Ornalasqan jeri: Jetisu oblysy, Aqsu audany, Qapal auyly, Qapal shatqal.
Zerttelui: Ólketanushy-jurnalist Qajet Andas zerttep júr.
Sipattamasy: Bir ǵasyrǵa úlasqan qazaq-jońǵar soǵysynda talai erlik ister men batyrlyqtyń ólshemi bolǵan úlkendi-kishili shaiqastar ótkeni málim. Biraq keiingi ǵasyrlardaǵy qoǵamdyq, sayasi, áleumettik, taǵy da basqa jaǵdailarǵa bailanysty sonyń kóbi úmytyldy. Táuelsizdik alǵannan keiin sol úmytylǵan tarih memlekettiń qoldauy jáne jergilikti jerdegi tarihshy, ólketanushylardyń tynymsyz eńbeginiń arqasynda qaita oraldy. Sonyń biri 1640 jyly qazaq-jońǵar arasyndaǵy «Orbúlaq shaiqasy» bolsa, onyń jalǵasy bolǵan «Qyzyljar shaiqasy da» qaita jańǵyrdy.
Bala shaǵymyzda ata-ájelerimizdiń tizesine súienip jatyp, ol kisiler aitqan ańyzǵa qúlaǵymyzdy túretinbiz. Sonyń biri bylai óriletin: osydan 300 jyldyń aldynda qazaq auyldaryna tosynnan shapqynshylyq jasaǵan jońǵarlar jolyndaǵysynyń bárin jaipap, qalyń eldiń kóz jasy kól bolyp aǵady. Osy tústa Qúdainazar batyr el ishinen iriktep 100 sarbazdy jinap, el qauipsiz jerge kóshkenshe qorǵan bola túrudy oilastyrady. Ákesimen birge el qorǵau joryǵyna 17 jasar qyzy Gúlaiym da attanady. Olar jaudy Qyzyljar degen asuda tosyp otyrady. Qyzyljar – ortasynda arqyrap ózen aǵyp jatqan, eki betkeii jalama jartaspen qorshalǵan tar shatqalda ornalasqan asu. Eńisten kelgen jau tóbege shyǵatyn basqa jol tappai osy moinaqtan aspaq bolady. Júz batyr jan alysyp-jan berisip shaiqas jasaidy.
Úsh kúndik jantalas shaiqas barysynda 100 sarbaz sany kóp, kúshi basym jau jaǵynan tegis qúrban bolady. SHaiqas bitip, shamaly uaqyt ótken soń jauyngerlerin izdegen el azamattary múrdesi órtelgen júz batyrdyń shashylyp jatqan súiekterine tap bolady. Tek qol bastap júrgen Qúdainazar batyrdyń kúrek qasqa tisi men qyzy Gúlaiymnyń órtelmei qalǵan búrymynan tanyp, olardyń súiegin jinap, Qúdainazar batyr men qyzy Gúlaiymdy bir jerge, basqalaryn bir jerge arulap kómip, júz batyr jerlengen jerdi «Júz oba», batyrdyń qyzy jerlengen jerdi «Qyz beiiti» dep atap attanady. Sodan beri úsh júz jyl boiy osy qonystan qiyr jailap ketken el úrpaqtaryna osy shaiqastyń bolǵanyn aityp, qúlaǵyna q9yumen boldy. Jyldar ótuimen qatar basqalarynyń aty úmytylyp, tek Qúdainazar men qyzy Gúlaiymnyń aty Qyzyljar shaiqasymen qatar atalyp júrdi. Sol ańyz mine, búgin aqiqatqa ainalyp, óz baǵasyn aluǵa múmkindik tudy.
Jetisulyq ólketanushylar men Qúdainazar batyrdyń úrpaqtary osy bir tarihi oqiǵanyń ornyn anyqtau úshin birqatar izdenis jasady. Jalpy elimizdiń ár óńirinde 24 «Qyzyljar» dep atalatyn jer atauy kezdesedi. Ólketanushylar onyń bárin saraptap, jergilikti túrǵyndardan derekter jinap, ańyz-áńgimeler negizinde atalǵan shaiqastyń ornyn Aqsu audanyna qarasty Qapal shatqalynda bolǵan dep túraqtandyrdy. Árine, ańyz bolyp jetken aqiqatty anyqtau úshin sol óńirdegi jergilikti túrǵyndar pikiri de salmaqty. Auyzdan-auyzǵa aitylyp jetken ańyz-áńgimeler, tarihshylar men shejireshilerdiń jazbasyna jáne aqyn-jazushylardyń óleń-jyrlaryna da qarauǵa tura keldi. Sol qatarda ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda ómir súrgen Dosber Sauryqúlynyń «Esengeldi bi» dastanyn atauǵa bolady.
