جي رۋي چاۋدىڭ جىبەك جولىنا ەكى رەت كەلىپ تەكسەرۋ جۇرگىزۋى
باسى: جي رۋي چاۋ — شامامەن جيىرما جاس شاماسىنداعى، تەپسە تەمىر ۇزەتىندەي قايراتتى ءارى اسا زەيىندى، بۋددا نومدارىنىڭ ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن جاس جىگىت ەدى. سوندىقتان داگۋ گۋڭىروي ونى ەرەكشە ۇناتىپ، سەنىم ارتقان. 1908 جىلى داگۋدىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن جي رۋي چاۋ جانە ونىڭ كومەكشىسى چياۋ ۋپىن شىڭجاڭ ولكەسىنە كەلەدى.
ولار اۋەلى تۋرفاننان ءتىلماش پەن لاۋشى تاۋىپ، سول وڭىردە از عانا ۋاقىت ايالدايدى. الايدا پالەندەي قۇندى مادەني مۇرا تابا الماي، كوپ ۇزاماي لىپنور جاققا قونىس اۋدارادى. لىپنورعا كەلگەن سوڭ جي رۋي چاۋ بايىرعى قالا كىرۋارنيانى تاۋىپ بەرگەن ۇيعىر ديقان يۋديكتى ىزدەپ تابادى. ول يۋديكتەن سول كونە قالانى قالاي تاپقانىن ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەرۋىن وتىنەدى.
يۋديك جاس جاپون زەرتتەۋشىسىنىڭ بايىرعى قالا تۋرالى سۇراپ تۇرعانىنا تاڭىرقاي قاراپ:
– سەن دە سول ەسكى قالانى ىزدەپ ءجۇرسىڭ بە؟ بۇل ماڭايدىڭ قاريالارى ول قالانى «جىن-شايتانداردىڭ مەكەنى» دەسەتىن، جىن-شايتاننان قورىقپايسىڭ با؟ – دەپ ازىلدەي سۇرايدى.
جي رۋي چاۋ كۇلىپ:
– شايتان دەگەندى كىم كورىپتى؟ شايتان دا قالا سالىپ، قونىستانادى دەيسىڭ بە؟ ەندەشە مەن سول «شايتاندى» ءوز كوزىممەن كورۋگە بارامىن! – دەيدى ەمەن-جارقىن بەينەدە.
يۋديك تە كۇلىپ الىپ:
– حا-حا! مەن دە كەزىندە سەن سياقتى ەدىم. سول كەزدە ءبىز شايتاننان قورىقپايتىن بىرنەشە جىگىت مۇز جانە ازىق-تۇلىك الىپ، الگى قالا ورنىنا باردىق. شايتان تۇرماق، ەشتەڭە دە جوق ەكەن. ارقايسىمىز بىرنەشە قىتايشا كىتاپ پەن ەسكى مىس جارماقتار تاۋىپ قايتتىق، – دەيدى.
جي رۋي چاۋ قىزىعا ءتۇسىپ:
– سول كىتاپتارىڭىز قايدا؟ – دەپ سۇرايدى.
– مىنە، وسىندا، – دەپ يۋديك ۇستەل ۇستىندەگى اعاش ساندىقتى اقتارىپ، سارعايىپ كەتكەن حانزۋ جازۋىنداعى كونە كىتاپتى الىپ كورسەتەدى.
– بۇل كىتاپتى سول كونە قالادان اكەلگەنمىن. وسىنداي كىتاپتار وسى ماڭداعى كوپ وتباسىندا بولعان. كەيىن مەن سۆەن حەدينمەن بىرگە سول كىرۋارنيا قالاسىن قازىپ جۇرگەندە، اۋىزىمنان بايقاماي «وتباسىلاردا كونە كىتاپتار بار» دەپ ايتىپ قويعانمىن. سول سوزگە ەلەڭ ەتكەن سۆەن حەدين دەرەۋ قىستاققا قايتىپ كەلىپ، وسىنداي جۇزدەن استام كىتاپتى اقشالاي ساتىپ الدى. مىنا كىتاپتى سول كەزدە تابا الماي، كەيىن تاۋىپ العان ەدىم. قۇندى مۇرا ەكەنىن بىلەم، بىراق تاستاۋعا قيمادىم، – دەيدى يۋديك.
