Jarkent – Kieli Meken ǵylymi-tanymdyq ekspeditsiyasy Jetisu óńiriniń tarihi, ruhani jáne mádeni múralaryn tereń zertteuge baǵyttalǵan mańyzdy joba boldy. Búl sapardyń negizgi máni – Jarkent aimaǵynyń ótken tarihyna tereń boilap, últ jadynda saqtalǵan taǵylymdy oqiǵalardy zerdeleu. «Qisi qyrylǵan» tarihi ornynda asharshylyq jyldarynyń qasireti, Yrǵaily saiyndaǵy ejelgi ǵibadat oryndary, Jarkent túrmesiniń sayasi quǵyn-súrgin jyldaryndaǵy orny, shegesiz salynǵan Jarkent meshitiniń biregei sáuleti – ekspeditsiyanyń basty zertteu obъektileri boldy.
Ekspeditsiyanyń taǵy bir ereksheligi – etnomádeni ortalyqtar, jergilikti halyq, ólketanushylar jáne mádeniet qyzmetkerlerimen tikelei bailanys ornatu. Ásirese SHolaqai auylynda ótken ǵylymi-tanymdyq konferentsiyada óńir tarihy, túlǵalary, etnosaralyq tatulyq jáne qazaq tiliniń mártebesi turaly ózekti máseleler talqylandy.
Jalpy, ekspeditsiya nátijeleri óńirdiń mádeni-tarihi áleuetin aiqyndap, kieli jerlerdi saqtau qajettigin kórsetuge, jastarǵa tuǵan jerdiń tarihyn dáripteuge zor úles qosty. Búl bastama Jarkenttiń bai múrasyn ǵylymi ainalymǵa engizuge, sonymen qatar onyń turistik tartymdylyǵyn arttyruǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam boldy.
Úsh kúndik sapardyń nátijesinde jinalǵan materialdar, arhivtik derekter jáne fotosuretter negizinde «Jarkent – Kieli Meken» atty tarihi-tanymdyq kitap ázirlendi. Kitapta óńirdiń kieli jerleri, tarihi oqiǵalary jáne olardy qorǵau jónindegi úsynystar júielengen túrde berildi.
TARIHI JÁNE MÁDENI MÚRALAR
Qazaqstannyń táuelsizdigi, últtyq birligi men kelisimin saqtau ár azamattyń mindeti bolyp tabylady. Búl túrǵyda Jetisu oblysynda ótkizilgen «Jarkent – Kieli Meken» ǵylymi-tanymdyq ekspeditsiyasy úly múrany zertteu men bolashaq úrpaqqa jetkizuge baǵyttalǵan mańyzdy qadam boldy.
Ekspeditsiya 21-23 qarasha aralyǵynda Panfilov audanynyń tarihi oryndaryna sayahat jasap, sayasi quǵyn-súrgin tarihyn zerttep, etnos ókilderimen kezdesuler ótkizdi. Qoǵamdyq kelisim ortalyǵy úiymdastyrǵan sharada ólketanushylar, ǵalymdar, mádeniet qyzmetkerleri men jergilikti túrǵyndar birge tarihtyń tereńine boilady. Top qúramynda ólketanushy-jurnalist, «Jetisu ólketanushylar ortalyǵy» QB direktory Qajet Andas, Jetisu oblysynyń tarihi-mádeni múralardy qorǵau jónindegi ortalyǵynyń direktory – Ǵalymjan Ospanov, Panfilov audandyq ákimdiginiń mádeniet, tilderdi damytu jáne sport bóliminiń basshysy Tolqyn Kósherbaeva, ólketanushy-jurnalist, «Jauyngerlik Dańq» muzeiiniń meńgerushisi Qali Ibraiymjanov jáne «Qazaq tili qoǵamy» Panfilov audandyq filialynyń tóraiymy Roza Ystai, ólketanushy Bazarhan Jekebaev, «Jarkent meshiti» sáulet-kórkemóner muzeiiniń qor saqtaushysy Kórkem Rahymǵalieva, «M. Tynyshbaiúly» atyndaǵy tarihi-ólketanu muzeiiniń qyzmetkeri Qaster Bolathan, Panfilov audandyq memlekettik múraǵatynyń direktory Gúlnar Kármenova, Panfilov audandyq úiǵyr etnomádeni ortalyǵynyń tóraǵasy Azat Gaitov, Panfilov audandyq dúngen etnomádeni ortalyǵynyń tóraiymy Rihangúl Lasieva, Jetisu oblystyq qoǵamdyq damu basqarmasy «Qoǵamdyq kelisim» ortalyǵy men Panfilov audandyq Qońyróleń jáne SHolaqai auyldyq okrug ákimdikteriniń qyzmetkerleri boldy.
