Орналасқан жері: Алакөл ауданы, Сапақ ауылының маңында.
Зерттелуі: өлкетанушы-журналист Қажет Андас зерттеп жүр.
Сипаттамасы: Ауыл іргесіндегі жотаға орналасқан, ұзындығы – 50, ені 30 метрден аспайтын, тереңдігі 7-8 метрге таяу көлдің құпиясы көп. Жергілікті тұрғындар «Өлі көл», «Қанды көл» деп неше түрлі атайды. Көлге шомылған талай адам ажал құшқанын тіксініп еске алады. Осында тұратын 82 жастағы Владимир Каламисов аталарының аузынан талай азаматты көл суы жұтып қойғанын естіп өсіпті. Ол кезде көл «Мыткина» деп аталады екен. Оның аталары бұл жерге 1882 жылы ішкі Ресейден жер аударылып келіп, қоныстанған. Өзі 15 ауылдасының көлге батып, қайтыс болғанына куә болыпты.
Аңыз-әңгіме: Ауылдағы көнекөз қариялармен көл жайлы әңгімелессең осындай қайғылы оқиғалардың талайын естисің.
– 1967 жылы бір ауылдасымыз әскерге кететін күні достарымен бірге көл бойына қыдырып барып, суға түседі. Өзі де денелі, су жағалап өскен жігіт еді. Өкінішке орай, көл түбіне тартып әкетеді. Ауыл адамдары жиналып, екі күн іздеп, денесін таппадық. Сосын көлдің жанына үлкен арық қазып, көл суын екі күн ағызғанда да су деңгейі түспеді. Сосын су соратын машине әкеліп, суға жүзетін мамандар шақырылды. Суға жүзетіндер көлге түсіп шыққанда мұрын, құлағынан қан кетіп, есінен танып қалды. Олар көл суының беті жылы болғанымен, тереңдеген сайын қысымы жоғарылап, мұздай суықтайтынын, көл түбінен бұрқылдап шығып жатқан үш бұлақ көзі барын айтып еді. Ақыры су жұтып кеткен жігіттің өлі денесі табылды. Бір қызығы, көл жұтып кеткен мүрделер су бетіне қалқып шықпайды. Су түбінде тікесінен-тік тұрып қалады, – деп әңгімеледі өзі куә болған оқиға жайлы Сапақ ауылдық ақсақалдар кеңесінің төрағасы Мұратқан Әлкенов ақсақал.
Көлде екі түрлі таңғажайып құбылыс бар. Бірі көлге құятын судың қайдан келетінін, қалай ағып шығатынын ешкім дөп басып айта алмайды. Көл суы не көбеймейді, не азаймайды. Енді бірі батқан адамдарды көл суы бетіне шығарып тастамайды. Ауыл азаматтарының айтуынша, кезінде атаман Анненков осы жолмен Қытайға асып бара жатқанда істен шыққан қару-жарақтарын көлге ылақтырып кеткен. Кеңес одағы тұсында жұмбағы көп көлді тексеруге бір топ географ келіп, оның сырын аша алмапты. Алақандай көл құпиясын ішіне бүгіп, әлі сол қалпында тұр.
Қанша қорқынышты болса да көлге шомылатындар көп. Бір қызығы, көл барлық адамды тартып кете бермейді. Осыған орай, ауыл тұрғындарынан естігенімізді елімізге белгілі химия, физика, география саласының ғалымдарына айтып, хабарласып көріп едік. Олардан:
– Тау басындағы мұздықтың еруінен пайда болған көл суы жер қыртысын аралап, бұлақ көзі арқылы көлге құйып, сол бұлақ көздері арқылы жер астына сіңіп жатқан болуы мүмкін. Ал көл түбіндегі жартас қыртысында немесе топырақта белгілі бір химиялық элементтің мөлшері көп және магнитті қабат болуы ықтимал. Көл түбіне тартып кететін адамдардың денесінде сол элементтің құрамы мол. Әдетте адам суға батқанда қуық безі жарылып, салмағын жоғалтады да, су бетіне қалқып шығады. Бұл көлге батқан адамда ондай белгі болмайтыны анық. Оны зерттеу керек – деген жауап алдық.
Біз жұмбақ көлдің жағдайын жұртқа жеткізуді мақсат еттік. Ал көл суының, топырақтың, жартас қабатының құрамын анықтап, көл суының ағзаға зиянды жағын, сырқатқа шипалық қасиетін нақтылау химия, физика саласы ғалымдарының еншісіндегі дүние. Бұл жерден Менделеевтің кестесінде жоқ элементтің табылуы да ғажап емес.
Сілтеме: «Жетісу» газеті. №120. 2022. 8 б.