جي رۋي چاۋ قۋانا:
– وندا بۇل كىتاپتى ماعان ساتىڭىز جانە سول بايىرعى كىرۋارنيا قالاسىنا اپارىپ كورسەتىڭىز. ماعان دا سونداي ەسكى كىتاپتار تابۋعا كومەكتەسىڭىز، – دەيدى.
ءسويتىپ، ول وزدەرىنىڭ ەكى دوربا ۇنىن جانە قويدىڭ ءبىر سانىن يۋديكتىڭ ۇيىنە جىبەرىپ، «بالالارىڭمەن ءبولىپ جەڭدەر» دەپ تاستاپ كەتەدى. جاس جىگىتتىڭ سىپايىلىعىنا ريزا بولعان يۋديك ولاردى بايىرعى كىرۋارنيا قالاسىنا ەرتىپ اپارادى.
قالا ورنىنا جەتكەن سوڭ يۋديك توپىراق تومپەشىكتى نۇسقاپ:
– مىنە، وسى جەر، وسى جەردەن باستاپ قازىڭىزدار، – دەيدى.
جي رۋي چاۋ كوز الدىنداعى جەرمەن-جەكسەن تومپەشىككە قاراپ تۇرىپ، ونىڭ ەجەلگى قۇلاعان دۋال ەكەنىن اڭعارادى. بۇل توبەشىكتى، شاماسى، سوڭعى كەزدە سۆەن حەدين قازباعان بولۋى كەرەك، ويتكەنى ول وڭىردە قازىلماعان جەر قالماعان ەدى.
جي رۋي چاۋدىڭ ءجون سىلتەۋىمەن لاۋشىلار قازىپ، جەر استىنان شىرىمەگەن ءبىر اعاش شكاف تابادى. ىشىنەن الدەنەشە جۇزدەگەن حاتتار مەن كونە كىتاپتار شىعادى.
بۇل تابىس جاس زەرتتەۋشىنى ەرەكشە قۋانتادى. ول يۋديكتىڭ قولىن قاتتى قىسىپ تۇرىپ، بۇزىقتاۋ قىتايشامەن:
– سەن وتە جاقسى! جاقسى! ياڭشي (جاقسى)! – دەپ شاتتانا ايقايلايدى.
تابىلعان بارلىق حاتتار مەن كىتاپتاردى ول دەرەۋ جيناپ اكەتەدى. سول كەزدە جي رۋي چاۋدىڭ ءوزى بۇل ولجانىڭ تاريحي قۇنىن ءالى جەتە باعامداي الماعان ەدى. ال شىن مانىندە، بۇل قۇجاتتار — جوڭگو تاريحىنداعى بەس حۋ جانە ون التى ۇلىس داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن ءامىرشى لي بايدىڭ باتىس ءوڭىر ەلدەرىنە جولداعان اسكەري حاتتارىنىڭ قولجازبا نۇسقالارى بولاتىن. وندا لي بايدىڭ باتىس وڭىردەگى ەلدەردى جاۋدان قورىقپاۋعا، بىرلىكتە بولۋعا ۇندەگەنى جازىلعان.
بۇل تابىلعان حاتتار كىرۋارنيا قالاسىندا جاڭا ەرانىڭ 328 جىلدارى اسكەر تۇرعانىن، بىراق ونىڭ ول ۋاقىتتا استانا بولماعانىن دالەلدەدى. وسىلايشا بۇل دەرەكتەر ەجەلگى باتىس ءوڭىر تاريحىن زەرتتەۋدە اسا قۇندى مۇراعا اينالدى.
