ورنالاسقان جەرى: جەتىسۋ وبلىسى, اقسۋ اۋدانى, قاپال اۋىلى, قاپال شاتقال.
زەرتتەلۋى: ۆلكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس زەرتتەپ جۈر.
سيپاتتاماسى: بىر عاسىرعا ۇلاسقان قازاق-جوڭعار سوعىسىندا تالاي ەرلىك ىستەر مەن باتىرلىقتىڭ ۆلشەمى بولعان ۈلكەندى-كىشىلى شايقاستار ۆتكەنى مەلىم. بىراق كەيىنگى عاسىرلارداعى قوعامدىق, ساياسي, ەلەۋمەتتىك, تاعى دا باسقا جاعدايلارعا بايلانىستى سونىڭ كۆبى ۇمىتىلدى. تەۋەلسىزدىك العاننان كەيىن سول ۇمىتىلعان تاريح مەملەكەتتىڭ قولداۋى جەنە جەرگىلىكتى جەردەگى تاريحشى, ۆلكەتانۋشىلاردىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قايتا ورالدى. سونىڭ بىرى 1640 جىلى قازاق-جوڭعار اراسىنداعى «وربۇلاق شايقاسى» بولسا, ونىڭ جالعاسى بولعان «قىزىلجار شايقاسى دا» قايتا جاڭعىردى.
بالا شاعىمىزدا اتا-ەجەلەرىمىزدىڭ تىزەسىنە سۈيەنىپ جاتىپ, ول كىسىلەر ايتقان اڭىزعا قۇلاعىمىزدى تۈرەتىنبىز. سونىڭ بىرى بىلاي ۆرىلەتىن: وسىدان 300 جىلدىڭ الدىندا قازاق اۋىلدارىنا توسىننان شاپقىنشىلىق جاساعان جوڭعارلار جولىنداعىسىنىڭ بەرىن جايپاپ, قالىڭ ەلدىڭ كۆز جاسى كۆل بولىپ اعادى. وسى تۇستا قۇداينازار باتىر ەل ىشىنەن ىرىكتەپ 100 ساربازدى جيناپ, ەل قاۋىپسىز جەرگە كۆشكەنشە قورعان بولا تۇرۋدى ويلاستىرادى. ەكەسىمەن بىرگە ەل قورعاۋ جورىعىنا 17 جاسار قىزى گۈلايىم دا اتتانادى. ولار جاۋدى قىزىلجار دەگەن اسۋدا توسىپ وتىرادى. قىزىلجار – ورتاسىندا ارقىراپ ۆزەن اعىپ جاتقان, ەكى بەتكەيى جالاما جارتاسپەن قورشالعان تار شاتقالدا ورنالاسقان اسۋ. ەڭىستەن كەلگەن جاۋ تۆبەگە شىعاتىن باسقا جول تاپپاي وسى مويناقتان اسپاق بولادى. جۈز باتىر جان الىسىپ-جان بەرىسىپ شايقاس جاسايدى.
ۈش كۈندىك جانتالاس شايقاس بارىسىندا 100 سارباز سانى كۆپ, كۈشى باسىم جاۋ جاعىنان تەگىس قۇربان بولادى. شايقاس بىتىپ, شامالى ۋاقىت ۆتكەن سوڭ جاۋىنگەرلەرىن ىزدەگەن ەل ازاماتتارى مۈردەسى ۆرتەلگەن جۈز باتىردىڭ شاشىلىپ جاتقان سۈيەكتەرىنە تاپ بولادى. تەك قول باستاپ جۈرگەن قۇداينازار باتىردىڭ كۈرەك قاسقا تىسى مەن قىزى گۈلايىمنىڭ ۆرتەلمەي قالعان بۇرىمىنان تانىپ, ولاردىڭ سۈيەگىن جيناپ, قۇداينازار باتىر مەن قىزى گۈلايىمدى بىر جەرگە, باسقالارىن بىر جەرگە ارۋلاپ كۆمىپ, جۈز باتىر جەرلەنگەن جەردى «جۈز وبا», باتىردىڭ قىزى جەرلەنگەن جەردى «قىز بەيىتى» دەپ اتاپ اتتانادى. سودان بەرى ۈش جۈز جىل بويى وسى قونىستان قيىر جايلاپ كەتكەن ەل ۇرپاقتارىنا وسى شايقاستىڭ بولعانىن ايتىپ, قۇلاعىنا ق9يۇمەن بولدى. جىلدار ۆتۋىمەن قاتار باسقالارىنىڭ اتى ۇمىتىلىپ, تەك قۇداينازار مەن قىزى گۈلايىمنىڭ اتى قىزىلجار شايقاسىمەن قاتار اتالىپ جۈردى. سول اڭىز مىنە, بۈگىن اقيقاتقا اينالىپ, ۆز باعاسىن الۋعا مۈمكىندىك تۋدى.
