بالالىق شاعىم بالقاش كولىنە قۇياتىن ىلە وزەنىنىڭ جوعارعى اڭعارىندا ءوتتى. بۇل ايماق تەگىندە قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ ەڭ العاشقى وركەنى سانالاتىن ساق، عۇن، ۇيسىندەر مەكەن ەتكەن، پاتشالىق قۇرىپ، اينالاسىنا ىقپالىن جۇرگىزگەن قۇتتى قونىس ەدى. بۇل ولكە ەجەلدەن قازاق حالقىنىڭ ەرتەدەگى اتا-بابالارىنىڭ وركەن جايعان جەرى، ىرگە جايعان يەلىگى، حان-پاتشالارى مەن جاقسى-جايساڭدارىن وربىتكەن ءوڭىر، ءوسىپ-ونگەن مەكەنى بولعانىن قىتايدىڭ، ارابتىڭ، پارسىنىڭ ەرتەدەگى جازبالارى مەن وسى ولكەدەگى جارتاس بەتتەرىندە تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇر.
ىلە وزەنىنە قۇياتىن ءبىر وزەننىڭ اتى كۇنەس دەپ اتالادى. اۋدان دا وزەننىڭ اتىن ەنشىلەگەن. كۇنەس اۋدانىنىڭ كەڭسۋ اۋىلىنا قاراستى كولدەنەڭ بۇلاق دەپ اتالاتىن ەلدى مەكەننىڭ تەرىستىك بوكتەرىندە سارىكەزەڭ دەپ اتالاتىن جىڭىشكە ساي بار. سول سايدىڭ ساعاسىندا «جانساربايدىڭ قارادومالاعى» دەگەن قىستاۋدا بالا شاعىم ءوتىپ ەدى. الىستان قاراعاندا جاتاعان، جاداعاي توبەنىڭ ۇستىنە شىقساڭىز اتشاپتىرىم اۋماقتى الىپ جاتادى. وسى توبەنىڭ باسىندا كەزىندە تاستان قالانعان بەيىت، ونداعى تاستاردا ءبىز بىلمەيتىن نەشە ءتۇرلى تاسقا ويىلعان سۋرەت پەن جازۋلار بولاتىن. ونداعى تاستارعا ءبىز بىلمەيتىن تاڭبالارمەن يماي-شيماي جازۋ جازىلعان. ءبىر قىزىعى، تاڭبالار كۇن ساۋلەسى تۇسكەندە عانا ايقىن اڭعارىلاتىن. كۇن شىعىستان ارقان بويى كوتەرىلگەندە تاستاعى تاڭبالار القىزىل تۇسكە ەنىپ، جازۋلاردىڭ باس جاعى عانا انىق كورىنەتىن دە تومەنگى تۇسى بۇلىڭعىر تارتىپ تۇراتىن. ال تالتۇستە تاڭبالار قىزىل قوڭىر تۇسكە وزگەرىپ، باس-اياعى تولىق ءارى ايشىقتى كورىنەتىن. كەشكە قاراي تاستاعى جازۋلاردىڭ باس جاعى سولعىن تارتىپ، تومەگى تۇسى شۇبارلانا انىق ءبىلىنىپ تۇراتى. وسى كورىنىستى تاماشالۋ ءۇشىن قانشاشا كۇندەردى توبەنىڭ باسىندا وتكىزىپ، باعىپ جۇرگەن قوزى-لاق، تايىنشا-تورپاقتان ايىرىلىپ، اكە-شەشەمىزدەن تاياق جەگەنىمىزدى ساناپ بەرە المايمىن. قانشا جازالانسام دا وسى تاستاردىڭ قۇپياسىن بىلگەنشە مازام كەتىپ ءجۇردى.1960 جىلدارى سول بەيىتتى بۇزىپ، «تاستارىن قىستاۋلىقتاعى قورا سالۋعا ىستەتەمىز» دەپ تاسىپ كەتكەن ەدى.
