Balalyq shaǵym Balqash kóline qúyatyn Ile ózeniniń joǵarǵy ańǵarynda ótti. Búl aimaq teginde Qazaq memlekettiginiń eń alǵashqy órkeni sanalatyn saq, ǵún, úisinder meken etken, patshalyq qúryp, ainalasyna yqpalyn júrgizgen qútty qonys edi. Búl ólke ejelden qazaq halqynyń ertedegi ata-babalarynyń órken jaiǵan jeri, irge jaiǵan ieligi, han-patshalary men jaqsy-jaisańdaryn órbitken óńir, ósip-óngen mekeni bolǵanyn qytaidyń, arabtyń, parsynyń ertedegi jazbalary men osy ólkedegi jartas betterinde taiǵa tańba basqandai jazylyp túr.
Ile ózenine qúyatyn bir ózenniń aty Kúnes dep atalady. Audan da ózenniń atyn enshilegen. Kúnes audanynyń Keńsu auylyna qarasty Kóldeneń búlaq dep atalatyn eldi mekenniń teristik bókterinde Sarykezeń dep atalatyn jińishke sai bar. Sol saidyń saǵasynda «Jansarbaidyń qaradomalaǵy» degen qystauda bala shaǵym ótip edi. Alystan qaraǵanda jataǵan, jadaǵai tóbeniń ústine shyqsańyz atshaptyrym aumaqty alyp jatady. Osy tóbeniń basynda kezinde tastan qalanǵan beiit, ondaǵy tastarda biz bilmeitin neshe túrli tasqa oiylǵan suret pen jazular bolatyn. Ondaǵy tastarǵa biz bilmeitin tańbalarmen imai-shimai jazu jazylǵan. Bir qyzyǵy, tańbalar kún sáulesi túskende ǵana aiqyn ańǵarylatyn. Kún SHyǵystan arqan boiy kóterilgende tastaǵy tańbalar alqyzyl túske enip, jazulardyń bas jaǵy ǵana anyq kórinetin de tómengi túsy búlyńǵyr tartyp túratyn. Al taltúste tańbalar qyzyl qońyr túske ózgerip, bas-ayaǵy tolyq ári aishyqty kórinetin. Keshke qarai tastaǵy jazulardyń bas jaǵy solǵyn tartyp, tómegi túsy shúbarlana anyq bilinip túraty. Osy kórinisti tamashalu úshin qanshasha kúnderdi tóbeniń basynda ótkizip, baǵyp júrgen qozy-laq, taiynsha-torpaqtan aiyrylyp, áke-sheshemizden tayaq jegenimizdi sanap bere almaimyn. Qansha jazalansam da osy tastardyń qúpiyasyn bilgenshe mazam ketip júrdi.1960 jyldary sol beiitti búzyp, «tastaryn qystaulyqtaǵy qora saluǵa istetemiz» dep tasyp ketken edi.
Bala kúnimizden: «Jan qalsa Jansarbaidan qalady» dep daqpyrtyn jii estip ósken Jansarbai emshiniń qystauy osy tóbeniń túbinde ornalasqan. Áulie emshi ár kúni tańerteń, kesh bata osy tóbege shyǵyp qaitady eken. Sol tóbege shyqqanda ózin izdep kele jatqandardyń atynyń demi múrnyna kelip, qúlaǵyna dybyry estiledi eken. Sarykezeńniń saiyn órlegendegi tau betkeiindegi tasta adam basy, bet-beinesi, bes sausaqtyń taby oiylǵan úlken tas bolushy edi. Tasqa adamnyń sol ayaǵynyń izi tasqa oiylǵan. Búl izdiń úzyndyǵy 35 sm, jalpaqtyǵy 20-22sm, sol mańdaǵy adamdar búl izdi «Áulieniń izi» dep ataityn. Jergilikti túrǵyndar qolyna, denesine, qotyr, súiel, bórtken shyqsa sol tasqa súikep, yrymyn jasap jatatyn.
