ورنالاسقان جەرى: الاكۆل اۋدانى, ساپاق اۋىلىنىڭ ماڭىندا.
زەرتتەلۋى: ۆلكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس زەرتتەپ جۈر.
سيپاتتاماسى: اۋىل ىرگەسىندەگى جوتاعا ورنالاسقان, ۇزىندىعى – 50, ەنى 30 مەتردەن اسپايتىن, تەرەڭدىگى 7-8 مەترگە تاياۋ كۆلدىڭ قۇپيياسى كۆپ. جەرگىلىكتى تۇرعىندار «ۆلى كۆل», «قاندى كۆل» دەپ نەشە تۈرلى اتايدى. كۆلگە شومىلعان تالاي ادام اجال قۇشقانىن تىكسىنىپ ەسكە الادى. وسىندا تۇراتىن 82 جاستاعى ۋلاديمير كالاميسوۋ اتالارىنىڭ اۋزىنان تالاي ازاماتتى كۆل سۋى جۇتىپ قويعانىن ەستىپ ۆسىپتى. ول كەزدە كۆل «مىتكينا» دەپ اتالادى ەكەن. ونىڭ اتالارى بۇل جەرگە 1882 جىلى ىشكى رەسەيدەن جەر اۋدارىلىپ كەلىپ, قونىستانعان. ۆزى 15 اۋىلداسىنىڭ كۆلگە باتىپ, قايتىس بولعانىنا كۋە بولىپتى.
اڭىز-ەڭگىمە: اۋىلداعى كۆنەكۆز قارييالارمەن كۆل جايلى ەڭگىمەلەسسەڭ وسىنداي قايعىلى وقيعالاردىڭ تالايىن ەستيسىڭ.
– 1967 جىلى بىر اۋىلداسىمىز ەسكەرگە كەتەتىن كۈنى دوستارىمەن بىرگە كۆل بويىنا قىدىرىپ بارىپ, سۋعا تۈسەدى. ۆزى دە دەنەلى, سۋ جاعالاپ ۆسكەن جىگىت ەدى. ۆكىنىشكە وراي, كۆل تۈبىنە تارتىپ ەكەتەدى. اۋىل ادامدارى جينالىپ, ەكى كۈن ىزدەپ, دەنەسىن تاپپادىق. سوسىن كۆلدىڭ جانىنا ۈلكەن ارىق قازىپ, كۆل سۋىن ەكى كۈن اعىزعاندا دا سۋ دەڭگەيى تۈسپەدى. سوسىن سۋ سوراتىن ماشينە ەكەلىپ, سۋعا جۈزەتىن ماماندار شاقىرىلدى. سۋعا جۈزەتىندەر كۆلگە تۈسىپ شىققاندا مۇرىن, قۇلاعىنان قان كەتىپ, ەسىنەن تانىپ قالدى. ولار كۆل سۋىنىڭ بەتى جىلى بولعانىمەن, تەرەڭدەگەن سايىن قىسىمى جوعارىلاپ, مۇزداي سۋىقتايتىنىن, كۆل تۈبىنەن بۇرقىلداپ شىعىپ جاتقان ۈش بۇلاق كۆزى بارىن ايتىپ ەدى. اقىرى سۋ جۇتىپ كەتكەن جىگىتتىڭ ۆلى دەنەسى تابىلدى. بىر قىزىعى, كۆل جۇتىپ كەتكەن مۈردەلەر سۋ بەتىنە قالقىپ شىقپايدى. سۋ تۈبىندە تىكەسىنەن-تىك تۇرىپ قالادى, – دەپ ەڭگىمەلەدى ۆزى كۋە بولعان وقيعا جايلى ساپاق اۋىلدىق اقساقالدار كەڭەسىنىڭ تۆراعاسى مۇراتقان ەلكەنوۋ اقساقال.
كۆلدە ەكى تۈرلى تاڭعاجايىپ قۇبىلىس بار. بىرى كۆلگە قۇياتىن سۋدىڭ قايدان كەلەتىنىن, قالاي اعىپ شىعاتىنىن ەشكىم دۆپ باسىپ ايتا المايدى. كۆل سۋى نە كۆبەيمەيدى, نە ازايمايدى. ەندى بىرى باتقان ادامداردى كۆل سۋى بەتىنە شىعارىپ تاستامايدى. اۋىل ازاماتتارىنىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە اتامان اننەنكوۋ وسى جولمەن قىتايعا اسىپ بارا جاتقاندا ىستەن شىققان قارۋ-جاراقتارىن كۆلگە ىلاقتىرىپ كەتكەن. كەڭەس وداعى تۇسىندا جۇمباعى كۆپ كۆلدى تەكسەرۋگە بىر توپ گەوگراف كەلىپ, ونىڭ سىرىن اشا الماپتى. الاقانداي كۆل قۇپيياسىن ىشىنە بۈگىپ, ەلى سول قالپىندا تۇر.
قانشا قورقىنىشتى بولسا دا كۆلگە شومىلاتىندار كۆپ. بىر قىزىعى, كۆل بارلىق ادامدى تارتىپ كەتە بەرمەيدى. وسىعان وراي, اۋىل تۇرعىندارىنان ەستىگەنىمىزدى ەلىمىزگە بەلگىلى حيمييا, فيزيكا, گەوگرافييا سالاسىنىڭ عالىمدارىنا ايتىپ, حابارلاسىپ كۆرىپ ەدىك. ولاردان:
– تاۋ باسىنداعى مۇزدىقتىڭ ەرۋىنەن پايدا بولعان كۆل سۋى جەر قىرتىسىن ارالاپ, بۇلاق كۆزى ارقىلى كۆلگە قۇيىپ, سول بۇلاق كۆزدەرى ارقىلى جەر استىنا سىڭىپ جاتقان بولۋى مۈمكىن. ال كۆل تۈبىندەگى جارتاس قىرتىسىندا نەمەسە توپىراقتا بەلگىلى بىر حيمييالىق ەلەمەنتتىڭ مۆلشەرى كۆپ جەنە ماگنيتتى قابات بولۋى ىقتيمال. كۆل تۈبىنە تارتىپ كەتەتىن ادامداردىڭ دەنەسىندە سول ەلەمەنتتىڭ قۇرامى مول. ەدەتتە ادام سۋعا باتقاندا قۋىق بەزى جارىلىپ, سالماعىن جوعالتادى دا, سۋ بەتىنە قالقىپ شىعادى. بۇل كۆلگە باتقان ادامدا ونداي بەلگى بولمايتىنى انىق. ونى زەرتتەۋ كەرەك – دەگەن جاۋاپ الدىق.
بىز جۇمباق كۆلدىڭ جاعدايىن جۇرتقا جەتكىزۋدى ماقسات ەتتىك. ال كۆل سۋىنىڭ, توپىراقتىڭ, جارتاس قاباتىنىڭ قۇرامىن انىقتاپ, كۆل سۋىنىڭ اعزاعا زيياندى جاعىن, سىرقاتقا شيپالىق قاسيەتىن ناقتىلاۋ حيمييا, فيزيكا سالاسى عالىمدارىنىڭ ەنشىسىندەگى دۈنيە. بۇل جەردەن مەندەلەەۋتىڭ كەستەسىندە جوق ەلەمەنتتىڭ تابىلۋى دا عاجاپ ەمەس.
سىلتەمە: «جەتىسۋ» گازەتى. №120. 2022. 8 ب.











