Босқан елдің тапқаны Қапал уезіндегі бip топ ел не үшін екені белгісіз жұрт жерін тастап, малдарын айдап, тауға қарап босып кетіп еді Бұлар Қытай шекарасын басып өтіп бара жатқанда қарсыларынан мал жоғалтқан қалмақтар кез келіп, мал айдап бара жатқан ұрыны көрдіңдер ме деп сұраған. Қазақтар көрмедік, сонау белді асып кетіп барады деп жауап қайтарған. Қалмақтар тағы қудалап қоймай, енді өздеріне жол болсын деген. Қазақтар ciзгe қоңсы қонғалы келеміз деген. Қалмақтар қазақтардың бұл сөзінің мағынасын түсінбей, сезіктеніп, біздің малымызды осылар өзі ұрлаған шығар деп, тінтіп, бұлардан жаңа сойылған малдың терісін тауып алған. Сонан соң, қазақтарды малдарымен қуалап, айдап отырып қалың қалмақтың ортасына апарып, малдарын талдауға салып, өздеріне ит көрмеген қорлықты көрсетіп сабап қоя береді.
Газет басқармасы. Соңғы кезде басқармаға келген хаттардың сөзіне қарағанда босқын қазақтар кейіс, бейнет көріп ат арытып, тон тозғызып, қайтып үйлерін тауып жатыр дейді. Қытайға жақын қазақтардың босқыннан тапқаны анау.
Қайда барсаң, Қорқыттың көpi” деген осы. Қашқан жігіт уыстан шығып қайда барады? Жер аударуды қалады. Министрлер бірнеше рет жиылып кеңескеннен кейін зәбірлі кісілерді жер аударудан тиген пайда болмайды. Отанға қиямет қылған кісілерді бекiнiске жабады. Не болмаса “исправительный” бөлімге береді.
ТҰРЛЫЖАН
«Қазақ» газеті, № 197. 16 қыркүйек 1916.
Тұп нұсқа араб харпінде
Аударған Қажет Андас.
О СЕМИРЕЧЕНСКИХ БЕЖЕНЦАХ
Что пережили беженцы? Неизвестно зачем, но группа беженцев из Капальского уезда, оставив свои земли, погнала свой скот в сторону гор. Перейдя китайскую границу, беженцы встретили калмыков потерявших свой скот. Калмыки спросили: – не видели ли они воров угоняющих скот, беженцы ответили, что не видели, а сами они направляются к ним на поселение.
Калмыки не поняв их с подозрением начали обыскивать искали следы своего скота, нашли шкуры освежеванного скота. После этого беженцев пригнали в самую гущу калмыков.
Разграбили весь скот, избивали, издевались над беженцами, отпустили восвояси.
От редакции:
В последнее время приходит много сообщений о казахских беженцах, которые подверглись разграблению, издевательствам, хлебнув горя, возвращаются на свои земли, к своему народу, постепенно приходят в себя. Таково положение беженцев, которые проживали недалеко от границы и беженцев перешедших в Китай.
Как говорится: «Куда ни беги, все равно придешь на кладбище».
Куда бежать человеку, находящемуся в кулаке у власти? Только за границу. Беженцы предпочли заграницу. Но…
Министры несколько раз собирались, советовались и пришли к мнению. Активистов, зачинателей беспорядков не отправлять в ссылку, а содержать в тюрьмах, в крепостях и исправительных лагерях.
Турлыжан.
«Казах»,№197, 16 сентября 1916года
Материал подготовлен по переводу Кажета Андaса.
Перевод на русский язык – Сабыржан Калиев.
Источник: информационное агентство “Q-Andas”.