Ákem: «Búl alyp áulieniń soltústikke bettep kele jatqanda túsken sol ayaǵynyń izi, al oń ayaǵynyń izi bir attaǵanda Qas ózeniniń boiyna basylypty», – dep ańyz qylatyn. Aitsa aitqandai, sodan 20 shaqyrym jerdegi Qas ózeniniń basyndaǵy «Búryldyń arasyna» dep atalatyn jerde úlken-kishiligi dál sondai tasqa basylǵan adamnyń oń ayaǵynyń izin Arasanǵa barǵan saiyn kórip qaitatynbyz. Kúnestiń shyǵysyndaǵy Arasan tauynyń eteginde, Arasan ózeniń boiynda taǵy bir qasietti oryn bar. Múny jergilikti túrǵyndar Áziretáli arasany, bir de Kúnes basy arasany dep ataidy. Atam da, ákem de jyl saiyn osy arasanǵa baryp aptalyap tynyǵyp qaitaty. Keiin eseigen tústa biz de otbasymyzben jyl saiyn baryp túrdyq. Álemde ondai júmaq jer qaidan bolsyn. Túnyp túrǵan tabiǵat, syldyraǵan su, syńsyǵan orman, janyń bir toyap tauyp qaitatyn jer.
Jalpy, Arasan tabiǵattyń eń bir kórkem jerine ornalasqan. Eki jaǵy nu ormandy jaldanyp keletin aumaqtyń dál ortasynan Arasan ózenin búrqyrap birazǵa deiin aǵyp baryp, Kúnes ózenine qosylady. Arasan asa bir aumaqty jerge ornalaspasa da, bas-ayaǵy 200 metrge jetpeitin qashyqtyqta taudan aǵyp shyǵatyn 12 búlaq kózi bar. Arasan kózderi biri-birinen kóp bolsa 2-3 metr, alystauy 10 metr qashyqtyqta ornalasqan. Bir qyzyǵy, ár kózden aǵyp shyǵatyn sudyń túsi, ystyq-suyqtyǵy bir-birine úqsamaidy. Biri qyzyl, jasyl, kúreń, qanqyzyl, taǵy basqa bolyp keledi. Olardyń bireui salqyn, endi biri jylymshy, taǵy biri tym ystyq. Aralyǵy bir metrdei-aq jerden eki tústi, ystyq-suyqtyǵy da eki túrli sudyń aǵyp shyǵatynyn kórip, alǵash kórgen adamnyń tańǵalmaityny joq. Basynda bizge de solai sezilgen. Jyl saiyn bara bergendikten boiymyz úirenip, elemeitin bolyp kettik. Adamdar olardyń árbiriniń túsine, sipatyna, ystyq-suyqtyǵyna qarai «Áziretáli arasany», «Kóz arasany», «Qan arasany», «Úshyq arasany», «Synap arasany», taǵy da basqa dep at qoiyp alǵan. Solardyń ishindegi qalypty temperaturadaǵysy «Áziretáli arasany» dep atalsa, eń ystyǵy «Qan arasan», eń suyǵy «Úshyq arasan» bolatyn.
Arasandy qorshap jatqan Arystan tauynyń ońtústik qúzynda tasqa basylǵan eki alaqan, on sausaqtyń, tize, mańdai jáne beti-qoldy juuǵa arnalǵan qúmannyń izi bar. Onyń janyndaǵy alańqyda úi ornyndai oiysta túshy kól bar. «Jaraqat alǵan ańdardyń osy kólge bir túsip shyǵyp, auruynan aiyqqanyn kórdik» degen talai adamnyń áńgimesin estip edim. Biraq ózim kórgen joqpyn. Al tasqa basylǵan alaqanǵa alqanymdy qoiyp, sausaq izin názik sausaqtarymmen basyp, tizerlep otyryp, táu etkenim, kól suyna beti-qolymdy juynǵanym áli kúnge kóz aldymda túrady.
