Ornalasqan jeri: Alakól audany, Sapaq auylynyń mańynda.
Zerttelui: ólketanushy-jurnalist Qajet Andas zerttep júr.
Sipattamasy: Auyl irgesindegi jotaǵa ornalasqan, úzyndyǵy – 50, eni 30 metrden aspaityn, tereńdigi 7-8 metrge tayau kóldiń qúpiyasy kóp. Jergilikti túrǵyndar «Óli kól», «Qandy kól» dep neshe túrli ataidy. Kólge shomylǵan talai adam ajal qúshqanyn tiksinip eske alady. Osynda túratyn 82 jastaǵy Vladimir Kalamisov atalarynyń auzynan talai azamatty kól suy jútyp qoiǵanyn estip ósipti. Ol kezde kól «Mytkina» dep atalady eken. Onyń atalary búl jerge 1882 jyly ishki Reseiden jer audarylyp kelip, qonystanǵan. Ózi 15 auyldasynyń kólge batyp, qaitys bolǵanyna kuá bolypty.
Ańyz-áńgime: Auyldaǵy kónekóz qariyalarmen kól jaily áńgimelesseń osyndai qaiǵyly oqiǵalardyń talaiyn estisiń.
– 1967 jyly bir auyldasymyz áskerge ketetin kúni dostarymen birge kól boiyna qydyryp baryp, suǵa túsedi. Ózi de deneli, su jaǵalap ósken jigit edi. Ókinishke orai, kól túbine tartyp áketedi. Auyl adamdary jinalyp, eki kún izdep, denesin tappadyq. Sosyn kóldiń janyna úlken aryq qazyp, kól suyn eki kún aǵyzǵanda da su deńgeii túspedi. Sosyn su soratyn mashine ákelip, suǵa júzetin mamandar shaqyryldy. Suǵa júzetinder kólge túsip shyqqanda múryn, qúlaǵynan qan ketip, esinen tanyp qaldy. Olar kól suynyń beti jyly bolǵanymen, tereńdegen saiyn qysymy joǵarylap, múzdai suyqtaitynyn, kól túbinen búrqyldap shyǵyp jatqan úsh búlaq kózi baryn aityp edi. Aqyry su jútyp ketken jigittiń óli denesi tabyldy. Bir qyzyǵy, kól jútyp ketken múrdeler su betine qalqyp shyqpaidy. Su túbinde tikesinen-tik túryp qalady, – dep áńgimeledi ózi kuá bolǵan oqiǵa jaily Sapaq auyldyq aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy Múratqan Álkenov aqsaqal.
Kólde eki túrli tańǵajaiyp qúbylys bar. Biri kólge qúyatyn sudyń qaidan keletinin, qalai aǵyp shyǵatynyn eshkim dóp basyp aita almaidy. Kól suy ne kóbeimeidi, ne azaimaidy. Endi biri batqan adamdardy kól suy betine shyǵaryp tastamaidy. Auyl azamattarynyń aituynsha, kezinde ataman Annenkov osy jolmen Qytaiǵa asyp bara jatqanda isten shyqqan qaru-jaraqtaryn kólge ylaqtyryp ketken. Keńes odaǵy túsynda júmbaǵy kóp kóldi tekseruge bir top geograf kelip, onyń syryn asha almapty. Alaqandai kól qúpiyasyn ishine búgip, áli sol qalpynda túr.
Qansha qorqynyshty bolsa da kólge shomylatyndar kóp. Bir qyzyǵy, kól barlyq adamdy tartyp kete bermeidi. Osyǵan orai, auyl túrǵyndarynan estigenimizdi elimizge belgili himiya, fizika, geografiya salasynyń ǵalymdaryna aityp, habarlasyp kórip edik. Olardan:
– Tau basyndaǵy múzdyqtyń eruinen paida bolǵan kól suy jer qyrtysyn aralap, búlaq kózi arqyly kólge qúiyp, sol búlaq kózderi arqyly jer astyna sińip jatqan boluy múmkin. Al kól túbindegi jartas qyrtysynda nemese topyraqta belgili bir himiyalyq elementtiń mólsheri kóp jáne magnitti qabat boluy yqtimal. Kól túbine tartyp ketetin adamdardyń denesinde sol elementtiń qúramy mol. Ádette adam suǵa batqanda quyq bezi jarylyp, salmaǵyn joǵaltady da, su betine qalqyp shyǵady. Búl kólge batqan adamda ondai belgi bolmaityny anyq. Ony zertteu kerek – degen jauap aldyq.
Biz júmbaq kóldiń jaǵdaiyn júrtqa jetkizudi maqsat ettik. Al kól suynyń, topyraqtyń, jartas qabatynyń qúramyn anyqtap, kól suynyń aǵzaǵa ziyandy jaǵyn, syrqatqa shipalyq qasietin naqtylau himiya, fizika salasy ǵalymdarynyń enshisindegi dúnie. Búl jerden Mendeleevtiń kestesinde joq elementtiń tabyluy da ǵajap emes.
Silteme: «Jetisu» gazeti. №120. 2022. 8 b.