جي رۋي چاۋ بۇل جادىگەرلەردى قولعا تۇسىرگەن سوڭ كوپ ايالداماي، چارشەن اۋدانى ارقىلى كۇنلۇن تاۋىنىڭ تەرىستىك بەتىمەن باتىسقا — حوتان مەن قاشقار باعىتىندا ءجۇرىپ، مادەني مۇرالاردى زاڭسىز قازىپ، ۇرلاپ اكەتۋدى جالعاستىرادى.
كوپ ۇزاماي داگۋ گۋڭىروي كۇشار مەن قاشقار ايماعىندا بۇرىنعى بايىرعى قالالار بولعانىن ايتىپ، سول جەرلەردى تولىق قازىپ شىعۋدى جي رۋي چاۋعا ارنايى تاپسىرادى. ول ءوز كومەكشىسى چياۋبىنمەن بىرگە بۇل ساپارعا زور ۇمىتپەن اتتاندى.
الايدا بىرنەشە كۇن زەرتتەۋ جۇرگىزگەننەن كەيىن ولاردىڭ كوڭىلى سۋ سەپكەندەي باسىلدى. سەبەبى بۇعان دەيىنگى بىرنەشە جىل ىشىندە رەسەي، گەرمانيا، انگليا جانە فرانتسيادان كەلگەن زەرتتەۋشىلەر بۇل ءوڭىردى تۇگەلدەي قازىپ كەتكەن ەدى. جەردىڭ بەتى مەن استىنداعى توپىراق قاباتتارى اۋدارىلىپ-توڭكەرىلىپ، بۇرىنعى مادەني قاباتتاردىڭ ءبارى دەرلىك بۇزىلعان بولاتىن. وسىنى كورگەن چياۋبىن ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ:
– مىنا جەردەن ەندى ەشتەڭە شىقپايتىن سياقتى. ءتىپتى ولشەۋ قۇرالدارىمدى تۇسىرگىم كەلمەي تۇر، – دەدى.
بىراق جي رۋي چاۋ وعان جىگەر بەرىپ:
– ءۇمىتسىز بولمايىق، دوسىم! ءبىزدىڭ بالىقشىلاردىڭ ءسوزى بار عوي: «بالىق ۇلكەنى – اۋدان قالا». ءبىز كىرۋارنيادا ءىستى ءساتتى بىتىرمەدىك پە؟ – دەدى.
وسىلاي ەكەۋى قايتا شابىتتانىپ، قازبا جۇمىسىن جالعاستىردى. ەكى كۇن بويى ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتكەنىمەن، ەرەكشە ءبىر مادەني مۇرا شىعا قويمادى. ءۇشىنشى كۇنى جي رۋي چاۋ الىستان ءتورتبۇرىشتى توبەشىككە كوز سالىپ:
– اناۋ جەردەن ءۇمىت بار سياقتى، بارىپ كورەيىك، – دەدى.
چياۋبىن ونىڭ نۇسقاعان جەرىنە قاراپ:
– ول بۋددا دىنىندەگى «سۋدۋپ تاتيا» – ياعني ساريرا ساقتالعان مۇنارا بولسا كەرەك. بىراق مۇنداي جەرلەردى الدەقاشان قازىپ كەتكەن شىعار. قاشقاردا دا وسىندايدى كورگەنبىز عوي، – دەدى.
چياۋبىننىڭ بۇل كۇدىگى ورىندى ەدى. سەبەبى بۇعان دەيىنگى ساپارلارىندا ولار قاشقار ماڭىنداعى «حانۋي» قالاسىن دا «تەكسەرىپ»، ونداعى ساريرا مۇنارالارىن تۇگەلدەي قازىپ، ەشتەڭە تاپپاعان بولاتىن. ول كەزدە بۇل مۇنارالاردى فرانتسۋز عالىمى پەليو تۇگىن قالدىرماي توناپ اكەتكەن.