Ákem ósken jerimdegi osyndai kieli jerlerge únemi ertip baryp, onyń tarihymen tanystyryp júrdi. Bir joly Sarykezeńdegi taban izin kóruge barǵanda ákem: «Múndai iz qazaq dalasynyń basqa túsynda da boluy múmkin. Reti kelse izdei júr», – dep tapsyrdy. Elge oralǵansoń da «Álde bir óńirde qasietti jer bar» degendi qúlaǵym shalsa sony baryp kórgenshe taǵatym tausylyp, qolym júmsyqa júrmei typyrshimynda qalamyn. Bir kúni júmys babymen izdep kelgen kóksulyq bir azamatqa tasqa basylǵan taban izi turaly áńgimelep edim. Ol «SHaǵan tauyndaǵy qasietti búlaqtyń basynda da tasqa túsken taban izi bar ekenin, ony kórgenin aityp berdi. Sonymen taǵy da úiqy qashty.
“Ereuil atqa er salmai, Erlerdiń isi biteme”, – dep Mahambet babamyz aitqandai, júrt jetkizgen aqparat “Oida júrgenshe, boida júrsin” dep SHaǵan tauyndaǵy Áulie búlaqqa tartyp kettik. “Myń shaqyrymdyq joryqqa, bir shaqyrymdyq saparǵa attansań da bes qaruyń sai bolsyn” delinse de, búl jolǵy saparǵa júmystan daiyndyqsyz shyǵa saldyq. Jeńil kólik kóńilimizdi jeldei esip, tau etegine jetkizgenimen odan ary qaraiǵy 2551m-ge shyǵa almaityny belgili boldy. Sonymen tauǵa qarai jayau tartyp kettik. Baqytymyzǵa bizge jol bastaǵan Qanat degen azamat jer jaǵdaiyna jetik bolǵan soń búta-búrgenge kóp talana qoiǵan joqpyz. Al órlegen saiyn auyrlai túsken zattarymyzdy Úlan atty ólketanushy bolsam dep armandap júrgen bauyrymyzǵa bere salamyz. Kúdir-kúdir tau joly basynda qiyndau sezilip edi. Biraq ólkeniń jaiyn jetik biletin Erkin Toqpanovtyń áńgimeleri sharshaǵanymyzdy sezdirgen joq. Sóitip 3 saǵatta tau basyna shyqtyq. Endi tasqa basylǵan taban izi men júrt maqtaǵan Áulie bastaudy qaidan tabamyz dep túrǵanda joly bolǵysh jigittiń jeńgesindei Dáulethan degen kókemiz jolǵa ketti.
Áulie bastau ótken ǵasyrdyń 70 jyldary oblys túrǵyndary televideniyalyq segnal taratu úshin ornatylǵan qúndyrǵynyń sál tómen jaǵynda eken. Tauǵa shyqqansha qinalǵanmen tómen túsu qiyndyq tudyrmady. Tez jettik. Búl jerdegi Áulie bastaudyń úsh kózi bar eken. Taudyń qalyń qyrtysty jaqparynan shyǵyp jatqan búlan suy tym az bolǵanymen bizdi onyń ainalasyndaǵy tabiǵat tańǵaldyrdy. Bir qyzyǵy búl jerdegi arshalar jerge jaiylyp óspei tik ósedi eken. Álemniń qansha jerin sharlap júrsemde múndai tańǵajaiypty birinshi ret kóruim edi. Búlaqtan sál tómen bir sharshymetrdei jalpaq tastyń ústinde rasynda adamnyń sol ayaǵynyń tasqa batyp túsken suretin kórdik. Onyń anyqtyǵy sonshalyq ayaqtyń bes sausaǵynyń da taby anyq kórinedi. Izdiń janynda úsh tayaqpen shúqyǵandai oiyq bar. Búl izde meniń bala kúnimde tuǵan jerimde kórgen izben birdei. Nedegen úqsastyq. Geograf Erkin Toqpanov osyndai izdiń endi biri Naiza tapqan arasanynyń basyna túskeni, kórgenin aityp berdi. Biraq ol jaqqa baruǵa áli jolym túspei júr.
