өңір – көне дәуірден бері түркі өркениетінің рухани қазығы болған жер. Осы өңірдің табиғаты мен тарихы Ермырзаның тұлғалық қалыптасуына ерекше ықпал етті. Таудың салқыны мен көлдің айдыны, даланың кеңдігі мен елдің бірлігі – оның мінезі мен дүниетанымының өзегіне айналды. Ол туған топырағын тек қоныс емес, қасиетті мекен деп танып, әр төбесін, әр бұлағын халықтың тағдырымен байланыстырды. Сондықтан Ермырза есімі – Жетісу мен Алакөл тарихының символдық тұлғасы.
Бүгінгі Тәуелсіз Қазақстан кезеңінде Ермырза батыр тұлғасын тану – өткенді қастерлеу ғана емес, ел рухын жаңғыртудың тетігі. Оның өмір жолы мен өнегесі – қазіргі ұрпақ үшін ұлттық намыс пен азаматтық жауапкершіліктің, елдік сана мен рухани тұтастықтың мектебі. Бұл еңбекте Ермырза батырдың өмірі, күресі және рухани сабақтастығы архив деректері мен ауыз әдебиеті үлгілері негізінде сараланып, ұрпақтарының ағартушылық, мәдениет, туризм және қоғамдық істерге қосқан үлестері жүйелі түрде көрсетілді. Еңбек арқылы Жетісу тарихындағы тұлғалық сабақтастық пен рухани кодтың үзілмегені, керісінше, жаңа формада жалғасып келе жатқаны айқындалады.
Ермырза батыр – өткеннің көлеңкелі аңызы емес, бүгіннің де тірі рухы. Оның өмірлік ұстанымы – «Ел аман болса, ер рухы өшпейді» деген қағидаға құрылған. Сондықтан бұл еңбек – Ермырза батырдың тұлғасын тарихи контекстен шығарып қана қоймай, оны қазіргі ұлттық санаға қайта әкелу, ел мен жерге адалдықтың мәңгілік үлгісін ұсыну.
Қажет АНДАС,
өлкетанушы, журналист,
«Жетісу өлкетанушылар орталығы» ҚБ директоры,
Q-Andas ақпараттық агенттігінің бас редакторы.
