جاركەنت – كيەلى مەكەن عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحي، رۋحاني جانە مادەني مۇرالارىن تەرەڭ زەرتتەۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى جوبا بولدى. بۇل ساپاردىڭ نەگىزگى ءمانى – جاركەنت ايماعىنىڭ وتكەن تاريحىنا تەرەڭ بويلاپ، ۇلت جادىندا ساقتالعان تاعىلىمدى وقيعالاردى زەردەلەۋ. «قىسى قىرىلعان» تاريحي ورنىندا اشارشىلىق جىلدارىنىڭ قاسىرەتى، ىرعايلى سايىنداعى ەجەلگى عيبادات ورىندارى، جاركەنت تۇرمەسىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنداعى ورنى، شەگەسىز سالىنعان جاركەنت مەشىتىنىڭ بىرەگەي ساۋلەتى – ەكسپەديتسيانىڭ باستى زەرتتەۋ وبەكتىلەرى بولدى.
ەكسپەديتسيانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ەتنومادەني ورتالىقتار، جەرگىلىكتى حالىق، ولكەتانۋشىلار جانە مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتۋ. اسىرەسە شولاقاي اۋىلىندا وتكەن عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيادا ءوڭىر تاريحى، تۇلعالارى، ەتنوسارالىق تاتۋلىق جانە قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
جالپى، ەكسپەديتسيا ناتيجەلەرى ءوڭىردىڭ مادەني-تاريحي الەۋەتىن ايقىنداپ، كيەلى جەرلەردى ساقتاۋ قاجەتتىگىن كورسەتۋگە، جاستارعا تۋعان جەردىڭ تاريحىن دارىپتەۋگە زور ۇلەس قوستى. بۇل باستاما جاركەنتتىڭ باي مۇراسىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋگە، سونىمەن قاتار ونىڭ تۋريستىك تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام بولدى.
ءۇش كۇندىك ساپاردىڭ ناتيجەسىندە جينالعان ماتەريالدار، ارحيۆتىك دەرەكتەر جانە فوتوسۋرەتتەر نەگىزىندە «جاركەنت – كيەلى مەكەن» اتتى تاريحي-تانىمدىق كىتاپ ازىرلەندى. كىتاپتا ءوڭىردىڭ كيەلى جەرلەرى، تاريحي وقيعالارى جانە ولاردى قورعاۋ جونىندەگى ۇسىنىستار جۇيەلەنگەن تۇردە بەرىلدى.
تاريحي جانە مادەني مۇرالار
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى، ۇلتتىق بىرلىگى مەن كەلىسىمىن ساقتاۋ ءار ازاماتتىڭ مىندەتى بولىپ تابىلادى. بۇل تۇرعىدا جەتىسۋ وبلىسىندا وتكىزىلگەن «جاركەنت – كيەلى مەكەن» عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى ۇلى مۇرانى زەرتتەۋ مەن بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام بولدى.
ەكسپەديتسيا 21-23 قاراشا ارالىعىندا پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ تاريحي ورىندارىنا ساياحات جاساپ، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن زەرتتەپ، ەتنوس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. قوعامدىق كەلىسىم ورتالىعى ۇيىمداستىرعان شارادا ولكەتانۋشىلار، عالىمدار، مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار بىرگە تاريحتىڭ تەرەڭىنە بويلادى. توپ قۇرامىندا ولكەتانۋشى-جۋرناليست، «جەتىسۋ ولكەتانۋشىلار ورتالىعى» قب ديرەكتورى قاجەت انداس، جەتىسۋ وبلىسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇرالاردى قورعاۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى – عالىمجان وسپانوۆ، پانفيلوۆ اۋداندىق اكىمدىگىنىڭ مادەنيەت، تىلدەردى دامىتۋ جانە سپورت ءبولىمىنىڭ باسشىسى تولقىن كوشەرباەۆا، ولكەتانۋشى-جۋرناليست، «جاۋىنگەرلىك داڭق» مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قالي يبرايىمجانوۆ جانە «قازاق ءتىلى قوعامى» پانفيلوۆ اۋداندىق فيليالىنىڭ ءتورايىمى روزا ىستاي، ولكەتانۋشى بازارحان جەكەباەۆ، «جاركەنت مەشىتى» ساۋلەت-كوركەمونەر مۋزەيىنىڭ قور ساقتاۋشىسى كوركەم راحىمعاليەۆا، «م. تىنىشبايۇلى» اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى قاستەر بولاتحان، پانفيلوۆ اۋداندىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ ديرەكتورى گۇلنار كارمەنوۆا، پانفيلوۆ اۋداندىق ۇيعىر ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى ازات گايتوۆ، پانفيلوۆ اۋداندىق دۇنگەن ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ ءتورايىمى ريحانگۇل لاسيەۆا، جەتىسۋ وبلىستىق قوعامدىق دامۋ باسقارماسى «قوعامدىق كەلىسىم» ورتالىعى مەن پانفيلوۆ اۋداندىق قوڭىرولەڭ جانە شولاقاي اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدىكتەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بولدى.
