Qazaq tarihynda el táuelsizdigi men ruhani tútastyǵyn qorǵaǵan batyrlar men biler erekshe oryn alady. Sol dástúrdiń jalǵasy bolyp, 1819 tuyp,1892 jyly qaitys bolǵan Ermyrza batyr Kópjasarúly XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy qazaq qoǵamynyń kúrdeli kezeńin ómir súrdi. Otarshyldyq sayasat pen eldik ruh betpe-bet kelgen tústa belsendi kúresker boldy.
Ermyrza batyr tek qylysh kúshimen emes, aqyl men ádildik, ruh pen mámile arqyly erekshelendi. Ol dau-damaidy sheshude, aǵaiyn arasyndaǵy qatynasty úilestirude danalyq pen sabyr úlgisin kórsetti. El ishinde aitylǵandai:
XIX ǵasyrda Resei imperiyasynyń otarlau sayasaty kúsheigen kezde Ermyrza batyr jer úshin ǵana emes, ruh úshin kúresti. Ol Kenesary Qasymúly bastaǵan últ-azattyq qozǵalysyna tileules bolyp, Jetisu men Alakól óńirinde erlik ideyasyn jalǵastyrdy. Sonymen birge, auyl biligine, qoǵam túraqtylyǵyna atsalysyp, ádil tóreligimen tanyldy.
Ermyrzanyń ruhani múrasy úrpaqtaryna jalǵasqan. Úly Moldahan Ermyrzaúly kúishilik dástúrde el taǵdyryn jetkizse, keiingi úrpaqtary mádeniet, aǵartushylyq jáne qoǵamdyq isterde belsendilik tanytyp, ruhani sabaqtastyqty jalǵastyrdy.
Búgingi Táuelsiz Qazaqstanda Ermyrza batyrdyń ómirin tanu – ótkendi qasterleu ǵana emes, últtyq sana men ruhani tútastyqty jańǵyrtu tetigi bolyp tabylady.
ERLIKTIŃ DAŃQY ÓSHPEIDI
Qazaq halqynyń san ǵasyrlyq tarihynda el táuelsizdigi men ruhani tútastyǵyn qorǵaǵan batyrlar men biler instituty airyqsha oryn alady. Sol úly dástúrdiń altyn arqauyn jalǵap, el birligin saqtap, últ namysyn úran etken túlǵalardyń biri – Ermyrza batyr Kópjasarúly (1819–1892). Ol XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy qazaq qoǵamyndaǵy kúrdeli kezeńniń — otarshyldyq sayasat pen eldik ruhtyń betpe-bet kelgen túsynyń – tiri kuágeri ári belsendi kúreskeri boldy.
Ermyrza batyrdyń ómiri men qyzmeti tek qylyshtyń kúshimen emes, aqyl men mámileniń, ádildik pen ruhtyń kúshimen erekshelendi. Ol el ishindegi dau-damaidy sheshude, últ pen úlystar arasyndaǵy qatynasty úilestirude danalyq pen sabyrdyń úlgisin kórsetti. El ishinde aitylatyn: «Ermyrzanyń biligi eldi ymyraǵa, sózi ruhqa, isi tártipke bastaǵan» degen sóz – onyń tarihi beinesin dál sipattaidy.
XIX ǵasyr – qazaq halqy úshin sayasi táuelsizdikten airylǵanymen, ruhani táuelsizdik úshin kúres jalǵasqan kezeń boldy. Resei imperiyasynyń otarlau sayasaty kúsheiip, shekaralyq óńirlerde áskeri punktter, uezd ortalyqtary qúryldy. Osyndai tarihi jaǵdaida Ermyrza batyrdyń qyzmeti – tek jer úshin kúres emes, ruh úshin kúres boldy. Ol Kenesary Qasymúly bastaǵan últ-azattyq qozǵalysyna tileules bolyp, onyń erlik ideyasyn Jetisu men Alakól óńirinde jalǵastyrdy. Batyrdyń eldik jolyndaǵy eńbegi tek soǵyspen shektelmeidi. Ol óz zamanynda auyl biligine, qoǵamnyń ishki túraqtylyǵyna, halyqtyń berekeli ómirine atsalysqan ruhani qairatker boldy. El arasyndaǵy tatulyqty saqtap, jesir men jetimge qamqor bolyp, ádil tóreligimen tanyldy.
