Myń dombyranyń úni

Halqymyzdyń últtyq qúndylyqtary álemniń qai búryshynda da birdei qúrmetke bólenip, namysty órletu men úrpaq tárbieleudiń sara jolyna ainalǵan. Keibir últtyq qúndylyqtar Europa, Amerika, Qytaida túratyn qandastarymyz arqyly Ginnes rekordtar kitabyna enip, qadirimizdi kúlli álemge pash etip jatqanyn bilemiz.

Aitalyq, Qytaidaǵy erli-zaiyp­ty ká­sip­ker Bolat Beinelúly men Gúlzat Azan­bekqyzy 2008 jy­ly úzyndyǵy 100 metr, salmaǵy 1 tonna qazy jasap, ony Ginnes re­kordtar kitabyna engizdi. Al 2010 jyly SHyńjań óńirindegi Toly au­da­ny­nyń 10 myń dombyrashysy bir sátte qa­zaq hal­qynyń «Keńes» kúiin oryndap, Gin­nestiń re­kord­tar kitabyna kirdi. Son­dai-aq, 2012 jyly sol eldegi Bolatbek Ká­rim­hanúly jasaǵan úzyndyǵy 45, eni 14 millimetr keletin kishkentai dombyra «Álemdegi eń kishkentai aspap» retinde Ginnestiń re­kord­tar kitabyna jazyldy. Mine, osyn­dai kóńil quantar jaǵdailar kórshi elde jasap jatqan bauyr­la­ry­myzdyń ara­syn­da kóbeiip keledi. Oǵan SHyńjańnyń Tarbaǵatai ai­maǵy Toly audanynda ótken III ke­zekti «Tarbaǵatai tau gúli sheshek at­ty» dombyra mádenieti merek­e­sin aituǵa bolady. «Mádeni shara ayasynda myń adam bir uaqytta dombyra shertip, kórermen yqy­la­syna bólendi», – dep jazady Qytai saittary.

Qytai aqparat qúraldarynyń deregi boiynsha, birneshe jyldan beri shy­ǵystaǵy kórshimiz sol elde jasap jatqan úsaq últtardyń má­denietin damytu baǵ­darlamasyn myq­tap qolǵa alǵan. Sol baǵ­dar­la­ma ayasynda qazaq hal­qynyń beg­zat­tyq mádenietin ór­ken­detu jobasy qabyldanyp, qar­qyndy júmys atqa­rylyp keledi. Osyǵan orai, Qytaidaǵy qazaqtar tyǵyz sho­ǵyr­lanǵan audandar óz múmkindigine sai últtyq qún­dy­lyq­tar­dy tańdap alyp, na­si­hat­taudyń jol­daryna oiysqan. Jo­ǵa­ryda aitylǵan Toly audanynyń dom­byra mádenieti merekesi atal­mysh baǵdarlama aya­synda 3 jyldan beri jalǵasyp, dástúrge aina­lyp­ty. Quanarlyǵy, biylǵy sha­ra­ǵa kileń orta mek­teptiń tómengi syny­bynda oqityn oqushylar qam­tyl­ǵan. Árine, myń oqushy – myń ot­basynyń ókili. Osynyń ózinen-aq, bir audanda tú­ra­tyn qazaq­tar­dyń bári dombyra shertip, kúi tyń­dai­dy degendi ań­ǵartady. Sa­lys­tyr­maly túrde aitatyn bolsaq, bizdiń kei audannan dombyra shertetin myń adamdy taba almaitynymyz anyq. Osynyń ózinen shetel qazaq­ta­rynyń últtyq qún­dy­lyq­tarǵa degen qúrmeti men qyzy­ǵu­shy­ly­ǵy­nyń erekshe eken­digin biluge bo­la­dy. Osy tústa: «Tolylyqtar ne­lik­ten qazaqtyń basqa muzyka aspabyn emes, dom­by­rany tańdap aldy?», – degen súraq tuyn­dai­tyny anyq.

Dombyra – qazaq halqynyń óte er­teden keń taraǵan, naǵyz tabiǵi últtyq muzykalyq aspaby. Búl sózdi kóne SHumer tilinen audar­ǵanda «kishkene sadaq» degen ma­ǵy­na beredi eken. Biz hal­qy­myz­dyń osy bir kúi aspabyn qai dáuir­den beri qoldanǵanyn dóp basyp aityp bere almaimyz. Alaida qazaq da­la­synyń ár tú­synda dombyra as­pa­bynyń tarihynan syr shertetin dá­lelder sairap jatyr. Ai­talyq, Jam­byl audany aumaǵyndaǵy tań­baly tastarda shamamen 2,5 ǵasyr búryn qashalǵan dombyranyń sureti tabylǵan. Búl últtyq as­pap­tyń tas be­tine túsken mezgilin bildiredi desek te, hal­qymyz ony odan áldeqaida búryn ru­hani ómirin baiytuǵa qoldanǵanyn kór­setedi. Qos ishekti shertip oi­nai­tyn muzykalyq aspap ishekti, shertpeli aspap­tar tobyna jatady. Kúi perne jáne arnaiy qú­laq­tarymen keltiriledi. Aspap úni qo­ńyr, qúlaqqa jaǵymdy ári júmsaq bolyp keletindikten ata-baba­la­rymyz ejelden dombyrany kieli aspap sana­ǵan. Sondyqtan dom­by­raǵa úki taǵyp, ayalap tórine ilip qoyu qazaqtyń dástúrine ainalǵan. To­lylyqtar sol dástúrdiń jo­ǵalmauyn nazarǵa alǵany anyq.

Iá, Abylai han dáuirinde qazaq el bolyp qalu úshin jaumen aiqas­ty. Aq naizanyń úshymen, aq bi­lek­tiń kúshimen eldigimizdi saqtap qaldy. HH ǵasyrdyń basynda Á. Bókeihanov bastaǵan arys­tarymyz joq degende avtonomiyaly res­publika bolu úshin kúresip, qanyn tógip, janyn berdi. Qúdaiǵa shúkir, qazir egemendi el boldyq. Qazirgi úrpaqtyń mindeti – eko­no­mi­ka­myz­dy damyta otyryp, últtyq qún­dylyǵymyzdy qor­ǵap, álemdik qauymdastyqqa kiru. Eger últ­tyq qúndylyǵymyzdy saqtaimyz de­sek, osy joldan taimauymyz tiis.

Qajet ANDAS