Eń qyzyǵy, Qyzyljar shaiqasy bolǵan asuda túryp, osy dastandy oqysańyz, óleńde órnektelgen jer ózi sóilep ketedi. Osyndai dálelder men dáiekterdi nazarǵa alǵan Almaty oblystyq tarihi-mádeni múrany qorǵau ortalyǵy jáne jetisulyq ólketanushylar, Qyzyljar shaiqasynyń batyry Qúdainazar Táńirberdiúlynyń úrpaqtarynan qúralǵan ekspeditsiya 22 mausym kúni Aqsu audany, Qapal auylyna qarasty jergilikti júrt «Júz oba», «Qyz beiiti» atap ketken tarihi oryn men Qyzyljar shaiqasy bolǵan asuǵa sapar shekti. Kópshilik batyr men onyń qyzy jáne 100 sarbaz jerlengen qorym men shaiqas bolǵan asuǵa belgi qoiyp, tarihty qaita jańǵyrtty.
Túpten kelgende, Qyzyljar shaiqasy – XVII ǵasyrdyń sońy men XVIII ǵasyrdyń basynda oryn alǵan el qorǵau jolyndaǵy úly shaiqastardyń zańdy jalǵasy sanalady. Qazirge deiin shaiqasta qaitys bolǵan júz sarbazdyń ekeuiniń aty málim. Al qalǵan 98 batyr sol kezderi osy shaiqas bolǵan óńirdi mekendegen tórt tólegetaidyń, jalaiyr, alban, suan, dulat rularynyń azamattary degen boljam bar. Búl aqiqatty anyqtau aldaǵy uaqyttyń enshisinde.
Rasynda, el qorǵau jaily sóz bolsa, kóp jaǵdaida «Egeuli naiza qolǵa alyp, eńku, eńku jer shalǵan» erlerdiń isin úlyqtap, erligin áspettep, dańqyn asyryp kelemiz. Osy tústa: «Qazaq qyzdarynyń últymyzdyń tarihyna qosqan úlesi nege nasihattalmaidy?» degen súraq tuyndaidy. Endeshe sol batyrlar men aqyndardy tuǵan, aqylymen el bilegen jáne aibatymen jaudy quǵan analar men apalarymyzdyń esimin keleshek úrpaqtyń esinde qaldyruǵa nege qúlshynbaimyz? Tarih pen shejire derekterin paraqtap kórsek, sonau Saq hanshaiymy Túmar hanymnan, búgingi Áliya men Mánshúkke deiin qazaqtyń talai batyr qyzy el qorǵaudyń eren úlgisin qaldyrdy. Búginde sol qatarǵa óziniń óletinin bile túryp elin, ákesin qorǵau úshin basyn báigege tikken Gúlaiym Qúdainazarqyzynyń erligi eskerilmei jatqany ókinishti-aq.
Ańyz-áńgime: Árine, ańyz bolyp jetken aqiqatty anyqtau úshin sol óńirdegi jergilikti túrǵyndar pikiri de salmaqty. Auyzdan-auyzǵa aitylyp jetken ańyz-áńgimeler, tarihshylar men shejireshilerdiń jazbasyna jáne aqyn-jazushylardyń óleń-jyrlaryna da qarauǵa tura keldi. Sol qatarda ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda ómir súrgen Dosber Sauryqúlynyń «Esengeldi bi» dastanyn atauǵa bolady.
Kenetten qazaqty kelip, shapty qalmaq,
Jeńetin bir oraiyn tapty qalmaq,
Toptaǵan qaruly kúsh qosynymen,
Mal shauyp, sadaqtaryn tartty qalmaq.
Irkit pen saba toly asqan qazan,
Jayuly óresinde qúrty qaldy.
Qoi shulap, túie bozdap kóshpen ketti,
Júrtta úlyp, kei auyldyń iti qaldy.
Tosyn jaǵdaiǵa betpe-bet kelgen auyl adamdary mynandai bailamǵa keldi:
SHydamai soǵysuǵa úrikti júrt,
Jasaq sap, kósh artyna birikti júrt.
