Ji Rui CHaudyń Jibek jolyna eki ret kelip tekseru júrgizui
Basy: Ji Rui CHau — shamamen jiyrma jas shamasyndaǵy, tepse temir úzetindei qairatty ári asa zeiindi, budda nomdarynyń tilin jetik meńgergen jas jigit edi. Sondyqtan Dagu Guńyroi ony erekshe únatyp, senim artqan. 1908 jyly Dagudyń qarjylai qoldauymen Ji Rui CHau jáne onyń kómekshisi CHyau Upyn SHyńjań ólkesine keledi.
Olar áueli Turfannan tilmash pen laushy tauyp, sol óńirde az ǵana uaqyt ayaldaidy. Alaida pálendei qúndy mádeni múra taba almai, kóp úzamai Lypnor jaqqa qonys audarady. Lypnorǵa kelgen soń Ji Rui CHau baiyrǵy qala Kyruarniyany tauyp bergen úiǵyr diqan YUdikti izdep tabady. Ol YUdikten sol kóne qalany qalai tapqanyn egjei-tegjeili aityp beruin ótinedi.
YUdik jas japon zertteushisiniń baiyrǵy qala turaly súrap túrǵanyna tańyrqai qarap:
– Sen de sol eski qalany izdep júrsiń be? Búl mańaidyń qariyalary ol qalany «jyn-shaitandardyń mekeni» desetin, jyn-shaitannan qoryqpaisyń ba? – dep ázildei súraidy.
Ji Rui CHau kúlip:
– SHaitan degendi kim kóripti? SHaitan da qala salyp, qonystanady deisiń be? Endeshe men sol «shaitandy» óz kózimmen kóruge baramyn! – deidi emen-jarqyn beinede.
YUdik te kúlip alyp:
– Ha-ha! Men de kezinde sen siyaqty edim. Sol kezde biz shaitannan qoryqpaityn birneshe jigit múz jáne azyq-túlik alyp, álgi qala ornyna bardyq. SHaitan túrmaq, eshteńe de joq eken. Árqaisymyz birneshe qytaisha kitap pen eski mys jarmaqtar tauyp qaittyq, – deidi.
Ji Rui CHau qyzyǵa túsip:
– Sol kitaptaryńyz qaida? – dep súraidy.
– Mine, osynda, – dep YUdik ústel ústindegi aǵash sandyqty aqtaryp, sarǵaiyp ketken hanzu jazuyndaǵy kóne kitapty alyp kórsetedi.
– Búl kitapty sol kóne qaladan ákelgenmin. Osyndai kitaptar osy mańdaǵy kóp otbasynda bolǵan. Keiin men Sven Hedinmen birge sol Kyruarniya qalasyn qazyp júrgende, auyzymnan baiqamai «otbasylarda kóne kitaptar bar» dep aityp qoiǵanmyn. Sol sózge eleń etken Sven Hedin dereu qystaqqa qaityp kelip, osyndai júzden astam kitapty aqshalai satyp aldy. Myna kitapty sol kezde taba almai, keiin tauyp alǵan edim. Qúndy múra ekenin bilem, biraq tastauǵa qimadym, – deidi YUdik.
Ji Rui CHau quana:
– Onda búl kitapty maǵan satyńyz jáne sol baiyrǵy Kyruarniya qalasyna aparyp kórsetińiz. Maǵan da sondai eski kitaptar tabuǵa kómektesińiz, – deidi.
Sóitip, ol ózderiniń eki dorba únyn jáne qoidyń bir sanyn YUdiktiń úiine jiberip, «balalaryńmen bólip jeńder» dep tastap ketedi. Jas jigittiń sypaiylyǵyna riza bolǵan YUdik olardy baiyrǵy Kyruarniya qalasyna ertip aparady.
Qala ornyna jetken soń YUdik topyraq tómpeshikti núsqap:
– Mine, osy jer, osy jerden bastap qazyńyzdar, – deidi.
Ji Rui CHau kóz aldyndaǵy jermen-jeksen tómpeshikke qarap túryp, onyń ejelgi qúlaǵan dual ekenin ańǵarady. Búl tóbeshikti, shamasy, sońǵy kezde Sven Hedin qazbaǵan boluy kerek, óitkeni ol óńirde qazylmaǵan jer qalmaǵan edi.
Ji Rui CHaudyń jón silteuimen laushylar qazyp, jer astynan shirimegen bir aǵash shkaf tabady. Ishinen áldeneshe júzdegen hattar men kóne kitaptar shyǵady.
Búl tabys jas zertteushini erekshe quantady. Ol YUdiktiń qolyn qatty qysyp túryp, búzyqtau qytaishamen:
– Sen óte jaqsy! Jaqsy! YAńshi (jaqsy)! – dep shattana aiqailaidy.