Sol mańdy aqtaryp júrip, kóptiń kózine túspegen jartas suretteri men belgilerdi kezdestirip, maqsatymyz oryndaldy. Búlaq suynyń qúramyn teksertu úshin synama aldyq. Reti kelse aldaǵy uaqytta ony da aitarmyz. Osy taban izin kórgende ákemniń tapsyrǵany esime oraldy. Tek ákem sol tapsyrmany nege aitty? Búl izder neni kórsetedi? Degen sansaualǵa áli kúnge jauap taba almai kelemin.
Taǵy bir joly Úlken Almaty kanalyn kórip qaitpaq bolyp jolǵa shyqtym. Jetkenshe kóńilim kóterińki bolatyn. Iyr-qiyr tau joly men samyrsyn, bal qaraǵai bitik úsken, kókorai shalǵyny jaiqalǵan aumaq pen taudyń saumal auasy janymyzdy jadyratyp tastady. Alaida jol boiyndaǵy qalytqy temir taqtalar men kanaldyń túse beris betkeiindegi jartas betterine jazylǵan san túrli shimailar súlkinimizdi túsirip jiberdi.
Rasynda, biz tarihymyzdy tasqa jazǵan halyqpyz. Tas betindegi jazulardan ǵylmi júmysymdy da qorǵadym. Jońǵar Alatauynyń tereń qoinauyndaǵy osyǵan deiin eshkim teksermegen, qúndylyǵyn eskirmegen biraz jartas jazbalarynda oqydym. Ol búginde ǵylymi ainalymǵa túspegenimen ózim úshin úlken eńbek, biik beles.
Alaida Ile Alatauy Últtyq tabiǵi parkine tiesili aumaqtaǵy (surette kórsetilgen) suretter mədeniettiliktiń nyshany emes. Bilimsizdiktiń belgisi, jauapkersizdiktiń nyshany, asqandyqtyń aryny. Ǵasyrlar qoinauynan jetken jartas betteri kim kóringenniń oiyna kelgenin sari salatyn oiynshyǵyna ainalypty. Əkem: “Aldymen pyshaqty óz deneńe súǵyp kór. Auyrmasa basqaǵa qada”, – dep bizdi turalyqqa jeteleushi edi. Sol jartastyń betin shimaiǵa toltyrǵandar aldymen sol jazudy óz betine jazyp, denesin tilim kórgeni jón edi. Joq, óite almaidy. Óitkeni, biz basqalardyń azaptanǵan, qorlanǵan, sharasyz kúige túsken beinesinen jan rahatyn izdeitin qoǵamda ómir súrip jatyrmyz. Ayaushylyq degennen alystap ketkenimiz aqiqat. Jə, búl basqa əńgime.
Al osy bassyzdyqty kórip, bilip, baiqan júrgen qúzyrly mekeme nemes últtyq park mamandary tejeui kerek qoi. Eń ókinishtisi, óz tentekterimiz jazsa olardy tezge salyp alar edik. Osy jerdi kóruge kelgen sheteldik turisterde qoltańbasyn emin-erkin qaldyryp jatyr. Búl jazular etek-jeńimizdi túre almai jatqanda jazylǵan shyǵar dem te oiladyq. Biraq 2018 jyly jazylǵan jazularda júr arasynda. Tur firmalar jetelep əkelgen qydyrmashylarǵa tabiǵatty búldirmeu kerektigi jaily eskertpei me? Əlde, kim kóringen oiyna kelgenin isteitin qazaqtyń jeri jazuǵa mashyqtandyratyn qara taqta ma? Eger biz solardyń elige baryp, qasterli jerine osylai jazyp kóreiik. Barar jeriń lager. Eń bastysy, ózimizde ólkemizdi shimaiǵa toltyrmaiyq, ózgelerdiń de shimailauyna múmkindik bermeiikshi.
Qajet ANDAS
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.
