ادامزات ۆزىنىڭ ۆمىر سالتىن نەعۇرلىم ۆزگەرتۋ ۈشىن وتىرىقشىلىققا بەيىمدەلىپ, ەلدى مەكەندەر سالدى. مال ۆسىردى جەنە ەگىنشىلىكپەن اينالىستى. ەلىمىز بويىنشا ماماندار زەرتتەگەن نەمەسە زەرتتەلە باستاعان كۆپتەگەن ارحەولوگييالىق ەسكەرتكىش بەلگىلى. سول قاتاردا تالدىقورعان قالاسىنىڭ اۋماعى جەنە ونىڭ اينالاسىنداعى ەلدى مەكەندەر دە ەرتۈرلى ەسكەرتكىشتەر بار. “قىزىلتاس” ساياجاي اۋىلى ورنالاسقان قاراتال ۆزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىن قولا دەۋىرىندەگى ادامدار تىرشىلىك ەتۋ ۈشىن ەڭ قولايلى جەر دەپ تاڭدادى. سەبەبى, ونداعى سۋ كۆزدەرىنىڭ بولۋىنا جەنە جارتاستار, تۆبەلەر, شىرشا ورماندارى تىرشىلىك نەرى جەنە باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋگە ۆتە قولايلى بولدى.
ەجەلگى ادامدار قايتىس بولعانداردى ۆزدەرى قونىستانعان ۆڭىردەن الىسقا جەرلەگەن جوق. قازىرگى ۋاقىتتا “قىزىلتاس” ساياجايى اۋماعىنان قولا دەۋىرىنە تەن كۆپتەگەن جەرلەۋ ورنىنىڭ تابىلعانى سونىڭ دەلەلى. سونداي-اق, ساياجاي اۋماعىنداعى جارتاستارعا كۆپتەگەن پەتروگليفتەر سىزىلعان. ونداعى اربالار ورتا عاسىرعا تەن بەلگىلەرىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ەرتە تەمىر دەۋىرىنەن باستاپ مال شارۋاشىلىعى ۆمىر سالتىندا ماڭىزدى بولا باستادى. كەڭ دالا مەن تاۋلارعا باي جەتىسۋ اۋماعى ۈيسىن, يۇجيي جەنە بىزگە ەڭ تانىس ساقتار سيياقتى كۆپتەگەن كۆشپەلى تايپالاردىڭ ۆمىر سۈرگەن قۇتتى مەكەنى بولدى. انىقتالعان جەرلەۋ ەرەكشەلىكتەرىنە سۈيەنە وتىرىپ, ەرتە تەمىر دەۋىرىنىڭ كۆشپەندىلەرى ۈشىن ۆزەن سالتتىق ماعىناعا يە بولدى دەۋگە بولادى. ۆيتكەنى, ۆزەن ۆمىر مەن ۆلىمنىڭ مەنى سانالدى. سوندىقتان دا ەرتە ورتا دەۋىردەگى ادامدار قاراتال ۆزەنىنىڭ بويىندا ۆمىر سۈردى دەۋگە ەبدەن بولادى. سونىمەن قاتار, “قىزىلتاس” ساياجاي اۋىلىندا كۆشپەلى تايپالاردىڭ جەرلەنگەن جەرى كۆپ كەزدەسەدى. ونداعى رۋلىق قورىمداردىڭ كۆلەمى جۈز مەترگە دەيىن سوزىلادى. بۇل جەردە قاراپايىم كۆشپەندىلەر ەمەس, پاتشالار جەرلەنگەن پاتشا قورىمى بولۋى دا ەبدەن مۈمكىن. ول تەرەڭىرەك زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. الايدا, «قىزىل تاس» ساياجايىنداعى پەتروگليفتەر ەلى تالاي قۇپييانىڭ سىرىن اشادى. بۇل كەلەشەك زەرتتەۋشىلەردىڭ ەنشىسىندەگى دۈنيە. الايدا وسى جەردەگى تاس بەلگىلەر اتالعان ماڭدا سوناۋ ورتا تاس دەۋىرىندە تىرشىلىكتىڭ بولعانى, قاراپايىم ەمەس, ۇيىمداسقان تايپالاردىڭ ۆمىر سۈرگەنىن ايقىندايدى. دەمەك, بۇل ساياجايداعى ەسكەرتكىشتەر ەركىن اۋىلىنىڭ دا سوناۋ ەجەلگى اتا-بابا قونىسى بولعانىنىڭ ايعاعى.
|
№ |
ەسكەرتكىش |
سيپاتتاماسى |
كوورديناتى |
|
1 |
قورىم, ەرتە تەمىر دەۋىرى |
«قىزىلتاس» ساياجاي, 5 قورعاننان تۇرادى. ۇزىندىعى 28 مەتر, بيىكتىگى 1 مەتر وڭتۈستىك باتىس-سولتۈستىك شىعىسقا تىزبەكتەلگەن |
N45*03`44,32» E78*20’46,32» |
|
22 |
قورىم, ەرتە تەمىر دەۋىرى |
«قىزىلتاس» ساياجايى. 4 قورعاننان تۇرادى. ۇزىندىعى 40 مەتر, بيىكتىگى 2 مەرت وڭتۈستىك باتىس-سولتۈستىك شىعىسقا تىزبەكتەلگەن. |
N45*03`07,29» E78*20’41,19» |
|
33 |
قورىم, ەرتە تەمىر دەۋىرى |
«قىزىلتاس» ساياجايى. 7 قورعاننان تۇرادى. ۇزىندىعى 12-30 مەتر, بيىكتىگى 0,6 مەرتدەن 2 مەترگە دەيىن, سولتۈستىك-وڭتۈستىك تىزبەسى بويىنشا ورنالاسقان. |
N45*02`58,49» E78*18’31,48» |
|
44 |
قورىم, ەرتە تەمىر دەۋىرى |
«قىزىلتاس» ساياجايى. ۇزىندىعى 40 مەتر, بيىكتىگى 2 مەتر |
N45*03`18,53» E78*18’11,28» |
|
55 |
قورىم |
«قىزىلتاس» ساياجايى. 6-8 جەرلەۋ ورنى, ۇزىندىعى 40 مەتر, بيىكتىگى 60-80 سم |
N45*02`52,30» E78*16’54,95» |
|
66 |
قورىم |
«قىزىلتاس» ساياجايى. 6-8 جەرلەۋ ورنى, شامامەن قولا دەۋىرىنە جاتادى |
N45*02`53,78» E78*17’01,88» |
|
77 |
قورىم |
«قىزىلتاس» ساياجايى. 3-4 كىشكەنە قورعاننان تۇرادى. تىزىمدەگى 3-قورىمنىڭ جالعاسى بولۋى مۈمكىن. شامامەن ەرتە تەمىر نەمەسە ەرتە ورتا عاسىر دەۋىرى. |
N45*02`49,61» E78*18’20,09» |




قاجەت انداس
«ۆتكەنى ەرەن, كەلەشەگى كەنەن ەركىن» (تاريحي-تانىمدىق كىتاپ)/ق. انداس/تالدىقورعان: «وفسەت» باسپاحاناسى, 2023, -230.
كەربۇلاق اۋدانى