Tabylǵan barlyq hattar men kitaptardy ol dereu jinap áketedi. Sol kezde Ji Rui CHaudyń ózi búl oljanyń tarihi qúnyn áli jete baǵamdai almaǵan edi. Al shyn máninde, búl qújattar — Jońgo tarihyndaǵy Bes hu jáne On alty úlys dáuirinde ómir súrgen ámirshi Li Baidyń Batys óńir elderine joldaǵan áskeri hattarynyń qoljazba núsqalary bolatyn. Onda Li Baidyń Batys óńirdegi elderdi jaudan qoryqpauǵa, birlikte boluǵa úndegeni jazylǵan.
Búl tabylǵan hattar Kyruarniya qalasynda jańa eranyń 328 jyldary ásker túrǵanyn, biraq onyń ol uaqytta astana bolmaǵanyn dáleldedi. Osylaisha búl derekter ejelgi Batys óńir tarihyn zertteude asa qúndy múraǵa ainaldy.
Ji Rui CHau búl jádigerlerdi qolǵa túsirgen soń kóp ayaldamai, CHarshen audany arqyly Kúnlún tauynyń teristik betimen batysqa — Hotan men Qashqar baǵytynda júrip, mádeni múralardy zańsyz qazyp, úrlap áketudi jalǵastyrady.
Kóp úzamai Dagu Guńyroi Kúshar men Qashqar aimaǵynda búrynǵy baiyrǵy qalalar bolǵanyn aityp, sol jerlerdi tolyq qazyp shyǵudy Ji Rui CHauǵa arnaiy tapsyrady. Ol óz kómekshisi CHyaubynmen birge búl saparǵa zor úmitpen attandy.
Alaida birneshe kún zertteu júrgizgennen keiin olardyń kóńili su sepkendei basyldy. Sebebi búǵan deiingi birneshe jyl ishinde Resei, Germaniya, Angliya jáne Frantsiyadan kelgen zertteushiler búl óńirdi túgeldei qazyp ketken edi. Jerdiń beti men astyndaǵy topyraq qabattary audarylyp-tóńkerilip, búrynǵy mádeni qabattardyń bári derlik búzylǵan bolatyn. Osyny kórgen CHyaubyn eńsesin túsirip:
– Myna jerden endi eshteńe shyqpaityn siyaqty. Tipti ólsheu qúraldarymdy túsirgim kelmei túr, – dedi.
Biraq Ji Rui CHau oǵan jiger berip:
– Úmitsiz bolmaiyq, dosym! Bizdiń balyqshylardyń sózi bar ǵoi: «Balyq úlkeni – audan qala». Biz Kyruarniyada isti sátti bitirmedik pe? – dedi.
Osylai ekeui qaita shabyttanyp, qazba júmysyn jalǵastyrdy. Eki kún boiy úzdiksiz eńbek etkenimen, erekshe bir mádeni múra shyǵa qoimady. Úshinshi kúni Ji Rui CHau alystan tórtbúryshty tóbeshikke kóz salyp:
– Anau jerden úmit bar siyaqty, baryp kóreiik, – dedi.
CHyaubyn onyń núsqaǵan jerine qarap:
– Ol budda dinindegi «sudup tatya» – yaǵni sarira saqtalǵan múnara bolsa kerek. Biraq múndai jerlerdi áldeqashan qazyp ketken shyǵar. Qashqarda da osyndaidy kórgenbiz ǵoi, – dedi.
CHyaubynnyń búl kúdigi oryndy edi. Sebebi búǵan deiingi saparlarynda olar Qashqar mańyndaǵy «Hanui» qalasyn da «tekserip», ondaǵy sarira múnaralaryn túgeldei qazyp, eshteńe tappaǵan bolatyn. Ol kezde búl múnaralardy frantsuz ǵalymy Pelio túgin qaldyrmai tonap áketken.
Degenmen Ji Rui CHau dosynyń sózin bólip:
– CHyaubyn, sen myń úilerdiń budda ǵibadathanalarynyń qabyrǵa suretterin kórdiń ǵoi. Onda budda áuliesiniń dúnie salǵannan keiingi kórinister beinelengen. Surette segiz patsha buddanyń súieginen qalǵan kieli sariralardy bólip alyp, óz elderine alyp bara jatqan sát kórsetilgen.
Ańyz boiynsha, budda ólgennen keiin onyń súiekteri órtke kúimei, meruerttei jarqyrap qalǵan eken. Sony kórgen segiz patsha sariraǵa talasyp, tipti soǵys ashuǵa deiin barady. Aqyrynda árqaisysy bir úlesten alyp, óz elderine aparyp, osy siyaqty «sudup tatya» múnaralaryn túrǵyzǵan.