Kóshirip qatyn-bala, kempir – shaldy,
Qaiyrylyp talai bozdaq túrypty júrt.
Yǵystap qazaq úrkip, qashpaq boldy,
Bir qysań tar asudan aspaq boldy.
Asudan kóshti asyryp jibergen soń,
Batyrlar jaudy toryp, tospaq boldy.
Asudan jaudy tosyp qiratuǵa,
Qorytyp aqylmen bas qospaq boldy.
Toǵysyp tar kezeńde saiysuǵa,
Kópshilik kúsh-jigerin myqtap boldy.
Asudyń shyǵar auzyna bekingen Qúdainazar batyr bastaǵan júz jigit qaraqorym jońǵarlarmen eki kún, eki tún arystansha aiqasyp, jaudy asudan asyrmaidy. Biraq jau kóp, ózderi az bolǵandyqtan jaǵdai barǵan saiyn auyrlasa túsedi. Alasúrǵan jau az adamdy ala almaǵanyna namystanyp, art-artynan adam shaqyryp kúsh toptap, batyrlardyń tynystaluyna, qarularyn tolyqtyruyna múrsat bermeidi. Bitken jigit art-artynan oqqa úshyp, sońynda Qúdainazar mingen Torazbanǵa oq tiedi. Sońynda qyzy ekeui qalady. Ekeui qúrbandardyń jebesin jinap, boi tasalar jer tappai Torazbannyń keudesine kirip, jasyrynyp alyp jaumen atysady. Torazbannyń ústine tigen jau oǵyn, ózine qaitara atyp, aqyrynda oqtary tausylyp, qyzy ekeuide erlikpen qúrban boldy. Búl oqiǵa «Esengeldi» dastanynda bylai dep bayandalady:
Sonymen jauǵa qarsy sadaq tartty,
Panalap ólgen attyń keudesinde.
Sadaqty biri atsa,biri oqtap,
Kezeńnen jibermeidi órlesine.
Syǵalap tús mezgilin bir qarasa,
Ólgen jau jetken eken on besine.
Kóppenen keshke deiin atysqan soń,
Kóligip oq tausyldy sol beshinde.
Dúshpandar yzalandy jeńbegen soń,
Kóp adam eki adamnan ólgenen soń.
Qaptady qaraǵaidai bop sol saǵatta,
Jaraǵy tausylǵanyn kórgenen soń.
Tiri ústap ekeuinde sheiit qyldy,
Ayamai qúdai qolǵa bergenen soń.
Arada az uaqyt ótkenen keiin, ilgeri ketken elden adamdar shyǵyp arttaǵy asuda qalǵandardyń habaryn úǵaiyq dep qaita kelgende. Naizaǵa, jebege túirelip qarǵa-qúzǵynǵa jem bolyp jatqan jigitterdiń óligin kóredi. Jońǵarlar múrdelerdi órtep ketkendikten adamdardy paryqtau qiynǵa soǵady. Tek Qúdainazar batyrdyń eki eli qasqa tisinen, Gúlaiymnyń «SHashynyń búrap órgen órisinen» tanyp ekeuin tauyp alady. Barǵandar sol jerde árqaisyna jeke-jeke qabir qazyp, qúrbandardy arulap jerlep basyna tastan oba túrǵyzady. Keiin kórgenderdiń aituyna qaraǵanda osy asudaǵy tas beiitter, «Júz oba», «Qyz beiiti» dep atalady.
Silteme: https://aqiqat.kazgazeta.kz/news/11819
https://www.google.com/search?q=%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80+%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B&rlz=1C1CHBD_ruKZ1056KZ1056&oq=%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80+%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B&aqs=chrome..69i57.3915j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8
https://egemen.kz/article/321721-babalar-izin-dganhghyrtty
https://7-su.kz/m/news/show/15162/
https://www.instagram.com/p/ClGQ0ncrQrD/
https://7-su.kz/news/cat-1/14716/
https://baq.kz/zhetisu-oblysy-zhekemenshikke-aynalgan-qasietti-zherler-303016/
https://kazpravda.kz/n/na-zemle-zhetysu-kazhetsya-tron-kamen-i-on-zagovorit-rasskazhet-o-podvigah-nashih-predkov/











