Adamzat óziniń ómir saltyn neǵúrlym ózgertu úshin otyryqshylyqqa beiimdelip, eldi mekender saldy. Mal ósirdi jáne eginshilikpen ainalysty. Elimiz boiynsha mamandar zerttegen nemese zerttele bastaǵan kóptegen arheologiyalyq eskertkish belgili. Sol qatarda Taldyqorǵan qalasynyń aumaǵy jáne onyń ainalasyndaǵy eldi mekender de ártúrli eskertkishter bar. “Qyzyltas” sayajai auyly ornalasqan Qaratal ózeniniń oń jaǵalauyn qola dáuirindegi adamdar tirshilik etu úshin eń qolaily jer dep tańdady. Sebebi, ondaǵy su kózderiniń boluyna jáne jartastar, tóbeler, shyrsha ormandary tirshilik nári jáne baspanamen qamtamasyz etuge óte qolaily boldy.
Ejelgi adamdar qaitys bolǵandardy ózderi qonystanǵan óńirden alysqa jerlegen joq. Qazirgi uaqytta “Qyzyltas” sayajaiy aumaǵynan qola dáuirine tán kóptegen jerleu ornynyń tabylǵany sonyń dáleli. Sondai-aq, sayajai aumaǵyndaǵy jartastarǵa kóptegen petroglifter syzylǵan. Ondaǵy arbalar orta ǵasyrǵa tán belgilerimen erekshelenedi.
Erte temir dáuirinen bastap mal sharuashylyǵy ómir saltynda mańyzdy bola bastady. Keń dala men taularǵa bai Jetisu aumaǵy Úisin, YUjii jáne bizge eń tanys saqtar siyaqty kóptegen kóshpeli taipalardyń ómir súrgen qútty mekeni boldy. Anyqtalǵan jerleu erekshelikterine súiene otyryp, erte temir dáuiriniń kóshpendileri úshin ózen salttyq maǵynaǵa ie boldy deuge bolady. Óitkeni, ózen ómir men ólimniń máni sanaldy. Sondyqtan da erte orta dáuirdegi adamdar Qaratal ózeniniń boiynda ómir súrdi deuge ábden bolady. Sonymen qatar, “Qyzyltas” sayajai auylynda kóshpeli taipalardyń jerlengen jeri kóp kezdesedi. Ondaǵy rulyq qorymdardyń kólemi júz metrge deiin sozylady. Búl jerde qarapaiym kóshpendiler emes, patshalar jerlengen patsha qorymy boluy da ábden múmkin. Ol tereńirek zertteudi qajet etedi. Alaida, «Qyzyl tas» sayajaiyndaǵy petroglifter áli talai qúpiyanyń syryn ashady. Búl Keleshek zertteushilerdiń enshisindegi dúnie. Alaida osy jerdegi tas belgiler atalǵan mańda sonau orta tas dáuirinde tirshiliktiń bolǵany, qarapaiym emes, úiymdasqan taipalardyń ómir súrgenin aiqyndaidy. Demek, búl sayajaidaǵy eskertkishter Erkin auylynyń da sonau ejelgi ata-baba qonysy bolǵanynyń aiǵaǵy.
|
№ |
Eskertkish |
Sipattamasy |
Koordinaty |
|
1 |
Qorym, erte temir dáuiri |
«Qyzyltas» sayajai, 5 qorǵannan túrady. Úzyndyǵy 28 metr, biiktigi 1 metr ońtústik batys-soltústik shyǵysqa tizbektelgen |
N45*03`44,32» E78*20’46,32» |
|
22 |
Qorym, erte temir dáuiri |
«Qyzyltas» sayajaiy. 4 qorǵannan túrady. Úzyndyǵy 40 metr, biiktigi 2 mert ońtústik batys-soltústik shyǵysqa tizbektelgen. |
N45*03`07,29» E78*20’41,19» |
|
33 |
Qorym, erte temir dáuiri |
«Qyzyltas» sayajaiy. 7 qorǵannan túrady. Úzyndyǵy 12-30 metr, biiktigi 0,6 mertden 2 metrge deiin, Soltústik-ońtústik tizbesi boiynsha ornalasqan. |
N45*02`58,49» E78*18’31,48» |
|
44 |
Qorym, erte temir dáuiri |
«Qyzyltas» sayajaiy. úzyndyǵy 40 metr, biiktigi 2 metr |
N45*03`18,53» E78*18’11,28» |
|
55 |
Qorym |
«Qyzyltas» sayajaiy. 6-8 jerleu orny, úzyndyǵy 40 metr, biiktigi 60-80 sm |
N45*02`52,30» E78*16’54,95» |
|
66 |
Qorym |
«Qyzyltas» sayajaiy. 6-8 jerleu orny, SHamamen qola dáuirine jatady |
N45*02`53,78» E78*17’01,88» |
|
77 |
Qorym |
«Qyzyltas» sayajaiy. 3-4 kishkene qorǵannan túrady. Tizimdegi 3-qorymnyń jalǵasy boluy múmkin. SHamamen erte temir nemese erte orta ǵasyr dáuiri. |
N45*02`49,61» E78*18’20,09» |




Qajet ANDAS
«Ótkeni eren, keleshegi kenen ERKIN» (tarihi-tanymdyq kitap)/Q. Andas/Taldyqorǵan: «Ofset» baspahanasy, 2023, -230.
Kerbúlaq audany