Budda dinine senetin elder tek Úndistanmen shektelmegen. Sondyqtan Kúshar sekildi iri ortalyqta da sarira saqtaluy ábden múmkin. Al batys zertteushileri budda kitaptaryn túsinbeitindikten, olardyń búl jaidy bilui ekitalai, – dedi senimmen.
CHyaubyn búl sózge oi júgirtip, qyzyǵushylyǵy qaita oyanady. Ekeui ózennen ótip, tórtbúrysh pishindi tatya múnarasynyń qasyna keledi. Kirpishten salynǵan búl ejelgi qúrylys úsh qabatty eken: tómengi eki qabaty tekshe pishindi, al ústińgi qabaty kúmbez formaly. Jel men jańbyrdyń áserinen búlingenimen, adam qazǵan iz baiqalmaidy. Búl jaǵdai olardyń úmitin oyatyp, dereu qazbaǵa kirisedi.
Bir kúnnen astam uaqyttan keiin múnara ishinen forfor qúmyraǵa salynǵan domalaq pishindi sariralar tabylady. Qúmyrany ashyp qaraǵanda, ishinen birneshe inju tárizdi jarqyraǵan zattar shyǵady. Búl – Budda Sakьyamunidiń nemese basqa qasietti monaqtardyń sariralary boluy múmkin edi.
Sariralarmen qatar, múnara ishinde kóne jazbalar men hattar da kómilgen eken. Onda sariranyń qaidan kelgeni jazylmaǵanymen, tabylǵan oljanyń ózi-aq ekeuine jetkilikti quanysh syilady.
Osy tabystan keiin Ji Rui CHau men CHyaubyn jeti ai boiy SHyńjańda bolyp, on aidyń sońynda búl «naizaǵaidai» tez zertteuin ayaqtady. Olar kóp bolmasa da, asa qúndy jádigerlerdi úrlap alyp, keiin teńiz joly arqyly Kashmir men Leh arqyly Japoniyaǵa qaitty.
Ji Rui CHau Japoniyaǵa oralǵannan keiin kóp úzamai Dunьhuan mańyndaǵy myń úi úńgirlerinen kóne budda kitaptarynyń tabylǵany jóninde habar estidi. Jibek jolynyń tarihi syrlaryna erekshe qyzyqqan ol 1910 jyly aǵylshyn azamaty Hoppos atty kómekshisin ertip, taǵy da jolǵa shyǵady.
Búl joly ol búrynǵydai senimdi jáne táuekelshil edi, biraq úmiti aqtalmady. Dunьhuanǵa jetkende úńgirler qańyrap bos qalǵanyn kóredi. Búrynǵy jyldary aǵylshyn zertteushisi Stein men frantsuz ǵalymy Pelio búl jerlerdi tolyq qazyp, baǵaly qoljazbalardy óz elderine alyp ketken bolatyn.
Alaida jergilikti halyq arasynda áli de toz-toz bolyp taraǵan biraz dunьhuan kitaptarynyń bar ekenin estip, ol solardy izdei bastaidy. Aqsha shyǵaryp, adamdardan kóne kitaptar satyp alady. Keiin Turfanǵa baryp, taǵy da «tekseru» júrgizedi.
Búl saparynda da ol birneshe qúndy budda nomdaryn, kóne hat-qatynastardy jáne birneshe mumiyany qolǵa túsiredi. Ol oljasyna qatty quanyp, óz ashqan jańalyǵyn úlken jeńis dep qabyldaidy.
Alaida quanyshy úzaqqa sozylmady. Sol uaqytta Qytaida Sinьhai tóńkerisi bastalyp, Mingo dáuiriniń ornaǵany turaly habar jetti. Búl jańalyq jibek jolynda júrgen barlyq shetel «zertteushilerin» seskendirdi.
Ji Rui CHau da búl ózgeristen qorqyp, Qytaidyń endi úiqysynan oyanǵan aibyndy elge ainalatynyn túsindi. Ol múndai jaǵdaida endigári mádeni múralardy erkinshe úrlauǵa bolmaitynyn bildi.
Sondyqtan tez arada qolyndaǵy barlyq oljany jinap, jedel túrde elge qaituǵa sheshim qabyldaidy. Al onyń tapqan mumiyalaryn qaida jáne qalai ornalastyrǵany jóninde naqty derek saqtalmaǵan. Mingo úkimeti ornaǵan soń, ózge elderdiń de zertteushileri jibek jolyna keluge táuekel etpei, úzaq uaqyt boiy búl óńirde arheologiyalyq qazba júrgize almady.
Tek keiinirek búl aimaqqa batys óńir arheologiyasyn zertteumen aty shyqqan Stiven esimdi zertteushi ǵana qaita oralyp, jańa kezeńniń qazba júmystaryna kirisedi.
Qajet ANDAS
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…