بالا كۇنىمىزدەن: «جان قالسا جانساربايدان قالادى» دەپ داقپىرتىن ءجيى ەستىپ وسكەن جانسارباي ەمشىنىڭ قىستاۋى وسى توبەنىڭ تۇبىندە ورنالاسقان. اۋليە ەمشى ءار كۇنى تاڭەرتەڭ، كەش باتا وسى توبەگە شىعىپ قايتادى ەكەن. سول توبەگە شىققاندا ءوزىن ىزدەپ كەلە جاتقانداردىڭ اتىنىڭ دەمى مۇرنىنا كەلىپ، قۇلاعىنا دىبىرى ەستىلەدى ەكەن. سارىكەزەڭنىڭ سايىن ورلەگەندەگى تاۋ بەتكەيىندەگى تاستا ادام باسى، بەت-بەينەسى، بەس ساۋساقتىڭ تابى ويىلعان ۇلكەن تاس بولۋشى ەدى. تاسقا ادامنىڭ سول اياعىنىڭ ءىزى تاسقا ويىلعان. بۇل ءىزدىڭ ۇزىندىعى 35 سم، جالپاقتىعى 20-22سم، سول ماڭداعى ادامدار بۇل ءىزدى «اۋليەنىڭ ءىزى» دەپ اتايتىن. جەرگىلىكتى تۇرعىندار قولىنا، دەنەسىنە، قوتىر، سۇيەل، بورتكەن شىقسا سول تاسقا سۇيكەپ، ىرىمىن جاساپ جاتاتىن.
اكەم: «بۇل الىپ اۋليەنىڭ سولتۇستىككە بەتتەپ كەلە جاتقاندا تۇسكەن سول اياعىنىڭ ءىزى، ال وڭ اياعىنىڭ ءىزى ءبىر اتتاعاندا قاس وزەنىنىڭ بويىنا باسىلىپتى»، – دەپ اڭىز قىلاتىن. ايتسا ايتقانداي، سودان 20 شاقىرىم جەردەگى قاس وزەنىنىڭ باسىنداعى «بۇرىلدىڭ اراسىنا» دەپ اتالاتىن جەردە ۇلكەن-كىشىلىگى ءدال سونداي تاسقا باسىلعان ادامنىڭ وڭ اياعىنىڭ ءىزىن اراسانعا بارعان سايىن كورىپ قايتاتىنبىز. كۇنەستىڭ شىعىسىنداعى اراسان تاۋىنىڭ ەتەگىندە، اراسان وزەنىڭ بويىندا تاعى ءبىر قاسيەتتى ورىن بار. مۇنى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ازىرەتالى اراسانى، ءبىر دە كۇنەس باسى اراسانى دەپ اتايدى. اتام دا، اكەم دە جىل سايىن وسى اراسانعا بارىپ اپتالىاپ تىنىعىپ قايتاتى. كەيىن ەسەيگەن تۇستا ءبىز دە وتباسىمىزبەن جىل سايىن بارىپ تۇردىق. الەمدە ونداي جۇماق جەر قايدان بولسىن. تۇنىپ تۇرعان تابيعات، سىلدىراعان سۋ، سىڭسىعان ورمان، جانىڭ ءبىر توياپ تاۋىپ قايتاتىن جەر.
جالپى، اراسان تابيعاتتىڭ ەڭ ءبىر كوركەم جەرىنە ورنالاسقان. ەكى جاعى نۋ ورماندى جالدانىپ كەلەتىن اۋماقتىڭ ءدال ورتاسىنان اراسان وزەنىن بۇرقىراپ بىرازعا دەيىن اعىپ بارىپ، كۇنەس وزەنىنە قوسىلادى. اراسان اسا ءبىر اۋماقتى جەرگە ورنالاسپاسا دا، باس-اياعى 200 مەترگە جەتپەيتىن قاشىقتىقتا تاۋدان اعىپ شىعاتىن 12 بۇلاق كوزى بار. اراسان كوزدەرى ءبىرى-بىرىنەن كوپ بولسا 2-3 مەتر، الىستاۋى 10 مەتر قاشىقتىقتا ورنالاسقان. ءبىر قىزىعى، ءار كوزدەن اعىپ شىعاتىن سۋدىڭ ءتۇسى، ىستىق-سۋىقتىعى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ءبىرى قىزىل، جاسىل، كۇرەڭ، قانقىزىل، تاعى باسقا بولىپ كەلەدى. ولاردىڭ بىرەۋى سالقىن، ەندى ءبىرى جىلىمشى، تاعى ءبىرى تىم ىستىق. ارالىعى ءبىر مەتردەي-اق جەردەن ەكى ءتۇستى، ىستىق-سۋىقتىعى دا ەكى ءتۇرلى سۋدىڭ اعىپ شىعاتىنىن كورىپ، العاش كورگەن ادامنىڭ تاڭعالمايتىنى جوق. باسىندا بىزگە دە سولاي سەزىلگەن. جىل سايىن بارا بەرگەندىكتەن بويىمىز ۇيرەنىپ، ەلەمەيتىن بولىپ كەتتىك. ادامدار ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ تۇسىنە، سيپاتىنا، ىستىق-سۋىقتىعىنا قاراي «ازىرەتالى اراسانى»، «كوز اراسانى»، «قان اراسانى»، «ۇشىق اراسانى»، «سىناپ اراسانى»، تاعى دا باسقا دەپ ات قويىپ العان. سولاردىڭ ىشىندەگى قالىپتى تەمپەراتۋراداعىسى «ازىرەتالى اراسانى» دەپ اتالسا، ەڭ ىستىعى «قان اراسان»، ەڭ سۋىعى «ۇشىق اراسان» بولاتىن.