جەتىسۋلىق ۆلكەتانۋشىلار مەن قۇداينازار باتىردىڭ ۇرپاقتارى وسى بىر تاريحي وقيعانىڭ ورنىن انىقتاۋ ۈشىن بىرقاتار ىزدەنىس جاسادى. جالپى ەلىمىزدىڭ ەر ۆڭىرىندە 24 «قىزىلجار» دەپ اتالاتىن جەر اتاۋى كەزدەسەدى. ۆلكەتانۋشىلار ونىڭ بەرىن ساراپتاپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان دەرەكتەر جيناپ, اڭىز-ەڭگىمەلەر نەگىزىندە اتالعان شايقاستىڭ ورنىن اقسۋ اۋدانىنا قاراستى قاپال شاتقالىندا بولعان دەپ تۇراقتاندىردى. ەرينە, اڭىز بولىپ جەتكەن اقيقاتتى انىقتاۋ ۈشىن سول ۆڭىردەگى جەرگىلىكتى تۇرعىندار پىكىرى دە سالماقتى. اۋىزدان-اۋىزعا ايتىلىپ جەتكەن اڭىز-ەڭگىمەلەر, تاريحشىلار مەن شەجىرەشىلەردىڭ جازباسىنا جەنە اقىن-جازۋشىلاردىڭ ۆلەڭ-جىرلارىنا دا قاراۋعا تۋرا كەلدى. سول قاتاردا ۆتكەن عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ۆمىر سۈرگەن دوسبەر ساۋرىقۇلىنىڭ «ەسەنگەلدى بي» داستانىن اتاۋعا بولادى.
ەڭ قىزىعى, قىزىلجار شايقاسى بولعان اسۋدا تۇرىپ, وسى داستاندى وقىساڭىز, ۆلەڭدە ۆرنەكتەلگەن جەر ۆزى سۆيلەپ كەتەدى. وسىنداي دەلەلدەر مەن دەيەكتەردى نازارعا العان الماتى وبلىستىق تاريحي-مەدەني مۇرانى قورعاۋ ورتالىعى جەنە جەتىسۋلىق ۆلكەتانۋشىلار, قىزىلجار شايقاسىنىڭ باتىرى قۇداينازار تەڭىربەردىۇلىنىڭ ۇرپاقتارىنان قۇرالعان ەكسپەديتسييا 22 ماۋسىم كۈنى اقسۋ اۋدانى, قاپال اۋىلىنا قاراستى جەرگىلىكتى جۇرت «جۈز وبا», «قىز بەيىتى» اتاپ كەتكەن تاريحي ورىن مەن قىزىلجار شايقاسى بولعان اسۋعا ساپار شەكتى. كۆپشىلىك باتىر مەن ونىڭ قىزى جەنە 100 سارباز جەرلەنگەن قورىم مەن شايقاس بولعان اسۋعا بەلگى قويىپ, تاريحتى قايتا جاڭعىرتتى.
تۈپتەن كەلگەندە, قىزىلجار شايقاسى – XVIى عاسىردىڭ سوڭى مەن XVIIى عاسىردىڭ باسىندا ورىن العان ەل قورعاۋ جولىنداعى ۇلى شايقاستاردىڭ زاڭدى جالعاسى سانالادى. قازىرگە دەيىن شايقاستا قايتىس بولعان جۈز ساربازدىڭ ەكەۋىنىڭ اتى مەلىم. ال قالعان 98 باتىر سول كەزدەرى وسى شايقاس بولعان ۆڭىردى مەكەندەگەن تۆرت تۆلەگەتايدىڭ, جالايىر, البان, سۋان, دۋلات رۋلارىنىڭ ازاماتتارى دەگەن بولجام بار. بۇل اقيقاتتى انىقتاۋ الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.
