قازاق تاريحىندا ەل تەۋەلسىزدىگى مەن رۋحاني تۇتاستىعىن قورعاعان باتىرلار مەن بيلەر ەرەكشە ورىن الادى. سول دەستۈردىڭ جالعاسى بولىپ, 1819 تۋىپ,1892 جىلى قايتىس بولعان ەرمىرزا باتىر كۆپجاسارۇلى XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق قوعامىنىڭ كۈردەلى كەزەڭىن ۆمىر سۈردى. وتارشىلدىق ساياسات پەن ەلدىك رۋح بەتپە-بەت كەلگەن تۇستا بەلسەندى كۈرەسكەر بولدى.
ەرمىرزا باتىر تەك قىلىش كۈشىمەن ەمەس, اقىل مەن ەدىلدىك, رۋح پەن مەمىلە ارقىلى ەرەكشەلەندى. ول داۋ-دامايدى شەشۋدە, اعايىن اراسىنداعى قاتىناستى ۈيلەستىرۋدە دانالىق پەن سابىر ۈلگىسىن كۆرسەتتى. ەل ىشىندە ايتىلعانداي:
XIX عاسىردا رەسەي يمپەريياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتى كۈشەيگەن كەزدە ەرمىرزا باتىر جەر ۈشىن عانا ەمەس, رۋح ۈشىن كۈرەستى. ول كەنەسارى قاسىمۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا تىلەۋلەس بولىپ, جەتىسۋ مەن الاكۆل ۆڭىرىندە ەرلىك يدەياسىن جالعاستىردى. سونىمەن بىرگە, اۋىل بيلىگىنە, قوعام تۇراقتىلىعىنا اتسالىسىپ, ەدىل تۆرەلىگىمەن تانىلدى.
ەرمىرزانىڭ رۋحاني مۇراسى ۇرپاقتارىنا جالعاسقان. ۇلى مولداحان ەرمىرزاۇلى كۈيشىلىك دەستۈردە ەل تاعدىرىن جەتكىزسە, كەيىنگى ۇرپاقتارى مەدەنيەت, اعارتۋشىلىق جەنە قوعامدىق ىستەردە بەلسەندىلىك تانىتىپ, رۋحاني ساباقتاستىقتى جالعاستىردى.
بۈگىنگى تەۋەلسىز قازاقستاندا ەرمىرزا باتىردىڭ ۆمىرىن تانۋ – ۆتكەندى قاستەرلەۋ عانا ەمەس, ۇلتتىق سانا مەن رۋحاني تۇتاستىقتى جاڭعىرتۋ تەتىگى بولىپ تابىلادى.
ەرلىكتىڭ داڭقى ۆشپەيدى
قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىندا ەل تەۋەلسىزدىگى مەن رۋحاني تۇتاستىعىن قورعاعان باتىرلار مەن بيلەر ينستيتۋتى ايرىقشا ورىن الادى. سول ۇلى دەستۈردىڭ التىن ارقاۋىن جالعاپ, ەل بىرلىگىن ساقتاپ, ۇلت نامىسىن ۇران ەتكەن تۇلعالاردىڭ بىرى – ەرمىرزا باتىر كۆپجاسارۇلى (1819–1892). ول XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق قوعامىنداعى كۈردەلى كەزەڭنىڭ — وتارشىلدىق ساياسات پەن ەلدىك رۋحتىڭ بەتپە-بەت كەلگەن تۇسىنىڭ – تىرى كۋەگەرى ەرى بەلسەندى كۈرەسكەرى بولدى.
ەرمىرزا باتىردىڭ ۆمىرى مەن قىزمەتى تەك قىلىشتىڭ كۈشىمەن ەمەس, اقىل مەن مەمىلەنىڭ, ەدىلدىك پەن رۋحتىڭ كۈشىمەن ەرەكشەلەندى. ول ەل ىشىندەگى داۋ-دامايدى شەشۋدە, ۇلت پەن ۇلىستار اراسىنداعى قاتىناستى ۈيلەستىرۋدە دانالىق پەن سابىردىڭ ۈلگىسىن كۆرسەتتى. ەل ىشىندە ايتىلاتىن: «ەرمىرزانىڭ بيلىگى ەلدى ىمىراعا, سۆزى رۋحقا, ىسى تەرتىپكە باستاعان» دەگەن سۆز – ونىڭ تاريحي بەينەسىن دەل سيپاتتايدى.
XIX عاسىر – قازاق حالقى ۈشىن ساياسي تەۋەلسىزدىكتەن ايرىلعانىمەن, رۋحاني تەۋەلسىزدىك ۈشىن كۈرەس جالعاسقان كەزەڭ بولدى. رەسەي يمپەريياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتى كۈشەيىپ, شەكارالىق ۆڭىرلەردە ەسكەري پۋنكتتەر, ۋەزد ورتالىقتارى قۇرىلدى. وسىنداي تاريحي جاعدايدا ەرمىرزا باتىردىڭ قىزمەتى – تەك جەر ۈشىن كۈرەس ەمەس, رۋح ۈشىن كۈرەس بولدى. ول كەنەسارى قاسىمۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا تىلەۋلەس بولىپ, ونىڭ ەرلىك يدەياسىن جەتىسۋ مەن الاكۆل ۆڭىرىندە جالعاستىردى. باتىردىڭ ەلدىك جولىنداعى ەڭبەگى تەك سوعىسپەن شەكتەلمەيدى. ول ۆز زامانىندا اۋىل بيلىگىنە, قوعامنىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىنا, حالىقتىڭ بەرەكەلى ۆمىرىنە اتسالىسقان رۋحاني قايراتكەر بولدى. ەل اراسىنداعى تاتۋلىقتى ساقتاپ, جەسىر مەن جەتىمگە قامقور بولىپ, ەدىل تۆرەلىگىمەن تانىلدى.