اراساندى قورشاپ جاتقان ارىستان تاۋىنىڭ وڭتۇستىك قۇزىندا تاسقا باسىلعان ەكى الاقان، ون ساۋساقتىڭ، تىزە، ماڭداي جانە بەتى-قولدى جۋۋعا ارنالعان قۇماننىڭ ءىزى بار. ونىڭ جانىنداعى الاڭقىدا ءۇي ورنىنداي ويىستا تۇشى كول بار. «جاراقات العان اڭداردىڭ وسى كولگە ءبىر ءتۇسىپ شىعىپ، اۋرۋىنان ايىققانىن كوردىك» دەگەن تالاي ادامنىڭ اڭگىمەسىن ەستىپ ەدىم. بىراق ءوزىم كورگەن جوقپىن. ال تاسقا باسىلعان الاقانعا القانىمدى قويىپ، ساۋساق ءىزىن نازىك ساۋساقتارىممەن باسىپ، تىزەرلەپ وتىرىپ، ءتاۋ ەتكەنىم، كول سۋىنا بەتى-قولىمدى جۋىنعانىم ءالى كۇنگە كوز الدىمدا تۇرادى.
اكەم وسكەن جەرىمدەگى وسىنداي كيەلى جەرلەرگە ۇنەمى ەرتىپ بارىپ، ونىڭ تاريحىمەن تانىستىرىپ ءجۇردى. ءبىر جولى سارىكەزەڭدەگى تابان ءىزىن كورۋگە بارعاندا اكەم: «مۇنداي ءىز قازاق دالاسىنىڭ باسقا تۇسىندا دا بولۋى مۇمكىن. رەتى كەلسە ىزدەي ءجۇر»، – دەپ تاپسىردى. ەلگە ورالعانسوڭ دا «الدە ءبىر وڭىردە قاسيەتتى جەر بار» دەگەندى قۇلاعىم شالسا سونى بارىپ كورگەنشە تاعاتىم تاۋسىلىپ، قولىم جۇمسىقا جۇرمەي تىپىرشيمىندا قالامىن. ءبىر كۇنى جۇمىس بابىمەن ىزدەپ كەلگەن كوكسۋلىق ءبىر ازاماتقا تاسقا باسىلعان تابان ءىزى تۋرالى اڭگىمەلەپ ەدىم. ول «شاعان تاۋىنداعى قاسيەتتى بۇلاقتىڭ باسىندا دا تاسقا تۇسكەن تابان ءىزى بار ەكەنىن، ونى كورگەنىن ايتىپ بەردى. سونىمەن تاعى دا ۇيقى قاشتى.
