ورنالاسقان جەرى: سارقان اۋدانى, امانگەلدى اۋىلدىق وكرۋگى, باسقان ۆزەنىنىڭ بويىنداعى سارىبەل دەپ اتالاتىن جەرگە ورنالاسقان.
زەرتتەلۋى. جۋرناليست-جازۋشى جومارت يگىمان, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ساياساتتانۋ جەنە ساياسي تەحنولوگييالار كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى ەسەناي ىڭكەرباەۋ, ۆلكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس زەرتتەپ جۈر.
سيپاتتاماسى: سادىردىڭ مەمبەتەيىنەن تاراعان اقتاۋۇلى بازارباي بي 1840 جىلى دۈنيەگە كەلىپ, 1888 جىلى تىرلىك ساپارى شەكتەلگەن ەلەۋلى تۇلعا. تىرلىگىندە ەدىلدىگىمەن تانىلعان, قارا قىلدى قاق جاراتىن بي اتانىپ, بولىس بولعان ەكەن.
جەتىسۋ وبلىسى, سارقان اۋدانى امانگەلدى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىنداعى اقتاۋۇلى بازارباي بي كەسەنەسىنە الىستان زييارات ەتىپ كەلەتىندەر كۆپ. ولاي بولاتىن جۆنى بار. زامانىندا بازارباي بي تۈيىنى قيىن داۋلاردى ستارشىندارعا, ونباسىلارعا تاپسىرماي, تۆرەلىكتى ۆزى شىعىپتى. جەنە شەشىمدەرىنەن شي شىقپاعانىن كۆنەكۆزدەر كەيىنگىلەرگە جەتكىزگەن. الىستان ات ارىلتىپ كەلگەندەر بيدىڭ ادالدىعىن, ەدىلدىگىن اينالاسىنا ەيگىلەگەن.
– مەنىڭ ەجەم جىبەك قايناربايقىزى 14 جاسىندا مەمبەتەي اۋىلىنا كەلىن بولىپ تۈسىپتى, –سوندا بازارباي بيدىڭ زيراتى بار ەدى, ەسكەرتكىش كۈمبەز كۆركەمدىگىمەن كۆز تارتىپ تۇراتىن. تەسىبەك بولىس اۋىلعا كەلگەندە اۋىلدىڭ كەلىندەرى كۆزىنە كۆرىنۋگە باتپاي, كيىز ۈيدىڭ جابىعىنان سىعالايتىن. زور دەنەلى, ۆتكىر كۆزدى, سۇستى ادام ەدى, – دەيدى وسى ۆڭىردەگى جاقسىلار مەن جايساڭدار جۆنىندەگى ەل اۋزىنداعى ەڭگىمەلەرگە قانىق زەردەلى اعامىز جانات مۇحامەتقاليۇلى.
اڭىز-ەڭگىمە: سادىر رۋىنا قاراستى مەمبەتەيگە جاتاتىن بازارباي جىگىت بولىپ, ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن, ەرتە ەل بيلىگىنە ارالاسىپ, ۆمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بي بولىپ تۆرەلىك ايتقان, باي بولىپ ماڭايىنداعىلارعا قول ۇشىن بەرىپ, ەل باسقارعان تارلان تۇلعا.
وسى بازارباي بي مەن قاراكەرەيدىڭ اتى تاريحتا قالعان بەلگىلى بيى بەكبوسىن دومبايۇلى كۆزى تىرىسىندە جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعانىن بىرقاتار دەرەكتەر راستايدى. قىسقا عانا عۇمىر كەشكەنىمەن بەكبوسىن دومبايۇلى ۆز زامانىندا اتاقتى الشىنباي, ازۋلى قۇنانباي سىندى سۇلتاندارمەن دەم-تۇزداس بولعان. ونىڭ بەلگىلى اقىن دۋلات باباتايۇلىمەن, قۋ داۋىستى قۇتتىباي بيمەن, ۇلى ابايمەن دە كەزدەسىپ, ەڭگىمە-دۈكەن كۇرعانى تۋرالى از-كەم مەلىمەتتەر ۇشىراسادى.
فيلولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى نىسانبەك تۆرەقۇلدىڭ 2006 جىلى «قازاقستان» باسپا ۈيىنەن جارىق كۆرگەن «دالانىڭ دارا دىلمارلارى» اتتى جيناعىندا مىناناداي مەلىمەت بار: «سادىر – نايمان ەلىندە بازارباي دەگەن مىقتى كىسى بولىپتى. جىل سايىن ونىڭ ۇلى تەسىبەك اعايىنى قاراكەرەيدەن جىلقى بارىمتالاپ, ولجالاعان مالىن تۋىستارىنا پىشاق ۈستىنەن ۈلەستىرىپ جىبەرەدى ەكەن. وسىدان ەبدەن زاپى بولعان ەل ادامدارى بەكبوسىن شەشەنگە كەلىپ: «تۆلەگەتايدىڭ ەكى بالاسى بىر-بىرىمەن شابىسىپ جاتىر دەگەن اتاققا قالارمىز. بازاربايعا توقتاۋ ايتپاساڭىز بولماس», – دەيدى.
بەكبوسىن بازارباي اۋىلىنا اتتانىپ, ات باسىن قوناق ۈيگە ەمەس, بايدىڭ ۆز ۈيىنە تىرەيدى.
– ۋا, سۆيلەس! كىم بار? – دەگەن داۋىستى ەستىگەن بازارباي:
– مىناۋىڭ كىم? بارىپ بىلشى, – دەپ كۈتۋشى جىگىتىن جۇمسايدى.
– كىمسىڭ? – دەگەن كۈتۋشى جىگىتكە بەكبوسىن اتى-جۆنىن ايتپاي:
– قاراكەرەيمىن, – دەپ جاۋاپتى قىسقا قايىرادى.
بۇعان شامدانعان بازارباي:
– كاراكەرەي بولسا, مەنىڭ بابام سادىردى كۆرىپ پە? – دەپ, كۈتۋشىسىن قايىرا جۇمسايدى.
– كۆردىم, – دەپ ساڭق ەتە قالادى بەكبوسىن. – شۇبار اتى استىندا, شولاق نايزاسى قولىندا, الاتاۋ مەن تارباعاتاي اراسىندا كۈڭىرەنىپ جۈر ەكەن, جارىقتىق. جۇماققا بارايىن دەسەم, قۇدايدان قورقامىن, توزاققا بارايىن دەسەم, سايتاننان قورقامىن. بالام بازاربايعا ايتا بار, اعام قاراكەرەيدىڭ جىلقىسىن ۆزىنە قايتارسىن, – دەپ ۈش قايتارا سەلەم ايتتى.
– اپىر-اي, مەنەن بىر اعاتتىق كەتىپتى. ۆزىڭدى كۆرمەسەم دە, سۆزىڭدى ەستۋىم بار ەدى, بەكە! – دەپ, بازاربايدىڭ ۆزى ۈيدەن اتىپ شىعىپ, بەكبوسىندى قولتىقتاپ تۈسىرىپ الىپتى.
وسىدان كەيىن بارىپ قاراكەرەي مەن سادىر اراسىنداعى بارىمتا ساپ تىيىلعان ەكەن».
دالانىڭ جازىلماعان زاڭدارىن جەتىك مەڭگەرگەن بازارباي بيدىڭ ۆزىنىڭ زامانداس اعاسى كۈشىك-توبىقتى بولىسىنىڭ ستارشىنى, شىنجىر بالاق, شۇبار تۆس قۇنانباي ۆسكەنبايۇلىمەن سىيلى قارىم-قاتىناستا بولعانى جۆنىندە ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى ەرتۈرلى ەپسانا ايتادى.
بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنا قاراستى شىڭعىستاۋدا مەكەندەگەن اعا سۇلتان قۇنانباي مەن بازارباي اۋىلىنىڭ اراسى ونشا ۇزاق تا جەر ەمەس. قوساعىنا جاراعان جاۋ اتىن الىپ, تۆتەلەپ سۋىت جۈرگەن جولاۋشى بۇل ەكى ارانى تۆرت-بەس كۈندە ەركىن ەڭسەرەتىنى انىق.
1846 جىلى لەپسى ۋەزىندەگى شۇباراعاش – ويجايلاۋعا ومبىدان پاتشا اعزام جىبەرگەن گەنەرال ۋيشنەۋسكييدىڭ ۇلى جۈز قازاقتارىن رەسەيدىڭ بودانى ەتۋ ماقساتىندا ارنايى جۈرگىزگەن ەكسپەديتسيياسىنىڭ جۇمىسىنا حورۋنجيي قۇنانباي ۆسكەنبايۇلى دا قاتىسىپ, جوعارى دەڭگەيدە ۆتكەن كەلىسسۆزدەردە ۆزىنىڭ بەلسەندى قايراتكەرلىگىمەن ەرەكشە كۆزگە .تۈسەدى.
Q-Andas ақпарат











