بۇلار كىسى زاماندا سىر دارياسى مەن شۋ وزەنىنىڭ اراسىن مەكەندەپتۇرۋعا لايىقتى. ودان مىڭ جىل بۇرىن شاماسىندا الشىن، جاپپاس، تاما-تابىن، جاعالبايلى، تىلەۋ، رامادان دەگەن ەلدەر ازيادان كوشىپ، تۇركىستانعا كەلگەن. تۇركىستاننىڭ تۇرعى حالقى كۇشتى بولعاندىقتان بۇلار ول جەردە بايىرلاي الماي تالاي سوعىسقاننان كەيىن ورال ءھام ورىنبور جاقتارعا بەت العان. قىپشاق زاتتى حالىقتىڭ اۋەلگى مەكەن ەتكەن جەرى الاتاۋدىڭ وڭتۇستىك جاعىندا قىتايدىڭ قاس، قۇلجا، شاۋەشەك قالالارىنىڭ ايماقتارى بولعان. نايماننىڭ مەكەن ەتكەنى التاي تاۋىنىڭ اينالاسىبولعان. كەرەي ءھام ارعىننىڭ اۋەلگى مەكەندەرى مانجۇريا. مۇندا ارعۇنيا دەگەن وزەن ءھام ايعۇن اتتى قالا بار. قىتايدا «ر» دىبىسى جوقۇ ارعۇن اتى «ايعۇن» اتالماعى مۇمكىن.
ءمانجۇر، تاتار دەگەن حالىق مانجۇريانىڭ تۇرعىن حالقى ارعىن، كەرەيدى قۋىپ جىبەرىپ، جەرىن باسىپ قالدى. جەرى مانجۇريا اتاندى. كوپ كيردى (كورەي) بولىسىپ ءجۇرىپ جاپوندى ايداپ تاستاپ، جاپون تۇبەگىنە يە بولدى. ول تۇبەك كورەي تۇبەگى اتاندى.
كەرەيدىڭ از شاشىراندىسى مەن ارعىن بوسىپ وتىرىپ بىرنەشە جىلدان سوڭ التايعا كەلدى. ارعىن التايداعى نايماندى قول قۇشىمەن جەڭىپ اعايىن عىپ ايىرىپ الدى. سودان سوڭ قاسپيدىڭ اينالاسىنداعى قىپشاقتى جەڭىپ اۋىل قىپ الدى.
ارعىن، نايمان، قىپشاق ۇشەۋى بىرىگىپ سىر مەن شۋدىڭ اراسىنداعى قوڭىرات ءھام تاراقتىلاردى اۋىل قىلىپ الدى. بۇل بەس اۋىل بىرىگىپ، تۇركىستاننىڭ تۇرعىن حالقىمەن سوعىس سالدى. تۇركىستان بۇلارمەن ايانباي سوعىستى. ارعىندارعا الشىندار دا قارسى بولدى. بۇلار ءوزدى وزىمەن قىرعىن تاۋىپ جاتقاندابىر جاعىنان قالماقتاربارىنە قارسى شابۋىل جاساپ، قان توكتى. سوعىسۋشىلاردىڭ باسىنان اۋىر زامان ءوتىپ،جانساۋعا، تىنىشتىق، بىرلىكتى ويلادى. بىرلىك، بەرەكە قىلۋ ءۇشىن ءبىرى-بىرىنە ەلشى سالدى. ءۇش جاقتان ءۇش ءجۇز كىسى باس قوستى. ءۇش جاقتىڭ ءبىرى تۇركىستاننىڭ تۇرعىن حالقى، ەكىنشى، ورال جاققا بەت العان الشىندار (بۇلار ءبىر توپ اۋىل بولىپ، كەيىن «جەتى رۋ» اتانعان)، ءۇشىنشىسى ارعىن-نايماندار باس قوسقان جەرى اۋليە اتاىنىڭ ماڭى. بۇل جيىلىس ازجانىبەك حاننىڭ بالاسى قاسىمحان بولۋعا لايىقتى. پارشاسى جيىلىپ ءبىر حالىق بولۋعا كوك قاسقا سويىپ قولدارىن قانعا باتىردى. ءۇش ءجۇز وكىلدىڭ باس قوسقان جيىنى بولعاندىقتان «ءۇش ءجۇز» اتانعان سەبەبى. وسى تۇركىستاننىڭ تۇرعىن حالقى كۇشتى ءھام كوپ بولعانى سەبەپتى «ۇلى ءجۇز» اتالادى.
ارعىن، نايمان، قىپشاق، قوڭىرات ءھام تاراقتى «ورتا ءجۇز» اتاندى. ازى جەتىرۋ بولعان سوڭ «كىشى ءجۇز» اتاندى. قىرعىز ءھام شانىشقىلى جۇزگە قوسىلمادى. سەبەبى، قىرعىز ءھام شانىشقىلى ءۇش ءجۇزدىڭ كوك قاسقا سويعان باتاسىنا كىرمەدى. ءھام اباشى جىبەرمەدى. كەرەي سىرعا اۋىپ كەتىپ، قايتىپ كەلگەن جوق ەدى. باس قوسقانداعى ءۇش ءجۇزدىڭ جارتىنىڭ ەڭ الدى ءبىر انتتى حالىق بولۋ ەدى. سونداعى قويعان انتى «قازاق» اتى ەدى. «قازاق» دەگەن اتتى اسپەتتەۋ ءۇشىن ءۇش ءجۇزدىڭ ورتاسىنا قويعان حاننىڭ اتىندا «قازاق» دەپ اتادى. ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسى «»قازاق» دەپ اتانعانىنا 450 جىلدان ارتىق ەمەس.
ستانبۇل تۇركى-قاڭلى، ءۇيسىن ءھام دۋلاتتىڭ تاپتارىنان «قازاق» اتانباي تۇرىپ، تۇركىستاننان كەتكەن، سىرعا بارعان كەرەيلەر حريستياننىڭ نەستۋريا دەگەن بولەك تارماعىنا كىردى. كەرەيلەر ول جاقتا تۇراقتاي الماي تۇركىستانعا قايتا قايتىپ، التاي كەلگەن. التايعا تۇرا الماعاندارى ەنيسەيگە بارىپ، ودان ومبى، قىزىلجار ۋيەزدەرىنە قايتا كەلىپ وتىرعان. جىلقىسىنىڭ سانىندا كرەس، ياعني جەل تاڭبا (+) بار.
قوسىمشا، جوعارىداعى جازىلعان ماعلۇماتتار كوبى تالاس. مەنىڭ نەگىزگى پىكىرىم: وسى سياقتى ماعلۇماتتاردان شەجىرە تۋعىزۋ.
جاقىپ
«سارى ارقا» گازەتى، №90، 1919 قوي جىلى، 7 نويابر، 1-بەت.
ءتۇپ نۇسقا اراب حارپىندە اباي وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆاندە ساقتاۋلى.
اۋدارعان قاجەت انداس.
Q-Andas اقپارات
