سارىبۇلاقتاعى جارتاس سۋرەتتەرى ورنالاسقان جەرىنە قاراي 3 توپقا جىكتەلەدى. ولار:
ى. اشۋداس تاۋىنىڭ سولتۈستىك-باتىس بۆلىگىندەگى سارىبۇاق شاتقالىنداعى جۆڭكەباي جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ شوعىرى.

1-سۋرەت. ساربۈلاق شاتقالىنىداعى قولا, اق, تۈركى كەزەڭدەرىنىڭ قونىستارى ماڭىنداعى جارتاستاعى سۋرەتتەر شوعىرلانعان اۋماقتىڭ ىرى ماسشتابت كارتاسىنىڭ بۆلىگى.
ىى. مالايسارى تاۋىنىڭ سولتۈستىك بەتكەيىندەگى قىزىل-سارى بيوتيتتى گرانيتتەردىڭ سىرتقى كۈشتەردىڭ بۇزۋشى ەرەكەتىنەن تۈزىلگەن تەسىكتاس تابيعات ەسكەرتكىشىنىڭ ماڭىنداعى قولا, ساق, تۈركى كەزەڭدەرىنىڭ بەتى تەگىس جارتاستارعا قاشالعان سۋرەتتەر.

2-سۋرەت. مالايسارى تاۋىنىڭ سولتۈستىك بەتكەيىندەگى «تەسىكتاس» تابيعات ەسكەرتكشى ورنالاسقان اۋماقتىڭ ىرى ماسشتابتى توپوگرافييالىق كارتاسىنىڭ بىر بۆلىگى
ىىى. جاپانكۇدىق قونىسىنىڭ ماڭىنداعى شوقىداعى سۋرەتتەر.
بۇل ماڭدا قولا دەۋىرىنەن باستاپ بىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى كەزەڭدەردى قامتىعان قونىستار, مولالار, ەرتەدەگى تاس قاشاعان ورىندار, اشىق اسپان استىنداعى زيارات ەتەتىن تابيعي عيباداتحانالار قىزمەتىن اتقارعان جارتاستاعىسۋرەتتەر شوعىرلانعان. ولاردىڭ بەرى بىرىگىپ, بىرنەشە مىڭ جىل بويى وسى جەردى مەكەندەگەن ەرتەدەگى جەنە كەيىنگى كەزدەگى حالىقتاردىڭ تاريحىن ناقتىلى كۆرسەتەتىن ارحەولوگييالىق كەشەن قۇرايدى. مۇنداعى نەگىزگى جەدىگەر – جاقپار تاستار بەتىندەگى پەتروگليف. جارتاسقا قاشاپ سالىنعان سانسىز سۋرەتتەر گالەرەياسى نەگىزىنەن قولا دەۋىرىنە تەن.
ۆكىنىشكە وراي, سارىبۇلاقتىڭ ماڭىنداعى جوتا-جوندارداعى سۋرەتتەر ەلى دە زەرتتەي نىساناسىنا اينالعان جوق. بۇل جەدىگەرلەردىڭ ارقارلى, مالايسارى جوتالارىنداعى, تالدىقورعان ىرگەسىندەگى قىزىلتاس, ۈيتاس, ەسكەلدى اۋدانىنا قاراستى ەشكىۆلمەس جارتاس سۋرەتتەرىمەن تەرەڭ قاتىناسى بار. تاعى بىر جاعىنان, وسى جەدىگەرلەر, وسى ۆلكەدە ادامزات مەدەنيەتىنىڭ باستاۋ العاندىعىن دا ايعاقتايدى. دەمەك, سارىبۇلاق اۋىلى – بايىرعى ساق, عۇن, تۈركى دەۋىرىندەگى بابالار ۆركەنيەتىنىڭ تابى قالعان تاريحي قونىس. وسى بىر ويىمىزدى دەلەلدەۋ ۈشىن بۇل ەڭبەكتە سول جەدىگەرلەردى فوتوعا تۈسىرىپ, ونى جارييالاۋدى ماقسات ەتتىك. سونىمەن قاتار, وسى جارتاس سۋرەتتەر شوعىرىن «سارىبۇلاق جارتاس سۋرەتتەرى» دەگەن اتپەن اتاعاندى جۆن كۆردىك.
سارىبۇلاق شاتقالىنداعى جارتاس سۋرەتتەرى جەىتسۋ جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ قۇرامداس بۆلىگى جەنە ونى تىڭ دا, ەرەكشە جەنە باسقا جەرلەردەن كەزدەستىرە بەرمەيتىن جاڭا بەينەلەرمەن تولىقتىراتىن ەرەكشەلىگى بار.
جالپى, جۆڭكەبايداعى تاستاعى بەينەلەردىڭ بەرى پيكەتاج تەحنيكاسىندا, كەيبىرىنىڭ تەمىر اسپاپتىڭ نەمەسە تاسپەن ويىپ سالىنعانىن بايقايمىز.