Ermyrza batyrdyń beinesi qazaq halqynyń dástúrli erlik pen imandylyq tútastyǵynyń kórinisi. Ol qaruly kúrestiń adamy bola túra, soǵysty maqsat emes, el birligi men beibit ómirdi saqtau qúraly retinde túsingen. Sondyqtan da halyq ony «Beibitshiliktiń batyry», «Jeti rudyń el aǵasy» dep ataǵan. Ermyrzanyń ruhani sabaqtastyǵy úrpaǵynda aiqyn jalǵasty. Úly Moldahan Ermyrzaúly – kúishilik dástúrdiń iri ókili retinde ákesiniń eldik ruhyn kúi tilinde sóiletti. Onyń kúilerinde el taǵdyry, azattyq múraty, sabyr men ar-namys áueni qatar óriledi. Keiingi úrpaqtary aǵartushylyq, mádeniet, jurnalistika jáne qoǵamdyq isterde belsendilik tanytyp, ruhani estafetany jańa ǵasyr deńgeiinde jalǵastyrdy.
Ermyrzanyń esimi Alakól men Eshkiólmes arasyndaǵy kieli keńistikpen tyǵyz bailanysty. Búl óńir – kóne dáuirden beri túrki órkenietiniń ruhani qazyǵy bolǵan jer. Osy óńirdiń tabiǵaty men tarihy Ermyrzanyń túlǵalyq qalyptasuyna erekshe yqpal etti. Taudyń salqyny men kóldiń aidyny, dalanyń keńdigi men eldiń birligi – onyń minezi men dúnietanymynyń ózegine ainaldy. Ol tuǵan topyraǵyn tek qonys emes, qasietti meken dep tanyp, ár tóbesin, ár búlaǵyn halyqtyń taǵdyrymen bailanystyrdy. Sondyqtan Ermyrza esimi – Jetisu men Alakól tarihynyń simvoldyq túlǵasy.
Búgingi Táuelsiz Qazaqstan kezeńinde Ermyrza batyr túlǵasyn tanu – ótkendi qasterleu ǵana emes, el ruhyn jańǵyrtudyń tetigi. Onyń ómir joly men ónegesi – qazirgi úrpaq úshin últtyq namys pen azamattyq jauapkershiliktiń, eldik sana men ruhani tútastyqtyń mektebi. Búl eńbekte Ermyrza batyrdyń ómiri, kúresi jáne ruhani sabaqtastyǵy arhiv derekteri men auyz ádebieti úlgileri negizinde saralanyp, úrpaqtarynyń aǵartushylyq, mádeniet, turizm jáne qoǵamdyq isterge qosqan úlesteri júieli túrde kórsetildi. Eńbek arqyly Jetisu tarihyndaǵy túlǵalyq sabaqtastyq pen ruhani kodtyń úzilmegeni, kerisinshe, jańa formada jalǵasyp kele jatqany aiqyndalady.
Ermyrza batyr – ótkenniń kóleńkeli ańyzy emes, búginniń de tiri ruhy. Onyń ómirlik ústanymy – «El aman bolsa, er ruhy óshpeidi» degen qaǵidaǵa qúrylǵan. Sondyqtan búl eńbek – Ermyrza batyrdyń túlǵasyn tarihi konteksten shyǵaryp qana qoimai, ony qazirgi últtyq sanaǵa qaita ákelu, el men jerge adaldyqtyń máńgilik úlgisin úsynu.
Qajet ANDAS,
ólketanushy, jurnalist,
«Jetisu ólketanushylar ortalyǵy» QB direktory,
Q-Andas aqparattyq agenttiginiń bas redaktory.