Ekspeditsiyanyń alǵashqy kúni Bóribai bi auylynyń mańynda ornalasqan «Qisi qyrylǵan» tarihi ornyn zertteumen bastaldy. Búl jer ótken ǵasyrdyń 1930-shy jyldarynda asharshylyq kezinde kóptegen adamdardyń ómirin qiǵan tarihi oqiǵalardyń kuási bolǵan. Top músheleri Yrǵaily saiynda da tarihi jartas suretteri men ejelgi ǵibadat oryndaryn zerttep, osy aimaqtaǵy mádeni múralardy qorǵau qajettigin atap ótti.
Kelesi kúni ekspeditsiya músheleri Jarkent qalasynyń tarihi eskertkishterimen tanysty. Jarkent túrmesi XIX ǵasyrda salynǵan jáne 1930-1937 jyldary kóptegen últtyq ziyalylar men Alash qozǵalysynyń ókilderi qamauda bolǵan oryn retinde zor tarihi mańyzǵa ie. Túrme sol kezeńdegi sayasi quǵyn-súrginniń, jazyqsyz adamdardyń taǵdyrynyń kuási boldy. Jarkent meshiti, sondai-aq, erekshe sáuletiniń arqasynda Qazaqstannyń tarihi-mádeni múralarynyń bir bólshegine ainaldy. Búl meshit shegesiz salynǵan qúrylysymen jáne ózge de erekshelikterimen málim.
Ekspeditsiyanyń ekinshi kúniniń sońynda SHolaqai auylynda ǵylymi-tanymdyq konferentsiya ótti. Onda ólketanushylar óz zertteulerimen bólisip, Jarkenttiń tarihi mańyzy turaly bayandama jasady. Jiyn barysynda qazaq tiliniń mańyzy men últtar arasyndaǵy birlik jaiynda da sóz qozǵaldy. Konferentsiya sońynda qatysushylarǵa alǵys hattar tabystalyp, ózderiniń jazǵan kitaptaryn jergilikti mektep kitaphanasyna syiǵa tartty.
Úshinshi kúni Qońyróleń auylyndaǵy kieli jerlerge ziyarat etip, «Taza Qazaqstan!» aktsiyasy ayasynda senbilik ótkizildi. Ekspeditsiyanyń nátijeleri áleumettik jeliler arqyly kópshilikke úsynylyp, sharanyń mańyzdylyǵy men jetistikteri keńinen taraldy.
Ekspeditsiyanyń sońynda músheler jinaǵan tarihi qújattar men estelikter negizinde «Jarkent – Kieli Meken» atty tarihi-tanymdyq kitap jazyldy. Búl kitapta ekspeditsiya barysynda jinaqtalǵan materialdar men estelik suretter úsynyldy, sondai-aq Jarkent aimaǵyndaǵy mańyzdy tarihi oryndardyń qorǵauǵa alynuy qajettigi aityldy. Ekspeditsiyanyń maqsaty – Jarkenttiń tarihi múrasyn saqtau jáne ony keleshek úrpaqqa amanat etu boldy.
Kitaptaǵy aqparattar ekspeditsiya baǵdarlamasynyń reti boiynsha hronikalyq tártippen ornalastyryldy. Sondai-aq, kitaptyń ǵylymi-tanymdyq deńgeiin tereńdetu maqsatynda qosymsha aqparattar paidalanyldy jáne ekspeditsiyadan túsirilgen estelik suretter galereyasy da qosa berildi.
Ǵalymjan Ospanov,
Jetisu oblysynyń tarihi-mádeni múralardy qorǵau jónindegi ortalyǵynyń direktory.
