حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى ەلەمنىڭ قاي بۇرىشىندا دا بىردەي قۇرمەتكە بۆلەنىپ, نامىستى ۆرلەتۋ مەن ۇرپاق تەربيەلەۋدىڭ سارا جولىنا اينالعان. كەيبىر ۇلتتىق قۇندىلىقتار ەۋروپا, امەريكا, قىتايدا تۇراتىن قانداستارىمىز ارقىلى گيننەس رەكوردتار كىتابىنا ەنىپ, قادىرىمىزدى كۈللى ەلەمگە پاش ەتىپ جاتقانىن بىلەمىز.
ايتالىق, قىتايداعى ەرلى-زايىپتى كەسىپكەر بولات بەينەلۇلى مەن گۈلزات ازانبەكقىزى 2008 جىلى ۇزىندىعى 100 مەتر, سالماعى 1 توننا قازى جاساپ, ونى گيننەس رەكوردتار كىتابىنا ەنگىزدى. ال 2010 جىلى شىڭجاڭ ۆڭىرىندەگى تولى اۋدانىنىڭ 10 مىڭ دومبىراشىسى بىر سەتتە قازاق حالقىنىڭ «كەڭەس» كۈيىن ورىنداپ, گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا كىردى. سونداي-اق, 2012 جىلى سول ەلدەگى بولاتبەك كەرىمحانۇلى جاساعان ۇزىندىعى 45, ەنى 14 ميلليمەتر كەلەتىن كىشكەنتاي دومبىرا «ەلەمدەگى ەڭ كىشكەنتاي اسپاپ» رەتىندە گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا جازىلدى. مىنە, وسىنداي كۆڭىل قۋانتار جاعدايلار كۆرشى ەلدە جاساپ جاتقان باۋىرلارىمىزدىڭ اراسىندا كۆبەيىپ كەلەدى. وعان شىڭجاڭنىڭ تارباعاتاي ايماعى تولى اۋدانىندا ۆتكەن III كەزەكتى «تارباعاتاي تاۋ گۈلى شەشەك اتتى» دومبىرا مەدەنيەتى مەرەكەسىن ايتۋعا بولادى. «مەدەني شارا اياسىندا مىڭ ادام بىر ۋاقىتتا دومبىرا شەرتىپ, كۆرەرمەن ىقىلاسىنا بۆلەندى», – دەپ جازادى قىتاي سايتتارى.
قىتاي اقپارات قۇرالدارىنىڭ دەرەگى بويىنشا, بىرنەشە جىلدان بەرى شىعىستاعى كۆرشىمىز سول ەلدە جاساپ جاتقان ۇساق ۇلتتاردىڭ مەدەنيەتىن دامىتۋ باعدارلاماسىن مىقتاپ قولعا العان. سول باعدارلاما اياسىندا قازاق حالقىنىڭ بەگزاتتىق مەدەنيەتىن ۆركەندەتۋ جوباسى قابىلدانىپ, قارقىندى جۇمىس اتقارىلىپ كەلەدى. وسىعان وراي, قىتايداعى قازاقتار تىعىز شوعىرلانعان اۋداندار ۆز مۈمكىندىگىنە ساي ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تاڭداپ الىپ, ناسيحاتتاۋدىڭ جولدارىنا ويىسقان. جوعارىدا ايتىلعان تولى اۋدانىنىڭ دومبىرا مەدەنيەتى مەرەكەسى اتالمىش باعدارلاما اياسىندا 3 جىلدان بەرى جالعاسىپ, دەستۈرگە اينالىپتى. قۋانارلىعى, بيىلعى شاراعا كىلەڭ ورتا مەكتەپتىڭ تۆمەنگى سىنىبىندا وقيتىن وقۋشىلار قامتىلعان. ەرينە, مىڭ وقۋشى – مىڭ وتباسىنىڭ ۆكىلى. وسىنىڭ ۆزىنەن-اق, بىر اۋداندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ بەرى دومبىرا شەرتىپ, كۈي تىڭدايدى دەگەندى اڭعارتادى. سالىستىرمالى تۈردە ايتاتىن بولساق, بىزدىڭ كەي اۋداننان دومبىرا شەرتەتىن مىڭ ادامدى تابا المايتىنىمىز انىق. وسىنىڭ ۆزىنەن شەتەل قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەگەن قۇرمەتى مەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ەرەكشە ەكەندىگىن بىلۋگە بولادى. وسى تۇستا: «تولىلىقتار نەلىكتەن قازاقتىڭ باسقا مۋزىكا اسپابىن ەمەس, دومبىرانى تاڭداپ الدى?», – دەگەن سۇراق تۋىندايتىنى انىق.
دومبىرا – قازاق حالقىنىڭ ۆتە ەرتەدەن كەڭ تاراعان, ناعىز تابيعي ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپابى. بۇل سۆزدى كۆنە شۋمەر تىلىنەن اۋدارعاندا «كىشكەنە ساداق» دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن. بىز حالقىمىزدىڭ وسى بىر كۈي اسپابىن قاي دەۋىردەن بەرى قولدانعانىن دۆپ باسىپ ايتىپ بەرە المايمىز. الايدا قازاق دالاسىنىڭ ەر تۇسىندا دومبىرا اسپابىنىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن دەلەلدەر سايراپ جاتىر. ايتالىق, جامبىل اۋدانى اۋماعىنداعى تاڭبالى تاستاردا شامامەن 2,5 عاسىر بۇرىن قاشالعان دومبىرانىڭ سۋرەتى تابىلعان. بۇل ۇلتتىق اسپاپتىڭ تاس بەتىنە تۈسكەن مەزگىلىن بىلدىرەدى دەسەك تە, حالقىمىز ونى ودان ەلدەقايدا بۇرىن رۋحاني ۆمىرىن بايىتۋعا قولدانعانىن كۆرسەتەدى. قوس ىشەكتى شەرتىپ وينايتىن مۋزىكالىق اسپاپ ىشەكتى, شەرتپەلى اسپاپتار توبىنا جاتادى. كۈي پەرنە جەنە ارنايى قۇلاقتارىمەن كەلتىرىلەدى. اسپاپ ۈنى قوڭىر, قۇلاققا جاعىمدى ەرى جۇمساق بولىپ كەلەتىندىكتەن اتا-بابالارىمىز ەجەلدەن دومبىرانى كيەلى اسپاپ ساناعان. سوندىقتان دومبىراعا ۈكى تاعىپ, ايالاپ تۆرىنە ىلىپ قويۇ قازاقتىڭ دەستۈرىنە اينالعان. تولىلىقتار سول دەستۈردىڭ جوعالماۋىن نازارعا العانى انىق.
يە, ابىلاي حان دەۋىرىندە قازاق ەل بولىپ قالۋ ۈشىن جاۋمەن ايقاستى. اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۈشىمەن ەلدىگىمىزدى ساقتاپ قالدى. حح عاسىردىڭ باسىندا ە. بۆكەيحانوۋ باستاعان ارىستارىمىز جوق دەگەندە اۋتونومييالى رەسپۋبليكا بولۋ ۈشىن كۈرەسىپ, قانىن تۆگىپ, جانىن بەردى. قۇدايعا شۈكىر, قازىر ەگەمەندى ەل بولدىق. قازىرگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى – ەكونوميكامىزدى دامىتا وتىرىپ, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى قورعاپ, ەلەمدىك قاۋىمداستىققا كىرۋ. ەگەر ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى ساقتايمىز دەسەك, وسى جولدان تايماۋىمىز تيىس.
قاجەت انداس
