Búlar kisi zamanda Syr dariyasy men SHu ózeniniń arasyn mekendeptúruǵa laiyqty. Odan myń jyl búryn shamasynda Alshyn, Jappas, Tama-tabyn, Jaǵalbaily, Tileu, Ramadan degen elder Aziyadan kóship, Túrkistanǵa kelgen. Túrkistannyń túrǵy halqy kúshti bolǵandyqtan búlar ol jerde baiyrlai almai talai soǵysqannan keiin Oral hám Orynbor jaqtarǵa bet alǵan. Qypshaq zatty halyqtyń áuelgi meken etken jeri Alataudyń ońtústik jaǵynda Qytaidyń Qas, Qúlja, SHáueshek qalalarynyń aimaqtary bolǵan. Naimannyń meken etkeni Altai tauynyń ainalasybolǵan. Kerei hám Arǵynnyń áuelgi mekenderi Manjúriya. Múnda Arǵúniya degen ózen hám Aiǵún atty qala bar. Qytaida «r» dybysy joqú Arǵún aty «Aiǵún» atalmaǵy múmkin.
Manjúr, tatar degen halyq Manjúriyanyń túrǵyn halqy Arǵyn, Kereidi quyp jiberip, jerin basyp qaldy. Jeri Manjúriya atandy. Kóp Kirdi (Korei) bolysyp júrip Japondy aidap tastap, Japon túbegine ie boldy. Ol túbek Korei túbegi atandy.
Kereidiń az shashyrandysy men Arǵyn bosyp otyryp birneshe jyldan soń Altaiǵa keldi. Arǵyn Altaidaǵy naimandy qol qúshimen jeńip aǵaiyn ǵyp aiyryp aldy. Sodan soń Qaspidiń ainalasyndaǵy Qypshaqty jeńip auyl qyp aldy.
Arǵyn, Naiman, Qypshaq úsheui birigip Syr men SHudyń arasyndaǵy Qońyrat hám taraqtylardy auyl qylyp aldy. Búl bes auyl birigip, Túrkistannyń túrǵyn halqymen soǵys saldy. Túrkistan búlarmen ayanbai soǵysty. Arǵyndarǵa Alshyndar da qarsy boldy. Búlar ózdi ózimen qyrǵyn tauyp jatqandabir jaǵynan qalmaqtarbárine qarsy shabuyl jasap, qan tókti. Soǵysushylardyń basynan auyr zaman ótip,jansauǵa, tynyshtyq, birlikti oilady. Birlik, bereke qylu úshin biri-birine elshi saldy. Úsh jaqtan úsh júz kisi bas qosty. Úsh jaqtyń biri Túrkistannyń túrǵyn halqy, ekinshi, Oral jaqqa bet alǵan Alshyndar (Búlar bir top auyl bolyp, keiin «Jeti ru» atanǵan), úshinshisi arǵyn-naimandar bas qosqan jeri Áulie ataynyń mańy. Búl jiylys ÁzJánibek hannyń balasy Qasymhan boluǵa laiyqty. Parshasy jiylyp bir halyq boluǵa kók qasqa soiyp qoldaryn qanǵa batyrdy. Úsh júz ókildiń bas qosqan jiyny bolǵandyqtan «Úsh júz» atanǵan sebebi. Osy Túrkistannyń túrǵyn halqy kúshti hám kóp bolǵany sebepti «Úly júz» atalady.
Arǵyn, naiman, qypshaq, qońyrat hám taraqty «Orta júz» atandy. Azy Jetiru bolǵan soń «Kishi júz» atandy. Qyrǵyz hám shanyshqyly júzge qosylmady. Sebebi, qyrǵyz hám shanyshqyly úsh júzdiń kók qasqa soiǵan batasyna kirmedi. Hám abashy jibermedi. Kerei Syrǵa auyp ketip, qaityp kelgen joq edi. Bas qosqandaǵy úsh júzdiń jartynyń eń aldy bir antty halyq bolu edi. Sondaǵy qoiǵan anty «qazaq» aty edi. «Qazaq» degen atty áspetteu úshin Úsh júzdiń ortasyna qoiǵan hannyń atynda «Qazaq» dep atady. Úsh júzdiń balasy «»Qazaq» dep atanǵanyna 450 jyldan artyq emes.
Stanbúl túrki-qańly, úisin hám dulattyń taptarynan «Qazaq» atanbai túryp, Túrkistannan ketken, Syrǵa barǵan kereiler hristiyannyń nesturiya degen bólek tarmaǵyna kirdi. Kereiler ol jaqta túraqtai almai Túrkistanǵa qaita qaityp, Altai kelgen. Altaiǵa túra almaǵandary Eniseige baryp, odan Omby, Qyzyljar uiezderine qaita kelip otyrǵan. Jylqysynyń sanynda kres, yaǵni jel tańba (+) bar.
Qosymsha, joǵarydaǵy jazylǵan maǵlúmattar kóbi talas. Meniń negizgi pikirim: osy siyaqty maǵlúmattardan shejire tuǵyzu.
Jaqyp
«Sary arqa» gazeti, №90, 1919 qoi jyly, 7 noyabr, 1-bet.
Túp núsqa arab harpinde Abai oblystyq memlekettik arhivánde saqtauly.
Audarǵan Qajet Andas.
Q-Andas aqparat