راسىندا, ەل قورعاۋ جايلى سۆز بولسا, كۆپ جاعدايدا «ەگەۋلى نايزا قولعا الىپ, ەڭكۋ, ەڭكۋ جەر شالعان» ەرلەردىڭ ىسىن ۇلىقتاپ, ەرلىگىن ەسپەتتەپ, داڭقىن اسىرىپ كەلەمىز. وسى تۇستا: «قازاق قىزدارىنىڭ ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنا قوسقان ۈلەسى نەگە ناسيحاتتالمايدى?» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ەندەشە سول باتىرلار مەن اقىنداردى تۋعان, اقىلىمەن ەل بيلەگەن جەنە ايباتىمەن جاۋدى قۋعان انالار مەن اپالارىمىزدىڭ ەسىمىن كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ەسىندە قالدىرۋعا نەگە قۇلشىنبايمىز? تاريح پەن شەجىرە دەرەكتەرىن پاراقتاپ كۆرسەك, سوناۋ ساق حانشايىمى تۇمار حانىمنان, بۈگىنگى ەلييا مەن مەنشۈككە دەيىن قازاقتىڭ تالاي باتىر قىزى ەل قورعاۋدىڭ ەرەن ۈلگىسىن قالدىردى. بۈگىندە سول قاتارعا ۆزىنىڭ ۆلەتىنىن بىلە تۇرىپ ەلىن, ەكەسىن قورعاۋ ۈشىن باسىن بەيگەگە تىككەن گۈلايىم قۇداينازارقىزىنىڭ ەرلىگى ەسكەرىلمەي جاتقانى ۆكىنىشتى-اق.
اڭىز-ەڭگىمە: ەرينە, اڭىز بولىپ جەتكەن اقيقاتتى انىقتاۋ ۈشىن سول ۆڭىردەگى جەرگىلىكتى تۇرعىندار پىكىرى دە سالماقتى. اۋىزدان-اۋىزعا ايتىلىپ جەتكەن اڭىز-ەڭگىمەلەر, تاريحشىلار مەن شەجىرەشىلەردىڭ جازباسىنا جەنە اقىن-جازۋشىلاردىڭ ۆلەڭ-جىرلارىنا دا قاراۋعا تۋرا كەلدى. سول قاتاردا ۆتكەن عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ۆمىر سۈرگەن دوسبەر ساۋرىقۇلىنىڭ «ەسەنگەلدى بي» داستانىن اتاۋعا بولادى.
كەنەتتەن قازاقتى كەلىپ, شاپتى قالماق,
جەڭەتىن بىر ورايىن تاپتى قالماق,
توپتاعان قارۋلى كۈش قوسىنىمەن,
مال شاۋىپ, ساداقتارىن تارتتى قالماق.
ىركىت پەن سابا تولى اسقان قازان,
جايۇلى ۆرەسىندە قۇرتى قالدى.
قوي شۋلاپ, تۈيە بوزداپ كۆشپەن كەتتى,
جۇرتتا ۇلىپ, كەي اۋىلدىڭ يتى قالدى.
توسىن جاعدايعا بەتپە-بەت كەلگەن اۋىل ادامدارى مىنانداي بايلامعا كەلدى:
شىداماي سوعىسۋعا ۈرىكتى جۇرت,
جاساق ساپ, كۆش ارتىنا بىرىكتى جۇرت.
كۆشىرىپ قاتىن-بالا, كەمپىر – شالدى,
قايىرىلىپ تالاي بوزداق تۇرىپتى جۇرت.
ىعىستاپ قازاق ۈركىپ, قاشپاق بولدى,
بىر قىساڭ تار اسۋدان اسپاق بولدى.
اسۋدان كۆشتى اسىرىپ جىبەرگەن سوڭ,
باتىرلار جاۋدى تورىپ, توسپاق بولدى.
اسۋدان جاۋدى توسىپ قيراتۋعا,
قورىتىپ اقىلمەن باس قوسپاق بولدى.
توعىسىپ تار كەزەڭدە سايىسۋعا,
كۆپشىلىك كۈش-جىگەرىن مىقتاپ بولدى.