ەكسپەديتسيانىڭ العاشقى كۇنى ءبورىباي بي اۋىلىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان «قىسى قىرىلعان» تاريحي ورنىن زەرتتەۋمەن باستالدى. بۇل جەر وتكەن عاسىردىڭ 1930-شى جىلدارىندا اشارشىلىق كەزىندە كوپتەگەن ادامداردىڭ ءومىرىن قيعان تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاسى بولعان. توپ مۇشەلەرى ىرعايلى سايىندا دا تاريحي جارتاس سۋرەتتەرى مەن ەجەلگى عيبادات ورىندارىن زەرتتەپ، وسى ايماقتاعى مادەني مۇرالاردى قورعاۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
كەلەسى كۇنى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى جاركەنت قالاسىنىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمەن تانىستى. جاركەنت تۇرمەسى XIX عاسىردا سالىنعان جانە 1930-1937 جىلدارى كوپتەگەن ۇلتتىق زيالىلار مەن الاش قوزعالىسىنىڭ وكىلدەرى قاماۋدا بولعان ورىن رەتىندە زور تاريحي ماڭىزعا يە. تۇرمە سول كەزەڭدەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ، جازىقسىز ادامداردىڭ تاعدىرىنىڭ كۋاسى بولدى. جاركەنت مەشىتى، سونداي-اق، ەرەكشە ساۋلەتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ تاريحي-مادەني مۇرالارىنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالدى. بۇل مەشىت شەگەسىز سالىنعان قۇرىلىسىمەن جانە وزگە دە ەرەكشەلىكتەرىمەن ءمالىم.
ەكسپەديتسيانىڭ ەكىنشى كۇنىنىڭ سوڭىندا شولاقاي اۋىلىندا عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. وندا ولكەتانۋشىلار ءوز زەرتتەۋلەرىمەن ءبولىسىپ، جاركەنتتىڭ تاريحي ماڭىزى تۋرالى بايانداما جاسادى. جيىن بارىسىندا قازاق ءتىلىنىڭ ماڭىزى مەن ۇلتتار اراسىنداعى بىرلىك جايىندا دا ءسوز قوزعالدى. كونفەرەنتسيا سوڭىندا قاتىسۋشىلارعا العىس حاتتار تابىستالىپ، وزدەرىنىڭ جازعان كىتاپتارىن جەرگىلىكتى مەكتەپ كىتاپحاناسىنا سىيعا تارتتى.
ءۇشىنشى كۇنى قوڭىرولەڭ اۋىلىنداعى كيەلى جەرلەرگە زيارات ەتىپ، «تازا قازاقستان!» اكتسياسى اياسىندا سەنبىلىك وتكىزىلدى. ەكسپەديتسيانىڭ ناتيجەلەرى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى كوپشىلىككە ۇسىنىلىپ، شارانىڭ ماڭىزدىلىعى مەن جەتىستىكتەرى كەڭىنەن تارالدى.
ەكسپەديتسيانىڭ سوڭىندا مۇشەلەر جيناعان تاريحي قۇجاتتار مەن ەستەلىكتەر نەگىزىندە «جاركەنت – كيەلى مەكەن» اتتى تاريحي-تانىمدىق كىتاپ جازىلدى. بۇل كىتاپتا ەكسپەديتسيا بارىسىندا جيناقتالعان ماتەريالدار مەن ەستەلىك سۋرەتتەر ۇسىنىلدى، سونداي-اق جاركەنت ايماعىنداعى ماڭىزدى تاريحي ورىنداردىڭ قورعاۋعا الىنۋى قاجەتتىگى ايتىلدى. ەكسپەديتسيانىڭ ماقساتى – جاركەنتتىڭ تاريحي مۇراسىن ساقتاۋ جانە ونى كەلەشەك ۇرپاققا امانات ەتۋ بولدى.
كىتاپتاعى اقپاراتتار ەكسپەديتسيا باعدارلاماسىنىڭ رەتى بويىنشا حرونيكالىق تارتىپپەن ورنالاستىرىلدى. سونداي-اق، كىتاپتىڭ عىلىمي-تانىمدىق دەڭگەيىن تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا قوسىمشا اقپاراتتار پايدالانىلدى جانە ەكسپەديتسيادان تۇسىرىلگەن ەستەلىك سۋرەتتەر گالەرەياسى دا قوسا بەرىلدى.
عالىمجان وسپانوۆ،
جەتىسۋ وبلىسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇرالاردى قورعاۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.