“ەرەۋىل اتقا ەر سالماي، ەرلەردىڭ ءىسى بىتەمە”، – دەپ ماحامبەت بابامىز ايتقانداي، جۇرت جەتكىزگەن اقپارات “ويدا جۇرگەنشە، بويدا ءجۇرسىن” دەپ شاعان تاۋىنداعى اۋليە بۇلاققا تارتىپ كەتتىك. “مىڭ شاقىرىمدىق جورىققا، ءبىر شاقىرىمدىق ساپارعا اتتانساڭ دا بەس قارۋىڭ ساي بولسىن” دەلىنسە دە، بۇل جولعى ساپارعا جۇمىستان دايىندىقسىز شىعا سالدىق. جەڭىل كولىك كوڭىلىمىزدى جەلدەي ەسىپ، تاۋ ەتەگىنە جەتكىزگەنىمەن ودان ارى قارايعى 2551م-گە شىعا المايتىنى بەلگىلى بولدى. سونىمەن تاۋعا قاراي جاياۋ تارتىپ كەتتىك. باقىتىمىزعا بىزگە جول باستاعان قانات دەگەن ازامات جەر جاعدايىنا جەتىك بولعان سوڭ بۇتا-بۇرگەنگە كوپ تالانا قويعان جوقپىز. ال ورلەگەن سايىن اۋىرلاي تۇسكەن زاتتارىمىزدى ۇلان اتتى ولكەتانۋشى بولسام دەپ ارمانداپ جۇرگەن باۋىرىمىزعا بەرە سالامىز. كۇدىر-كۇدىر تاۋ جولى باسىندا قيىنداۋ سەزىلىپ ەدى. بىراق ولكەنىڭ جايىن جەتىك بىلەتىن ەركىن توقپانوۆتىڭ اڭگىمەلەرى شارشاعانىمىزدى سەزدىرگەن جوق. ءسويتىپ 3 ساعاتتا تاۋ باسىنا شىقتىق. ەندى تاسقا باسىلعان تابان ءىزى مەن جۇرت ماقتاعان اۋليە باستاۋدى قايدان تابامىز دەپ تۇرعاندا جولى بولعىش جىگىتتىڭ جەڭگەسىندەي داۋلەتحان دەگەن كوكەمىز جولعا كەتتى.
اۋليە باستاۋ وتكەن عاسىردىڭ 70 جىلدارى وبلىس تۇرعىندارى تەلەۆيدەنيالىق سەگنال تاراتۋ ءۇشىن ورناتىلعان قۇندىرعىنىڭ ءسال تومەن جاعىندا ەكەن. تاۋعا شىققانشا قينالعانمەن تومەن ءتۇسۋ قيىندىق تۋدىرمادى. تەز جەتتىك. بۇل جەردەگى اۋليە باستاۋدىڭ ءۇش كوزى بار ەكەن. تاۋدىڭ قالىڭ قىرتىستى جاقپارىنان شىعىپ جاتقان بۇلان سۋى تىم از بولعانىمەن ءبىزدى ونىڭ اينالاسىنداعى تابيعات تاڭعالدىردى. ءبىر قىزىعى بۇل جەردەگى ارشالار جەرگە جايىلىپ وسپەي تىك وسەدى ەكەن. الەمنىڭ قانشا جەرىن شارلاپ جۇرسەمدە مۇنداي تاڭعاجايىپتى ءبىرىنشى رەت كورۋىم ەدى. بۇلاقتان ءسال تومەن ءبىر شارشىمەتردەي جالپاق تاستىڭ ۇستىندە راسىندا ادامنىڭ سول اياعىنىڭ تاسقا باتىپ تۇسكەن سۋرەتىن كوردىك. ونىڭ انىقتىعى سونشالىق اياقتىڭ بەس ساۋساعىنىڭ دا تابى انىق كورىنەدى. ءىزدىڭ جانىندا ءۇش تاياقپەن شۇقىعانداي ويىق بار. بۇل ىزدە مەنىڭ بالا كۇنىمدە تۋعان جەرىمدە كورگەن ىزبەن بىردەي. نەدەگەن ۇقساستىق. گەوگراف ەركىن توقپانوۆ وسىنداي ءىزدىڭ ەندى ءبىرى نايزا تاپقان اراسانىنىڭ باسىنا تۇسكەنى، كورگەنىن ايتىپ بەردى. بىراق ول جاققا بارۋعا ءالى جولىم تۇسپەي ءجۇر.
سول ماڭدى اقتارىپ ءجۇرىپ، كوپتىڭ كوزىنە تۇسپەگەن جارتاس سۋرەتتەرى مەن بەلگىلەردى كەزدەستىرىپ، ماقساتىمىز ورىندالدى. بۇلاق سۋىنىڭ قۇرامىن تەكسەرتۋ ءۇشىن سىناما الدىق. رەتى كەلسە الداعى ۋاقىتتا ونى دا ايتارمىز. وسى تابان ءىزىن كورگەندە اكەمنىڭ تاپسىرعانى ەسىمە ورالدى. تەك اكەم سول تاپسىرمانى نەگە ايتتى؟ بۇل ىزدەر نەنى كورسەتەدى؟ دەگەن سانساۋالعا ءالى كۇنگە جاۋاپ تابا الماي كەلەمىن.