دەگەنمەن جي رۋي چاۋ دوسىنىڭ ءسوزىن ءبولىپ:
– چياۋبىن، سەن مىڭ ۇيلەردىڭ بۋددا عيباداتحانالارىنىڭ قابىرعا سۋرەتتەرىن كوردىڭ عوي. وندا بۋددا اۋليەسىنىڭ دۇنيە سالعاننان كەيىنگى كورىنىستەر بەينەلەنگەن. سۋرەتتە سەگىز پاتشا بۋددانىڭ سۇيەگىنەن قالعان كيەلى ساريرالاردى ءبولىپ الىپ، ءوز ەلدەرىنە الىپ بارا جاتقان ءسات كورسەتىلگەن.
اڭىز بويىنشا، بۋددا ولگەننەن كەيىن ونىڭ سۇيەكتەرى ورتكە كۇيمەي، مەرۋەرتتەي جارقىراپ قالعان ەكەن. سونى كورگەن سەگىز پاتشا ساريراعا تالاسىپ، ءتىپتى سوعىس اشۋعا دەيىن بارادى. اقىرىندا ارقايسىسى ءبىر ۇلەستەن الىپ، ءوز ەلدەرىنە اپارىپ، وسى سياقتى «سۋدۋپ تاتيا» مۇنارالارىن تۇرعىزعان.
بۋددا دىنىنە سەنەتىن ەلدەر تەك ۇندىستانمەن شەكتەلمەگەن. سوندىقتان كۇشار سەكىلدى ءىرى ورتالىقتا دا ساريرا ساقتالۋى ابدەن مۇمكىن. ال باتىس زەرتتەۋشىلەرى بۋددا كىتاپتارىن تۇسىنبەيتىندىكتەن، ولاردىڭ بۇل جايدى ءبىلۋى ەكىتالاي، – دەدى سەنىممەن.
چياۋبىن بۇل سوزگە وي جۇگىرتىپ، قىزىعۋشىلىعى قايتا ويانادى. ەكەۋى وزەننەن ءوتىپ، ءتورتبۇرىش ءپىشىندى تاتيا مۇناراسىنىڭ قاسىنا كەلەدى. كىرپىشتەن سالىنعان بۇل ەجەلگى قۇرىلىس ءۇش قاباتتى ەكەن: تومەنگى ەكى قاباتى تەكشە ءپىشىندى، ال ۇستىڭگى قاباتى كۇمبەز فورمالى. جەل مەن جاڭبىردىڭ اسەرىنەن بۇلىنگەنىمەن، ادام قازعان ءىز بايقالمايدى. بۇل جاعداي ولاردىڭ ءۇمىتىن وياتىپ، دەرەۋ قازباعا كىرىسەدى.
ءبىر كۇننەن استام ۋاقىتتان كەيىن مۇنارا ىشىنەن فورفور قۇمىراعا سالىنعان دومالاق ءپىشىندى ساريرالار تابىلادى. قۇمىرانى اشىپ قاراعاندا، ىشىنەن بىرنەشە ءىنجۋ ءتارىزدى جارقىراعان زاتتار شىعادى. بۇل – بۋددا ساكيامۋنيدىڭ نەمەسە باسقا قاسيەتتى موناقتاردىڭ ساريرالارى بولۋى مۇمكىن ەدى.
ساريرالارمەن قاتار، مۇنارا ىشىندە كونە جازبالار مەن حاتتار دا كومىلگەن ەكەن. وندا ساريرانىڭ قايدان كەلگەنى جازىلماعانىمەن، تابىلعان ولجانىڭ ءوزى-اق ەكەۋىنە جەتكىلىكتى قۋانىش سىيلادى.
وسى تابىستان كەيىن جي رۋي چاۋ مەن چياۋبىن جەتى اي بويى شىڭجاڭدا بولىپ، ون ايدىڭ سوڭىندا بۇل «نايزاعايداي» تەز زەرتتەۋىن اياقتادى. ولار كوپ بولماسا دا، اسا قۇندى جادىگەرلەردى ۇرلاپ الىپ، كەيىن تەڭىز جولى ارقىلى كاشمير مەن لەح ارقىلى جاپونياعا قايتتى.