Жалғасы бар…












[…] باسى: قىركۇيەكتىڭ ورتا كەزىندە تورعايعا قوستانايدان 170 اتتى كازاك كەلدى. بۇلار كەلگەننەن 3 كۇن وتكەن سوڭ مۇنداعى، بۇرىننان تۇرعان 120 اتتى كازاك (سولدات) باستىعى، ۋەز باستىعىنىڭ كومەكشىسى- نيكاشەنكو بولىپ، ءشۇبالاڭ جانە قاراقوعا ۇلىستارىن ارالاپ التى كۇن ءجۇرىپ قايتتى. اۋىلدى اسكەر ارالاعانى شارۋاعا جايسىز ەكەنى راس، بىراق جايشىلىقتا اسكەر شىعارماس ەدى. بۇعان سەبەپ بولعان تورعاي ۋەزىنىڭ قازاعىنا جايىلعان وسەك، «تورعاي قازاعى كونبەيدى ەكەن، پاتشا جارلىعىن ورىنداۋعا كوڭىلسىز…» دەگەن. بۇل وسەككە سەبەپكەر بولعان «ءبىزدىڭ ەلىمىز، ياعني جاستارىمىز كونبەي جاتىر» دەپ جۇرگەن اقساقالدارىمىز. حالىققا اۋىرلىق الابوتەن ەمەي نەمەنە؟ اۋىلدى ارالاعان اتتى كازاكتار التى كۇننىڭ ىشىندە 84 قوي-قوناقاسى جەپ، ەكى ۇلىس ەلگە 800 سوم شىعىن سالعان. 800 سوم سولداتتار ازىق-تۇلىگىن الىپ جۇرۋگە جالداعان تورعايدىڭ حاحولدارىنا بەرىلگەن. […]
[…] Basy: Qyrkúiektiń orta kezinde Torǵaiǵa Qostanaidan 170 atty kazak keldi. Búlar kelgennen 3 kún ótken soń múndaǵy, búrynnan túrǵan 120 atty kazak (soldat) bastyǵy, uez bastyǵynyń kómekshisi- Nikashenko bolyp, SHúbalań jáne Qaraqoǵa úlystaryn aralap alty kún júrip qaitty. Auyldy ásker aralaǵany sharuaǵa jaisyz ekeni ras, biraq jaishylyqta ásker shyǵarmas edi. Búǵan sebep bolǵan Torǵai ueziniń qazaǵyna jaiylǵan ósek, «Torǵai qazaǵy kónbeidi eken, Patsha Jarlyǵyn oryndauǵa kóńilsiz…» degen. Búl ósekke sebepker bolǵan «Bizdiń elimiz, yaǵni jastarymyz kónbei jatyr» dep júrgen aqsaqaldarymyz. Halyqqa auyrlyq alabóten emei nemene? Auyldy aralaǵan atty kazaktar alty kúnniń ishinde 84 qoi-qonaqasy jep, eki úlys elge 800 som shyǵyn salǵan. 800 som soldattar azyq-túligin alyp júruge jaldaǵan Torǵaidyń haholdaryna berilgen. […]
[…] Басы: Қыркүйектің орта кезінде Торғайға Қостанайдан 170 атты казак келді. Бұлар келгеннен 3 күн өткен соң мұндағы, бұрыннан тұрған 120 атты казак (солдат) бастығы, уез бастығының көмекшісі- Никашенко болып, Шүбалаң және Қарақоға ұлыстарын аралап алты күн жүріп қайтты. Ауылды әскер аралағаны шаруаға жайсыз екені рас, бірақ жайшылықта әскер шығармас еді. Бұған себеп болған Торғай уезінің қазағына жайылған өсек, «Торғай қазағы көнбейді екен, Патша Жарлығын орындауға көңілсіз…» деген. Бұл өсекке себепкер болған «Біздің еліміз, яғни жастарымыз көнбей жатыр» деп жүрген ақсақалдарымыз. Халыққа ауырлық алабөтен емей немене? Ауылды аралаған атты казактар алты күннің ішінде 84 қой-қонақасы жеп, екі ұлыс елге 800 сом шығын салған. 800 сом солдаттар азық-түлігін алып жүруге жалдаған Торғайдың хахолдарына берілген. […]