سارىبۇلاق اۋىلىنىڭ جۆڭكەباي دەپ اتالىن جەرىندەگى سۋرەتتەر شاعىن جارتاس تاقتالارىنىڭ وڭتۈستiك جەنە وڭتۈستiك-باتىس بەتكەيلەرiنە قاشاپ سالىنعان. سۋرەتتەردiڭ اراسىندا ادامداردىڭ جەنە جانۋارلاردىڭ بەينەلەرi كەزدەسەدi. كۆپ بەينەلi ۈلكەن كومپوزيتسييالار جوق, ەشكi جەنە ارقار اۋلاۋ كۆpiنicتepiندە كۆرۋگە بولادى. جىرتقىش اڭداردىڭ شۆپ قورەكتi جانۋارلارعا شابۋىل جاساعانى سۋرەتتەلەتiن سيۇجەتتەر دە بار. پەتروگليفتەردiڭ كۆپشiلiگiندە بۇعى, بۇقا, ات مىنگەن ادام, تۈيە, تەكە, ارقارلاردىڭ سۋرەتى جارتاس بەتتەرىنە توپتاستىرىلىپ سالىنعاندار ۆتە كۆپ.
بۇل سۋرەتتەر الاسا جاقپار تاستاردىڭ بەتiنە سالىنعان. قازiرگi كەزدە بەلگىلى بiر پەتروگليفتiڭ پايدا بولعان ۋاقىتىن دەل انىقتاۋعا مۈمكiندiك جوق. الايدا تاريحشىلاردىڭ مەلىمەتتەرىنە سەيكەس وندا بىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان شامامەن 2-3 مىڭ جىل بۇرىنعى قولا, ساق كەزەڭدەرىنىڭ تاسقا قاشاپ سالعان سۋرەتتەرى دەگەن بولجام جاساۋعا بولادى..
سۋرەتتەر نەگiزiنەن سۋدىڭ, جەلدiڭ اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ ەروزييالىق ەرەكەتiنە بەرiك ۇساق كريستاللدى تاستاردىڭ جىلتىر تەگiس بەتiنە سىزىپ بەينەلەنگەن. مۇنداعى تاستاعى سۋرەتتەر قاشاۋ جەنە سىزۋ ارقىلى سالىنعان, سونداي-اق, وسى تەسiلدەر ۈيلەستiرە قولدانىلعاندارى دا بار. ولاردا جانۋاردىڭ باسى مەن دەنە تۇرقى قاشالىپ, قۇيرىق-جالى, اياقتارى ۆتكip قۇرالمەن سىزىپ كەلتiرiلگەن.
تاس بەتىندەگى بەينەلەر ساقتالىپ, قولا دەۋىرى مەن ورتاعاسىرداعى وسى ۆڭىردى مەكەندەگەن تايپالار ۆمىرىنەن سىر بەرىپ تۇر. جۆڭكەبايداعى تاڭبالاردىڭ باسىم بۆلىگىن ارقار, تاۋتەكە, بۇعى سەكىلدى جانۋارلار قۇرايدى. اراسىندا ادام سۇلباسى, دىني رەسىم ۆتكىزگەندەر, ساداق اتقان, شوقپار كۆتەرىپ, تۋ ۇستاعاندار كەزدەسەدى. ودان بۆلەك, نۇر بەينەلى بەيمەلىم جاراتىلىستار دا بار. قاسقىر, يت, تۈلكى سەكىلدى جىرتقىشتار دا تابىلادى ىزدەگەنگە.
سارىبۇلاق جارتاس سۋرەتتەرىن زەردەلەۋ بارىسىندا ەجەلگى سۋرەتشىلەردىڭ شەبەر جاساعانى ارقاردىڭ نەمەسە قوشقاردىڭ باسى, مۈيىزى. ول زەرگەرلىك ىستەر (جۈزىكتە, بىلەزىكتە, مويىن القادا, شولپىدا) جيى كەزدەسەدى. بۇل ەجەلگى دەستۈر قازاق زامانىنا جەتىپ, «قوشقار مۈيىز» قازاق ۆنەرىنىڭ ۇلتتىق تۈرىنە اينالدى. ايتالىق, ەسىك قالاسىنان تابىلعان جاس جىگىتتىڭ باس كيىمى (تەلپەك) ارقار مۈيىزدى التىننان جاسالعان. سونداي-اق, تاۋتەكە بەينەسى دە, بۆكەننىڭ, ەلىكتىڭ باسى, ولاردىڭ جاۋدىرەگەن كۆزى تۈرلى تۇرمىستىق بۇيىمدا ىڭعايىنا قاراي قولدانىلعان. ال سارىبۇلاقتاعى جارتاس سۋرەتتەرىنەن وسى قوشقار مۈيىز ۆرنەگى سالىنعان كۆپتەگەن بەلگىنى بايقاۋعا بولادى.
وسى مۇرالاردى ەل قازىناسىنا اينالدىراتىن ۋاقىت كەلدى دەپ ەسەپتەيمىز.
جۆڭكەبايداعى جارتاس سۋرەتتەرى

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47
مالايسارى تاۋىنىڭ سولتۈستىك بەتكەيىندەگى تەسىكتاس تابيعات ەسكەرتكىشىىنىڭ ماڭىنداعى جارتاستاعى سۋرەتتەر

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57
تەسىكتاس

58
ۈڭگىر قورا


قۇمدى القاپ

قورىم
سارقان اۋدانى