جي رۋي چاۋ جاپونياعا ورالعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي دۋنحۋان ماڭىنداعى مىڭ ءۇي ۇڭگىرلەرىنەن كونە بۋددا كىتاپتارىنىڭ تابىلعانى جونىندە حابار ەستيدى. جىبەك جولىنىڭ تاريحي سىرلارىنا ەرەكشە قىزىققان ول 1910 جىلى اعىلشىن ازاماتى حوپپوس اتتى كومەكشىسىن ەرتىپ، تاعى دا جولعا شىعادى.
بۇل جولى ول بۇرىنعىداي سەنىمدى جانە تاۋەكەلشىل ەدى، بىراق ءۇمىتى اقتالمادى. دۋنحۋانعا جەتكەندە ۇڭگىرلەر قاڭىراپ بوس قالعانىن كورەدى. بۇرىنعى جىلدارى اعىلشىن زەرتتەۋشىسى ستەين مەن فرانتسۋز عالىمى پەليو بۇل جەرلەردى تولىق قازىپ، باعالى قولجازبالاردى ءوز ەلدەرىنە الىپ كەتكەن بولاتىن.
الايدا جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا ءالى دە توز-توز بولىپ تاراعان ءبىراز دۋنحۋان كىتاپتارىنىڭ بار ەكەنىن ەستىپ، ول سولاردى ىزدەي باستايدى. اقشا شىعارىپ، ادامداردان كونە كىتاپتار ساتىپ الادى. كەيىن تۋرفانعا بارىپ، تاعى دا «تەكسەرۋ» جۇرگىزەدى.
بۇل ساپارىندا دا ول بىرنەشە قۇندى بۋددا نومدارىن، كونە حات-قاتىناستاردى جانە بىرنەشە مۋميانى قولعا تۇسىرەدى. ول ولجاسىنا قاتتى قۋانىپ، ءوز اشقان جاڭالىعىن ۇلكەن جەڭىس دەپ قابىلدايدى.
الايدا قۋانىشى ۇزاققا سوزىلمادى. سول ۋاقىتتا قىتايدا سينحاي توڭكەرىسى باستالىپ، مينگو ءداۋىرىنىڭ ورناعانى تۋرالى حابار جەتتى. بۇل جاڭالىق جىبەك جولىندا جۇرگەن بارلىق شەتەل «زەرتتەۋشىلەرىن» سەسكەندىردى.
جي رۋي چاۋ دا بۇل وزگەرىستەن قورقىپ، قىتايدىڭ ەندى ۇيقىسىنان ويانعان ايبىندى ەلگە اينالاتىنىن ءتۇسىندى. ول مۇنداي جاعدايدا ەندىگارى مادەني مۇرالاردى ەركىنشە ۇرلاۋعا بولمايتىنىن ءبىلدى.
سوندىقتان تەز ارادا قولىنداعى بارلىق ولجانى جيناپ، جەدەل تۇردە ەلگە قايتۋعا شەشىم قابىلدايدى. ال ونىڭ تاپقان مۋميالارىن قايدا جانە قالاي ورنالاستىرعانى جونىندە ناقتى دەرەك ساقتالماعان. مينگو ۇكىمەتى ورناعان سوڭ، وزگە ەلدەردىڭ دە زەرتتەۋشىلەرى جىبەك جولىنا كەلۋگە تاۋەكەل ەتپەي، ۇزاق ۋاقىت بويى بۇل وڭىردە ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزە المادى.
تەك كەيىنىرەك بۇل ايماققا باتىس ءوڭىر ارحەولوگياسىن زەرتتەۋمەن اتى شىققان ستيۆەن ەسىمدى زەرتتەۋشى عانا قايتا ورالىپ، جاڭا كەزەڭنىڭ قازبا جۇمىستارىنا كىرىسەدى.
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…