اسۋدىڭ شىعار اۋزىنا بەكىنگەن قۇداينازار باتىر باستاعان جۈز جىگىت قاراقورىم جوڭعارلارمەن ەكى كۈن, ەكى تۈن ارىستانشا ايقاسىپ, جاۋدى اسۋدان اسىرمايدى. بىراق جاۋ كۆپ, ۆزدەرى از بولعاندىقتان جاعداي بارعان سايىن اۋىرلاسا تۈسەدى. الاسۇرعان جاۋ از ادامدى الا الماعانىنا نامىستانىپ, ارت-ارتىنان ادام شاقىرىپ كۈش توپتاپ, باتىرلاردىڭ تىنىستالۋىنا, قارۋلارىن تولىقتىرۋىنا مۇرسات بەرمەيدى. بىتكەن جىگىت ارت-ارتىنان وققا ۇشىپ, سوڭىندا قۇداينازار مىنگەن تورازبانعا وق تيەدى. سوڭىندا قىزى ەكەۋى قالادى. ەكەۋى قۇربانداردىڭ جەبەسىن جيناپ, بوي تاسالار جەر تاپپاي تورازباننىڭ كەۋدەسىنە كىرىپ, جاسىرىنىپ الىپ جاۋمەن اتىسادى. تورازباننىڭ ۈستىنە تيگەن جاۋ وعىن, ۆزىنە قايتارا اتىپ, اقىرىندا وقتارى تاۋسىلىپ, قىزى ەكەۋىدە ەرلىكپەن قۇربان بولدى. بۇل وقيعا «ەسەنگەلدى» داستانىندا بىلاي دەپ باياندالادى:
سونىمەن جاۋعا قارسى ساداق تارتتى,
پانالاپ ۆلگەن اتتىڭ كەۋدەسىندە.
ساداقتى بىرى اتسا,بىرى وقتاپ,
كەزەڭنەن جىبەرمەيدى ۆرلەسىنە.
سىعالاپ تۈس مەزگىلىن بىر قاراسا,
ۆلگەن جاۋ جەتكەن ەكەن ون بەسىنە.
كۆپپەنەن كەشكە دەيىن اتىسقان سوڭ,
كۆلىگىپ وق تاۋسىلدى سول بەشىندە.
دۇشپاندار ىزالاندى جەڭبەگەن سوڭ,
كۆپ ادام ەكى ادامنان ۆلگەنەن سوڭ.
قاپتادى قاراعايداي بوپ سول ساعاتتا,
جاراعى تاۋسىلعانىن كۆرگەنەن سوڭ.
تىرى ۇستاپ ەكەۋىندە شەيىت قىلدى,
اياماي قۇداي قولعا بەرگەنەن سوڭ.
ارادا از ۋاقىت ۆتكەنەن كەيىن, ىلگەرى كەتكەن ەلدەن ادامدار شىعىپ ارتتاعى اسۋدا قالعانداردىڭ حابارىن ۇعايىق دەپ قايتا كەلگەندە. نايزاعا, جەبەگە تۈيرەلىپ قارعا-قۇزعىنعا جەم بولىپ جاتقان جىگىتتەردىڭ ۆلىگىن كۆرەدى. جوڭعارلار مۈردەلەردى ۆرتەپ كەتكەندىكتەن ادامداردى پارىقتاۋ قيىنعا سوعادى. تەك قۇداينازار باتىردىڭ ەكى ەلى قاسقا تىسىنەن, گۈلايىمنىڭ «شاشىنىڭ بۇراپ ۆرگەن ۆرىسىنەن» تانىپ ەكەۋىن تاۋىپ الادى. بارعاندار سول جەردە ەرقايسىنا جەكە-جەكە قابىر قازىپ, قۇربانداردى ارۋلاپ جەرلەپ باسىنا تاستان وبا تۇرعىزادى. كەيىن كۆرگەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا وسى اسۋداعى تاس بەيىتتەر, «جۈز وبا», «قىز بەيىتى» دەپ اتالادى.
سىلتەمە: https://aqiqat.kazgazeta.kz/news/11819
https://www.google.com/search?q=%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80+%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B&rlz=1C1CHBD_ruKZ1056KZ1056&oq=%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80+%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B&aqs=chrome..69i57.3915j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8
https://egemen.kz/article/321721-babalar-izin-dganhghyrtty
https://7-su.kz/m/news/show/15162/
https://www.instagram.com/p/ClGQ0ncrQrD/
https://7-su.kz/news/cat-1/14716/
https://baq.kz/zhetisu-oblysy-zhekemenshikke-aynalgan-qasietti-zherler-303016/
https://kazpravda.kz/n/na-zemle-zhetysu-kazhetsya-tron-kamen-i-on-zagovorit-rasskazhet-o-podvigah-nashih-predkov/