تاعى ءبىر جولى ۇلكەن الماتى كانالىن كورىپ قايتپاق بولىپ جولعا شىقتىم. جەتكەنشە كوڭىلىم كوتەرىڭكى بولاتىن. يىر-قيىر تاۋ جولى مەن سامىرسىن، بال قاراعاي بىتىك ۇسكەن، كوكوراي شالعىنى جايقالعان اۋماق پەن تاۋدىڭ ساۋمال اۋاسى جانىمىزدى جادىراتىپ تاستادى. الايدا جول بويىنداعى قالىتقى تەمىر تاقتالار مەن كانالدىڭ تۇسە بەرىس بەتكەيىندەگى جارتاس بەتتەرىنە جازىلعان سان ءتۇرلى شيمايلار سۇلكىنىمىزدى ءتۇسىرىپ جىبەردى.
راسىندا، ءبىز تاريحىمىزدى تاسقا جازعان حالىقپىز. تاس بەتىندەگى جازۋلاردان عىلمي جۇمىسىمدى دا قورعادىم. جوڭعار الاتاۋىنىڭ تەرەڭ قويناۋىنداعى وسىعان دەيىن ەشكىم تەكسەرمەگەن، قۇندىلىعىن ەسكىرمەگەن ءبىراز جارتاس جازبالارىندا وقىدىم. ول بۇگىندە عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەنىمەن ءوزىم ءۇشىن ۇلكەن ەڭبەك، بيىك بەلەس.
الايدا ىلە الاتاۋى ۇلتتىق تابيعي پاركىنە تيەسىلى اۋماقتاعى (سۋرەتتە كورسەتىلگەن) سۋرەتتەر مəدەنيەتتىلىكتىڭ نىشانى ەمەس. بىلىمسىزدىكتىڭ بەلگىسى، جاۋاپكەرسىزدىكتىڭ نىشانى، اسقاندىقتىڭ ارىنى. عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن جارتاس بەتتەرى كىم كورىنگەننىڭ ويىنا كەلگەنىن ساري سالاتىن ويىنشىعىنا اينالىپتى. Əكەم: “الدىمەن پىشاقتى ءوز دەنەڭە سۇعىپ كور. اۋىرماسا باسقاعا قادا”، – دەپ ءبىزدى تۋرالىققا جەتەلەۋشى ەدى. سول جارتاستىڭ بەتىن شيمايعا تولتىرعاندار الدىمەن سول جازۋدى ءوز بەتىنە جازىپ، دەنەسىن ءتىلىم كورگەنى ءجون ەدى. جوق، ويتە المايدى. ويتكەنى، ءبىز باسقالاردىڭ ازاپتانعان، قورلانعان، شاراسىز كۇيگە تۇسكەن بەينەسىنەن جان راحاتىن ىزدەيتىن قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. اياۋشىلىق دەگەننەن الىستاپ كەتكەنىمىز اقيقات. جə، بۇل باسقا əڭگىمە.
ال وسى باسسىزدىقتى كورىپ، ءبىلىپ، بايقان جۇرگەن قۇزىرلى مەكەمە نەمەس ۇلتتىق پارك ماماندارى تەجەۋى كەرەك قوي. ەڭ وكىنىشتىسى، ءوز تەنتەكتەرىمىز جازسا ولاردى تەزگە سالىپ الار ەدىك. وسى جەردى كورۋگە كەلگەن شەتەلدىك تۋريستەردە قولتاڭباسىن ەمىن-ەركىن قالدىرىپ جاتىر. بۇل جازۋلار ەتەك-جەڭىمىزدى تۇرە الماي جاتقاندا جازىلعان شىعار دەم تە ويلادىق. بىراق 2018 جىلى جازىلعان جازۋلاردا ءجۇر اراسىندا. تۋر فيرمالار جەتەلەپ əكەلگەن قىدىرماشىلارعا تابيعاتتى بۇلدىرمەۋ كەرەكتىگى جايلى ەسكەرتپەي مە؟ Əلدە، كىم كورىنگەن ويىنا كەلگەنىن ىستەيتىن قازاقتىڭ جەرى جازۋعا ماشىقتاندىراتىن قارا تاقتا ما؟ ەگەر ءبىز سولاردىڭ ەلىگە بارىپ، قاستەرلى جەرىنە وسىلاي جازىپ كورەيىك. بارار جەرىڭ لاگەر. ەڭ باستىسى، وزىمىزدە ولكەمىزدى شيمايعا تولتىرمايىق، وزگەلەردىڭ دە شيمايلاۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيىكشى.
قاجەت انداس
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى.