ەرمىرزا باتىردىڭ بەينەسى قازاق حالقىنىڭ دەستۈرلى ەرلىك پەن يماندىلىق تۇتاستىعىنىڭ كۆرىنىسى. ول قارۋلى كۈرەستىڭ ادامى بولا تۇرا, سوعىستى ماقسات ەمەس, ەل بىرلىگى مەن بەيبىت ۆمىردى ساقتاۋ قۇرالى رەتىندە تۈسىنگەن. سوندىقتان دا حالىق ونى «بەيبىتشىلىكتىڭ باتىرى», «جەتى رۋدىڭ ەل اعاسى» دەپ اتاعان. ەرمىرزانىڭ رۋحاني ساباقتاستىعى ۇرپاعىندا ايقىن جالعاستى. ۇلى مولداحان ەرمىرزاۇلى – كۈيشىلىك دەستۈردىڭ ىرى ۆكىلى رەتىندە ەكەسىنىڭ ەلدىك رۋحىن كۈي تىلىندە سۆيلەتتى. ونىڭ كۈيلەرىندە ەل تاعدىرى, ازاتتىق مۇراتى, سابىر مەن ار-نامىس ەۋەنى قاتار ۆرىلەدى. كەيىنگى ۇرپاقتارى اعارتۋشىلىق, مەدەنيەت, جۋرناليستيكا جەنە قوعامدىق ىستەردە بەلسەندىلىك تانىتىپ, رۋحاني ەستافەتانى جاڭا عاسىر دەڭگەيىندە جالعاستىردى.
ەرمىرزانىڭ ەسىمى الاكۆل مەن ەشكىۆلمەس اراسىنداعى كيەلى كەڭىستىكپەن تىعىز بايلانىستى. بۇل ۆڭىر – كۆنە دەۋىردەن بەرى تۈركى ۆركەنيەتىنىڭ رۋحاني قازىعى بولعان جەر. وسى ۆڭىردىڭ تابيعاتى مەن تاريحى ەرمىرزانىڭ تۇلعالىق قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتتى. تاۋدىڭ سالقىنى مەن كۆلدىڭ ايدىنى, دالانىڭ كەڭدىگى مەن ەلدىڭ بىرلىگى – ونىڭ مىنەزى مەن دۈنيەتانىمىنىڭ ۆزەگىنە اينالدى. ول تۋعان توپىراعىن تەك قونىس ەمەس, قاسيەتتى مەكەن دەپ تانىپ, ەر تۆبەسىن, ەر بۇلاعىن حالىقتىڭ تاعدىرىمەن بايلانىستىردى. سوندىقتان ەرمىرزا ەسىمى – جەتىسۋ مەن الاكۆل تاريحىنىڭ سيمۋولدىق تۇلعاسى.
بۈگىنگى تەۋەلسىز قازاقستان كەزەڭىندە ەرمىرزا باتىر تۇلعاسىن تانۋ – ۆتكەندى قاستەرلەۋ عانا ەمەس, ەل رۋحىن جاڭعىرتۋدىڭ تەتىگى. ونىڭ ۆمىر جولى مەن ۆنەگەسى – قازىرگى ۇرپاق ۈشىن ۇلتتىق نامىس پەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ, ەلدىك سانا مەن رۋحاني تۇتاستىقتىڭ مەكتەبى. بۇل ەڭبەكتە ەرمىرزا باتىردىڭ ۆمىرى, كۈرەسى جەنە رۋحاني ساباقتاستىعى ارحيۋ دەرەكتەرى مەن اۋىز ەدەبيەتى ۈلگىلەرى نەگىزىندە سارالانىپ, ۇرپاقتارىنىڭ اعارتۋشىلىق, مەدەنيەت, تۋريزم جەنە قوعامدىق ىستەرگە قوسقان ۈلەستەرى جۈيەلى تۈردە كۆرسەتىلدى. ەڭبەك ارقىلى جەتىسۋ تاريحىنداعى تۇلعالىق ساباقتاستىق پەن رۋحاني كودتىڭ ۈزىلمەگەنى, كەرىسىنشە, جاڭا فورمادا جالعاسىپ كەلە جاتقانى ايقىندالادى.
ەرمىرزا باتىر – ۆتكەننىڭ كۆلەڭكەلى اڭىزى ەمەس, بۈگىننىڭ دە تىرى رۋحى. ونىڭ ۆمىرلىك ۇستانىمى – «ەل امان بولسا, ەر رۋحى ۆشپەيدى» دەگەن قاعيداعا قۇرىلعان. سوندىقتان بۇل ەڭبەك – ەرمىرزا باتىردىڭ تۇلعاسىن تاريحي كونتەكستەن شىعارىپ قانا قويماي, ونى قازىرگى ۇلتتىق ساناعا قايتا ەكەلۋ, ەل مەن جەرگە ادالدىقتىڭ مەڭگىلىك ۈلگىسىن ۇسىنۋ.
قاجەت انداس,
ۆلكەتانۋشى, جۋرناليست,
«جەتىسۋ ۆلكەتانۋشىلار ورتالىعى» قب ديرەكتورى,
Q-Andas اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ باس رەداكتورى.
