باسى: https://qandas.kz/ile-men-k%d2%afneske-%d2%9batysty-a%d2%a3yz-ertegiler-8800/
كۇن تاۋىنداعى كۇنبي
ەرتە، ەرتە، ەرتەدە، قىرعاۋىل ءجۇنى قىزىل، قۇيرىق ءجۇنى ۇزىن زاماندا سارى وزەننىڭ اڭعارىندا مال مەن باسى تەڭ وسكەن، داستارقانى كولمەن تەڭەسكە ءۇيسىن اتتى بابادان وربىگەن ەل بولىپتى. ۇلدارى كىلەڭ باتىر، قىزدارى اي مەن كۇندەي سۇلۋ بولىپتى.
وسى ەلگە كەلگەندەر تاڭداي قاعا ماقتاسىپ، ەلىنە بارىپ، ۇلكەن-كىشىگە ونەگە ەتەدى ەكەن.
ءۇيسىن ەلى سارى وزەن الابىنداعى جاسىل القاپقا مالىن ورگىزىپ، وزەننەن بالىعىن اۋلاپ، ورمانىنان ارىستار، قابىلان اۋلاپ، ىرعىن بايلىققا كەنەلىپ، تىرلىك ەتەدى. ۋاقىت وتە كەلە كورشى ەلدەردىڭ ءۇيسىن ەلىنىڭ بايلىعى مەن ءسان-سالتاناتىنان كوزدەرى تۇسە باستايدى. جۇرەكتەرىن جاۋلىق جايلاپ، ءۇيسىن ەلىنىڭ مالىن قۋىپ، ەلىن شاۋىپ مازالاي بەرىپتى. ەسەسىنە، باسقالار ۇيسىندەردىڭ مازاسىن اعان سايىن مال مەن باسى تەڭ ءوسىپ، ورىسكە سيمايتىن بولىپتى. مۇنى ەستىگەن جات جۇرتتىقتار قايران قالىسادى ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە ءتاڭىردىڭ جارىلقاۋىمەن ءۇيسىن ەلىنە ءبىر ۇل سىيلاپتى.
بالا تۋعاندا كۇندەي كۇلىپ، ايداي تولىسىپتى. ماڭدايى كەرەقارىس، ارىستانداي ايباتپەن ەلدەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى ەكەن.
ەل جيىلىپ، ىرىمداپ، بالاعا كۇنبي دەپ ات قويىپتى.
كۇنبي ەرجەتە كەلە اقىلىنا كوركى ساي ازامات بولىپتى. ول داۋعا تۇسكەن دە ەردىڭ قۇنىن ەكى اۋىز سوزبەن شەشەتىن بىلگىر بولىپتى. وسى ارەكەتى ارقىلى حالقىن ريزاشىلىققا بولەپتى. كۇنبيدىڭ اتاعى تورتكۇل دۇنيەگە جايىلىپ، سارى وزەننەن ەدىل مەن جايىقتىڭ بويىنا دەيىن جەتەدى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە كۇنبي ءتۇس كورىپتى. تۇسىندە ءبىر اقساقال قولتىعىنا كۇندى قۇشاقتاپ تۇرىپ: «جالعاننىڭ جانناتى كۇن تاۋىندا» دەپ ءۇش رەت ايعايلايدى.
وسىدان سوڭ كۇنبي كوپ تولعانىپ، ەلىندەگى بىلىكتى اقساقالداردى شاقىرىپ، كەڭەسەدى.
ول كەڭەستە كۇن تاۋىنا ەلدى كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ايتادى. مۇنى كوپشىلىك تە قولدايدى.
سودان سوڭ كۇن بي ەلىنە كوشۋ تۋرالى جارلىق شاشىپ، كوشتىڭ دايىندىعىن جاساپ، تۇيەسىن قومداپ، اتتارىن جاراتادى. ءۇيسىن ەلى كۇنبيدىڭ باسشىلىعىمەن سول كوشكەننەن مول كوشىپ، اسقار تاۋلاردى اسىپ، اعىندى وزەندەردەن ءوتىپ، ءشولدى دالانى باسىپ، كۇن تاۋىنىڭ باۋرايىنا كەلىپ، ۋىق شانشيدى.
جاڭا قونىسقا كەلگەن سوڭ دا ەلدىڭ ىرىسى شالقىپ، مال مەن باسى تەڭ وسەدى. قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن زامان بولادى. ۋاقىت وتە كەلە ولاردىڭ داڭقى تاعى دا جەر جۇزىنە جايىلادى. مۇنى ەستىگەن ەلدەر كۇنبيدىڭ ەلىن شاۋىپ، بايلىعىن ەنشىلەمەك بولىپ سايلاۋىتىن دايىنداپ، جورىققا اتتانادى. ولار بىرنشە اي جول ءجۇرىپ، ارىپ-اشىپ، كۇن تاۋىنىڭ تەرىسكەي بەتىنە كەلىپ شاپ جايادى. كۇنبي دە قاراپ جاتپاي، اتاقتى توبە باتىرى ابىرالىنى ەرتىپ، سايىپقىران جىگىتتەردەن جاساق قۇراپ، قارسى سوعىسقا شىعادى. ابدەن تىقىرشىپ تۇرعان باتىرلار نايزاسىن سەرمەپ، شوقپارىن ءۇيىرىپ، قىلىشىن سىلتەپ جاۋ قولىنىڭ توز-توزىن شىعارادى. سودان كەيىن باسقا ەلدەر كۇنبيدىڭ ەلىنە سوعىس اشا المايتىن حالگە ءتۇسىپتى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە كەزىندە جەڭىلىس تاپقان ەلدىڭ ادامدارى ءۇيسىن ەلىنە ەلشىلەرىن اتتاندىرادى. كەلگەن ەلشىنى كۇنبي كۇتىپ الىپ، مال سويىپ قوناق ەتەدى.
ەرتەسى ەلشىلەر تاڭا اتا دالاعا شىعىپ، ورگەن قويدىڭ ۇستىنەن ءبىر تورعايدىڭ ۇياسىن كورىپ، تاڭعالادى. ولار كورگەندەرىن پاتشالارىنا: «ءۇيسىن ەلى قاسيەت قونعان، قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان ەل ەكەن. سوعىسساق تاعى دا جەڭىلىس تابامىز. ودانشا تاتۋلىقپەن ءومىر سۇرگەنىمىز ءجون»، – دەپ مالىمدەيدى.
«قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» دەگەن ءسوز وسىدان قالعان ەكەن.
دەرەككوز: تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-ت.)، ISBN 978-601-7865-36-8 1-توم .– 287 ب.، سۋرەتتى .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…
